1. племенной союз; род; племя; народ; кай элсиң? ты какого роду-племени? буудай чыкпайт таш жерге, эл болбойсуң башка элге фольк. пшеница не растёт на каменистом месте, не станешь ты своим в чужом роду; элүү жылда эл жаңы погов. в пятьдесят лет народ обновляется (поколение сменяется); эки кызы, бойго жетип, өз элин таап кетишкен две дочери его достигли совершеннолетия и ушли к своему роду (т.е. вышли замуж); эл жатса да, Элебай акемдин эки кызы жатпайт загадка хотя народ спит, а две дочери Элебая аке не спят (отгадка уйдун мүйүзү рога коровы); эл каттоо перепись населения; аз сандуу элдер национальные меньшинства; эл республикасы народная республика; эл-журт 1) своё племя, свой род; кыздын эл-журту башка дочь - отрезанный ломоть (букв. дочь - другого роду-племени; жена переходила в род мужа); 2) народ, люди; кайгы-капасын ичте жашырып, эл-журтка билгизбеске тырышты своё горе-печаль он переживал внутренне, старался не выказывать этого перед людьми; эли-жер родина; родная страна и родной народ; эл бийлери уст. судебные заседатели; эл комиссары ист. народный комиссар; эл комиссариаты ист. народный комиссариат; 2. родович (член одного с кем-л. родового союза); 3. мирный житель (прим.см.жоола-, элде- 2); эли жоосун биле албай фольк. будучи не в состоянии отличить мирных от врагов; душман кайсы, эл кайсы, бир бирине көрүнбөй фольк. не показываясь друг другу, (не могли разобрать) где мирный и где враг; 4. страна; государство; чет эл чужой народ; чужая страна; заграница; чет элдерде за границей; в чужих странах; эл аралык абал международное положение; эл кишиси уважаемый человек; человек, к которому обращаются за советом, за разрешением споров, тяжб; эл кайда көчөт божья коровка; элден, чыгып калды он стал изгоем; он всем опротивел; его никто не любит; элге батпай калды он неужился с народом, с коллективом; эл алды болуп раньше других; эл көзүнө для видимости; только напоказ; эл көзүнчө при народе, гласно; эл-эл балду, Элебай акем не болду? погов. всё это так, но главное-то как? (букв. народ - народом, а что сталось с моим Элебай аке или а что сделал мой Элебай аке?); эл чабар то же, чтоэлчабар.
зат.1. Мамлекеттин, өлкөнүн калайык калкы. Эмгек этип жашыңдан, Элге жаксаң эң кызык (Токтогул).
2. Улут, белгилүү бир тилде сүйлөгөн калк. Кыргыз эли ар тараптан гүлдөп өсүүдө. Элдерди мактап өзүңдү [кыргызды], Алардын кылба кийини (Сарногоев).
3. Өлкөнүн негизги массасы (таптык коомдо бийлик жүргүзүүчү таптын эзүүсүндө болгон калк). Эмгекчи эл. 4. Адам, киши. Эл жокто сүйлөшөлү деп, конторунан чыгып кетти («Советтик Кыргызстан»).
♦Элболуу — тилектеш, ынтымактуу болуу, касташпоо. Эл бол десем эл болдуң, Эгер жок менин арманым («Курманбек»). Элэмес — жоо, каршы, душман. Шыгайдын уулу Чынкожо, Семетей сага эл эмес («Семетей»). Элденмурдажеэластыболуп — эң мурда, адегенде. Элден мурда бул ишти бүтүрө коёлу, анан жай сүйлөшөлү («Ала-Тоо»). Эл асты болуп биз келиптирбиз («Советтик Кыргызстан»). Элкайдакөчөт — майда-майда темгил тактары бар кызыл, сары түстүү кичинекей коңуз.
эл эл алды эл аралык эл аралык келишим эл аралык кредит (экон.) эл аралык кыймыл сая сат эл аралык соода эл аралык температу ралык шкала (физ.) эл аралык укук эл аралык уюмдар эл аспаптар оркестри эл асты эл аягы суюлуу эл болуу эл депутаттар кеңеши эл достугу эл жатарда эл жатканда эл-жер эл-журт эл заседателдери эл кайда көчөт (эл кө чөр эмес) эл караган бети жер ка роо эл катарына кошулуу эл каттоо эл комиссариаты эл көзүнө эл оозу элек эл оозуна алынуу эл өкүлдөр жыйыны саясат эл сүрөтчүсү (иск.) эл чабар (оюн) эл чарба тармактары эл чарбасы эл чыгармачылыгы эл эсеби (экон.) элге билим берүү элдин бетин карай ал боо
ЭЛ – 1) конституциялык укуктун теориясында ошол мамлекеттин аргандай улуттук жалпылыктарга бөлүнүшкөнүнө карабастан, бирдиктүү социалдык-экономикалык жана саясий жалпылыкты түзгөн калкынын баары. Бул мааниде заманбап конституциялар Э. жөнүндө мамлекеттеги «эгемендүүлүктүн алып жүрүүчүсү жана бийликтин жападан жалгыз башаты» катары карайт. «Э» түшүнүгү кандайдыр бир мамлекеттин аймагы менен байланышпаган (бул учурда «Э» аталгысы «улут», «этностук жалпылык» аталгысына түгөйлөш) башкалардан өзгөчөлөнгөн улуттук-маданий жалпылыкты дагы билдирет; 2) элдердин эларалык укук тармагынын субъекти. Э. биринчи жолу 1945-жылы БУУнун Уставында «элдердин тең укуктуулугу жана өзүн өзү аныктоо» принциби бекитилгенинин натыйжасында гана эларалык укуктун жалпы таанылган субъекти болуп калган. Ошону менен бирге эле, ушул убакытка чейин эларалык коомчулук тарабынан жалпы таанылууга жетишкен «Э.» түшүнүгү жок. Эларалык укук эле эмес, этнографиялык адабияттарда дагы бул багыттагы талаштар ХIХ кылымдан бери карай келе жатат. Көпчүлүк аныктамалардын негизинде белгилүү аймакта тарыхый жактан калыптанган, башкалардан тилинин жалпылыгы, салыштырмалуу туруктуу маданий жана дүйнө тааным өзгөчөлүктөрүн таанышкан, ошондой эле өздөрүнүн биримдигин жана белгилүү өз аталышы бар адамдардын жалпылыгы жатат. Иш жүзүндө «Э.» түшүнүгү аркыл учурларда уруу, уруулардын тобу, элдүүлүк, этностук улут, диний жалпылык, тилдик жалпылык дегендерди өзүнө камтыйт.
1. Мамлекеттин, өлкөнүн калайык калкы. Эл менен көтөргөн жүк жерде калбас (Айтматов). Эмгек этип жашыңдан, Элге жаксаң эң кызык (Токтогул). Эңкейдим аркы бетине, Элимдин чыктым четине (Казыбек). 2. Улут, белгилүү бир тилде сүйлөгөн калк. Элдин сезими – тарых сезими (Айтматов). Кыргыз эли ар тараптан гүлдөп өсүүдө. Элдерди мактап өзүңдү [кыргызды] Алардын кылба кийини (Сарногоев). Канчалык сонун болсо да, Эл-журтум турат эсимде (Казыбек). 3. Көпчүлүк, коомчулук. Көп жигиттер эл мүдөөсүн унутуп, Мансап, арды тартып жүрөт көк бөрү (Абылкасымова). Эмгекчи эл. Эл жокто сүйлөшөлү деп, конторунан чыгып кетти («Советтик Кыргызстан»). Эгерде керек болсо көтөрөйүн, Энеке, жонума артчы элидн жүгүн (Акматалиев).
Жарыя. Кулактандыруу. Эгер кармай албаса башы өлүмдө, малы таланды деп элан берди («Эл адабияты»). Элан келсе бир жактан, Эрте жетсең – жигиттик (Барпы).
Элдердин, мамлекеттердин ортосундагы байланышка таандык. Эл аралык саясат. Эл аралык байланыш. Эл аралык илимий-практикалык конференциянын катышуучулары.
ЭЛАРАЛЫК АБА КАТТАМДАРЫ – эки же андан көп мамлекеттердин ортосундагы, белгилүү авиаунаалык ишкана туруктуу учууларды ишке ашыруучу аба жолу. Ар бир авиаунаалык ишкана эларалык каттамдар (трассалар) боюнча өзүнүн Э. а. к-н ачат. Ачуу укугу аба каттамдары жөнүндөгү эларалык макулдашуулар боюнча, эреже катары, эки тараптуу негизде берилет. «Э. а. к.» аталгысы кээде «эларалык аба жолун эксплуатациялоочу авиаунаалык ишкана» маанисинде да колдонулат.
ЭЛАРАЛЫК АБА КАТТАМЫ – каттамдар арасында танапис болгондугуна карабастан, узап чыгуу жана барар жери белгилүү болгон аба учактарынын баардык каттамдары: а) 2 мамлекеттин аймагында; б) бир эле мамлекеттин аймагында жана эгерде башка мамлекеттин аймагында конуп кайра учуу каралса.
ЭЛАРАЛЫК АБА УКУГУ – аба байланыштарын түзүүнүн, ишке ашыруунун жана өнүктүрүүнүн жүрүшүндө келип чыгуучу эларалык мамилелерди, ошондой эле аба мейкиндигинин укуктук режимин жөнгө салуучу принциптердин жана эрежелердин жыйындысынан турган эларалык укук тармагы.
ЭЛАРАЛЫК АЙМАК – мамлекеттик аймактан сырткары жаткан, кайсы бир мамлекетке таандык болбогон, жалпы адамзаттык пайдалануудагы, баардык мамлекеттердин колдонуусундагы, укуктук режими эларалык укук менен аныкталуучу географиялык аймактар. Ачык деңиздер, анын үстүндөгү аба мейкиндиги, континенттик шельфтин сыртындагы деңиз түбү, Антарктида, космос мейкиндиктери, Ай жана башка асман нерселери Э. а-ка кирет.
ЭЛАРАЛЫК АЛМАШУУ ЖАЙЫ – кирген жана чыккан эларалык почта жөнөтүүлөрүн толук иштеп чыгуу, ошондой эле аларды дарегине жөнөтүү жүзөгө ашырылуучу, бөлүнгөн почталык байланыш ишканасы.
ЭЛАРАЛЫК АСКЕР ТРИБУНАЛЫ – башкы согуш кылмышкерлерин изилдеп-иликтөө жана жазалоо боюнча эларалык сот органы. Улутчул Германия тарабында согушкан Европа өлкөлөрүнүн кылмышкерлери үчүн Э. а. т. СССР, АКШ, Улуу Британия жана Франциянын өкмөттөрүнүн ортосундагы Лондон макулдашуусу боюнча 1945-жылы 8-августта уюштурулган (кара:Нюрнберг сот жүрүмү). Ыраакы Чыгыш үчүн Э. а. т. 1946-жылдын 19-январында уюштурулган (кара:Токио сот жүрүмү).
ЭЛАРАЛЫК АУКЦИОН – алдынала макулдашылган убакта жалпы элге жарыялоо менен товарлар сатылган, товар баарынан көбүрөөк бааны сунуш кылган сатып алуучунун менчигине өткөн, атайын уюштурулган, белгилүү бир жерде болуучу рынок.
ЭЛАРАЛЫК БАЖЫ УКУГУ (ЭБУ) – мамлекеттердин жана/же эларалык уюмдардын ортосунда келишимдик негизде түзүлгөн, бажы маселелери боюнча эларалык кызматташуу чөйрөсүндөгү мамилелерди жөнгө салуучу эларалык укуктук ченемдердин жана принциптердин (милдеттенмелердин жана эрежелердин) жыйындысы.
ЭЛАРАЛЫК БИЗНЕС КОМПАНИЯСЫ – өзүнүн улуттук салык юрисдикциясынан чыгып кетүү жолу менен резидент эместердин салыктарын азайтуу максатында уюштурулган юридикалык жактар.
ЭЛАРАЛЫК БИРЖАЛАР – тийиштүү товардын дүйнөлүк керектөөлөрүн тейлөөчү биржалар, анда белгиленген валюталык, соода жана салык тартиптери башка өлкөлөрдүн биржалары менен бүтүмдөрдү жүргүзүүгө, биржа жайгашкан өлкө жактарынын жана резидент эмес фирмаларынын биржа соодаларына катышууларына жана биржа аткарымдарынын боюнча кирешелерди эркин которууга тоскоолдук кылбайт.
ЭЛАРАЛЫК ВАЛЮТА ФОНДУ (ЭВФ) – эларалык валюталык-каржы уюму, БУУнун адистештирилген мекемеси. Эларалык сооданын жана валюталык кызматташтыктын өнүгүшүнө көмөктөшүү менен валюталык курстарды жөнгө салуунун ченемдерин аныктайт жана алардын сакталышын көзөмөлдөйт; валюталык паритеттердин туруктуулугун кармап турат, төлөөнүн көп тараптуу тармагын иштеп чыгат жана валюталык чектөөлөрдү жоёт, ошондой эле өзүнүн мүчөлөрүнө төлөм баланстарынын тең салмаксыздыгына байланыштуу болгон валюталык кысталыштарда кредиттик ресурстарды берет. 1944-жылы Бреттон-Вудс эларалык валюталык-каржы конференциясында түзүлгөн.
ЭЛАРАЛЫК ВЕКСЕЛЬ – төлөөлөрдүн жана берүүлөрдүн орду, төлөөчүнүн турган жери жана берүүчү орду; төлөмдөрдү алуучунун жана берүүнүн орду; векселди берүүчүнүн турган жери жана берүү орду; төлөө орду жана төлөөчүнүн турган жери; аны алуучунун турган жери жана төлөө орду; төлөө жана түзүү орду аркыл мамлекеттердин аймагында турганын билдирүүчү вексель. Үчүнчү мамлекетте же кармоочуда – үчүнчү мамлекеттин резидентинде турган Э. в. (ошол үчүнчү мамлекетке карата) транзит вексели деп аталат.
ЭЛАРАЛЫК ГУМАНИТАРДЫК УКУК – согушуп жаткан мамлекеттердин өзара мамилелерин, ошондой эле бир жагынан – алардын ортосундагы, экинчи жагынан – алар менен бейтарап өлкөлөрдүн өзара мамилелерин жөнгө салуучу, эларалык конвенциялык жана согуш жүргүзүүнүн кадимки ченемдеринин (согуш мыйзамдары жана салттары) жыйындысы; алардын максаты – согуштук каражаттарды жана усулдарды гумандаштыруу. Э. г. у-тун ченемдери айрым алганда, согуш туткундарын, жарандык калктын жана согуштун башка курмандыктарын коргойт.
ЭЛАРАЛЫК ДАРЫЯЛАР – 2 же андан көп мамлекеттердин аймактары аркылуу агып өткөн жана пайдалануусу эларалык укук мамилелеринин маселеси болгон дарыялар (өзөн суулар). Э. д-дын ар бир бөлүгү ал өзү чектеринде агып өткөн мамлекеттердин эгемендүүлүгү алдында болот. Э. д-дын ичинен бир канча мамлекеттердин аймактарын бөлүп турган жана адатта эларалык кеме жүрүүсү үчүн ачык эмес чегара дарыяларын бөлүү кабыл алынган.
ЭЛАРАЛЫК ДЕЛИКТ – ченем, тартип же келишим милдеттенмелерин бузуу менен, эларалык жоопкерчиликке алып келе турган эларалык жалпы укук субъектиси тарабынан жасалган аракет (аракетсиздик). Муну бузган тарап же жак «делинквент» аталат. Бирок, Э. д-ти атайын жасалган аракет катары кароо – азыркыга чейин талаш маселе.
ЭЛАРАЛЫК ДЕҢИЗ УКУГУ – мамлекеттердин, эларалык уюмдардын деңиздерди, океандарды жана алардын байлыктарын, айрым учурларда – деңиз аймактарынын үстүндөгү аба мейкиндиктерин (м.: кысыктарды, ачык деңизди ж. б.) пайдаланууга байланыштуу ишмердиктеринен келип чыккан өзара мамилелерин жөнгө салуучу укуктук принциптердин жана ченемдердин жыйындысы. Эларалык укуктун маанилүү тармактарынын бири. Ачык деңизде кемелердин эркин жүрүүсү жана алардын үстүндө эркин учуу, аймактык деңиздер аркылуу чет элдик кемелердин тынч өтүү укугу, эларалык кысыктар аркылуу кемелердин транзиттик өтүүгө жана алардын үстүнөн учуучу аппараттардын учуп өтүүгө укуктары Э. д. у-нун өзгөчө ченемдери жана принциптери болуп саналат. Э. д. у-нун башкы булагы – БУУнун 1982-жылы кабыл алынып, 1994-жылы октябрда күчүнө кирген деңиз укуктары боюнча конвенциясы.
ЭЛАРАЛЫК ДЕҢИЗ УЮМУ (ЭДУ) – эларалык өкмөттөр аралык уюм, БУУнун адистештирилген мекемеси. Ал 1959-жылдан тарта иш жүргүзүп келет. ЭДУ эларалык соода кемечилигине тийиштүү техникалык маселелер боюнча кызматташуу жана маалымат алмашып туруу үчүн аппарат катары кызмат кылат. Эларалык соода кемечилигине тийиштүү өкмөттөр тарабынан кабыл алынган аргандай кысым көрсөтүүлөр менен чектөөлөрдү жокко чыгарууга, ошондой эле деңизде жүрүүнүн коопсуздук ченемдерин (а. и. экономикалык) кабыл алууга көмөктөшөт. ЭДУ конвенцияларды жана башка документтерди (сунуштарды, кодекстерди, колдонмолорду, акыл-насааттарды) иштеп чыгат.
ЭЛАРАЛЫК ЖАРАНДЫК АВИАЦИЯ УЮМУ (ЭЖАУ) – БУУнун адистештирилген мекемеси, жарандык авиациянын баардык иштери боюнча мамлекеттердин эларалык кызматташуусун уюштурат жана ыраатка салат. ЭЖАУга 190 мамлекет (анын ичинде КР да) кирет. ЭЖАУнун уюштуруу актысы – Эларалык жарандык авиация жөнүндөгү 1944-жылкы конвенция, анын текстине жобо киргизилип, ал уставды түзөт. ЭЖАУнун максаты: эларалык учак жол-жоболору менен усулдарын иштеп чыгуу, эларалык учак унаа каражаттарын ыраатка салуу жана өнүктүрүүгө көмөк көрсөтүү, учуу-техникалык эрежелерин өркүндөтүү, учуунун коопсуздугун камсыз кылуу ж. б.
ЭЛАРАЛЫК ЖАРАНДЫК ПРОЦЕСС – эларалык жеке укуктун ажырагыс бөлүгү катары түшүнүлгөн шарттуу аталгы; ар бир улуттук мамлекеттин алкагында аракеттенген, чет элдик юридикалык жактардын жана жеке адамдардын, ошондой эле жарандыгы жок адамдардын, чет мамлекеттин жана анын дипломаттык өкүлдөрүнүн, эларалык уюмдардын процесстик абалын, мамлекеттин иммунитетин, улуттук соттордун компетенциясын чектөөнү (эларалык соттолууга жатчу маселелерин), жарандык иштерде сот далилдерин көрсөтүү менен субъекттердин категорияларынын катышуусун, чет элдик соттордун тапшырмаларын, чет элдик соттордун чечимдерин таанууну жана аткарууну, чет элдик сотто козголуп, анда бүтпөй калган юридикалык маселелердин маанисин, ошондой эле чет элдик арбитраждардын чечимдерин аткарууну жөнгө салуучу жарандык-процесстик эрежелердин комплекси.
ЭЛАРАЛЫК ЖЕКЕ ДЕҢИЗ УКУГУ – ченемдери чет элдик элементи бар жана деңиз соодасына байланыштуу мамлекеттик органдардын, уюмдардын жана жарандардын мамилелерин жөнгө салуучу эларалык жеке укуктун тармактык бөлүмдөрүнүн бири. Мамлекеттик ички мыйзамдар жана эларалык келишимдер Э. ж. д. у-нун булактары болуп саналат. Э. ж. д. у. – деңиз укугунун ажырагыс бөлүгү (эларалык жалпы элдик жана улуттук деңиз укуктары менен бир катарда).
ЭЛАРАЛЫК ЖЕКЕ УКУК – эларалык мүнөзгө ээ (чет элдик элемент) жарандык-укуктук мамилелерди жөнгө салуучу укук ченемдеринин татаал комплекси. Чет элдик элемент аларга чет элдиктердин, чет өлкөлүк юридикалык жактардын жана мамлекеттин катышуусунан көрүнүүсү мүмкүн; алар 2 же андан көп мамлекеттердин аймактары менен байланышкан; алардын укук мамилелеринин объектиси чет элде жайгашкан буюм болот. «Жарандык-укук мамилелери» деген түшүнүк Э. ж. у-та өзгөчө мааниге ээ болот: бул мүлктүк жана ага байланыштуу мүлктүк эмес мамилелер эле эмес, ошондой эле үйбүлөлүк, эмгектик жана процесстик укук ченемдери менен жөнгө салынуучу мамилелер дагы. Э. ж. у-нун булактары-ички мыйзам актылары жана эларалык келишимдер. Э. ж. у-нун негизги милдети эки укук тартибинин ортосундагы коллизияларды (кагылышууларды) чечүү болуп саналат, ошондуктан Э. ж. у-нун басымдуу бөлүгүн тигил же бул мамилелерге карата кайсы мамлекеттин укугу пайдаланылуусу керектигин көрсөткөн коллизиялык ченемдери түзөт. Дагы бир бөлүгүн түз аракеттеги, түздөнтүз эларалык мүнөздөгү жарандык-укуктук мамилелерди жөнгө салуучу ченемдер түзөт.
Международная инвестиционная позиция (МИП) (International Investment Position (IIP)) —МИП — это общая сумма внешних финансовых активов и обязательств по состоянию на указанную отчетную дату, обычно на конец квартала или года. Изменение позиции от одной отчетной даты до другой отражает финансовые операции, изменения в связи с переоценкой и прочие изменения, имевшие место в течение этого периода.
ЭЛАРАЛЫК КАЙРА КУРУУ ЖАНА ӨНҮКТҮРҮҮ БАНКЫ (ЭКӨБ) – өкмөттөр аралык кредиттик-каржы уюму, төмөнкү милдеттерди ишке ашырат: а) мүчө өлкөлөрдүн экономикалык өнүгүшүнө өбөлгө түзүү; б) эларалык сооданын өнүгүшүнө жана төлөм баланстарын колдоого көмөктөшүү. ЭКӨБ формалдуу түрдө (Бүткүл дүйнөлүк банктын курамында) БУУнун адистештирилген мекемеси, ошентсе да банктын уставына жана БУУ менен ЭКӨБ кол койгон келишимге ылайык банк чечим кабыл алууда көз карандысыз болуп саналат.
Международные резервы (резервные активы) (International reserves) —Внешние высоколиквидные активы, представленные в виде иностранной валюты и золота, которые находятся под контролем государственных органов денежно-кредитного регулирования и в любой момент могут быть использованы для финансирования дефицита платежного баланса, для интервенций на валютных рынках, оказывающих влияние на курс национальной валюты, или для иного применения.
Структура международных резервов (Structure of international reserves) —Набор валют, из которых состоит портфель международных резервов центрального банка, с установлением целевых процентных долей валют в валютном портфеле, а также целевого физического объема золота и допустимых отклонений от них.
ЭЛАРАЛЫК КАНАЛДАР – деңиз жана мухит төтө жолдорун тогоштуруу максатында курулуп, эларалык кеме каттамдарынын унаа байланыштары үчүн кызмат кылуучу кээбир мамлекеттердин аймагында жайгашкан суу жолдору (Суэц каналы, Панама каналы, Киль каналы). Ал чегарасында жайгашкан өлкөнүн эгемендүү-лүгүнө карабастан, ошону менен бирге эле эки же көп тараптуу эларалык келишимдерге же болбосо эларалык салттарга ылайык эларалык-укуктук режимге баш ийет. Мындай режимдин негизин соода кеме каттамдарынын эркиндик принциби түзөт.
ЭЛАРАЛЫК КАРЖЫ КОРПОРАЦИЯСЫ (ЭКК) – Дүйнөлүк банк тобунун мүчөсү; БУУнун адистештирилген мекемеси болуп саналган юридикалык жана каржы жагынын көзкарандысыз эларалык уюм. ЭККнын максаты – жеке капиталдын инвестицияларын чет өлкөлөргө, көбүнесе жаңыдан өнүгүп келаткан өлкөлөргө, акыркы жылдары Чыгыш Европа өлкөлөрүнө тартуу жолу менен, мүчө-өлкөлөрдүн экономикалык жактан өнүгүшүнө таасир этүү.
ЭЛ АРАЛЫК КЕЛИШИМ – эки же бир нече мамлекеттин же эларалык укуктун башка субъекттеринин ортосундагы алардын саясий, экономикалык жана башка чөйрөлөрдөгү өзара укуктарын белгилөөгө, өзгөртүүгө же токтотууга байланыштуу түзүлгөн келишим. Эларалык укуктун негизги булагы. Э. к. – келишимдерди, макулдашууларды, пакттарды, трактаттарды, конвенцияларды, декларацияларды, коммюникелерди, протоколдорду ж. б. өзүнө камтыган тектик түшүнүк. Тигил же бул аталыштардын туруктуу белгиленген мааниси жок. Аталыштарына карабастан баардык Э. к. бирдей юридикалык күчкө ээ. Катышуучуларынын санына жараша эки тараптуу жана көп тараптуу (аймактык же универсалдуу) болуп бөлүнөт. Эгер Э. к-ге кызыкдар мамлекеттердин баары катыша алышса, анда ал ачык деп аталат.
ЭЛАРАЛЫК КЕЛИШИМДЕРДИ ЖАҢЫЛОО – мурдагы келишимдерди жаңы шарттарга жараша колдонууга шайкеш келтирүү максатында, аны жаңы милдеттенмелер менен жарым-жартылай же толук алмаштыруу жолу менен эларалык келишим боюнча милдеттенмелерди жаңылоо. Э. к. ж. келишим түзгөн тараптардын өзара макулдашуусу боюнча жүзөгө ашырылат (анын аракет мөөнөтүнө же жаңы мөөнөткө). Ал бүтүндөй келишимге же анын кандайдыр бир бөлүгүнө тийиштүү болот.
ЭЛАРАЛЫК КЕЛИШИМДЕРДИ ЖОЮУ – мамлекеттин бир жактуу баш тартуусунун натыйжасында эларалык келишимдин бул мамлекет үчүн юридикалык күчүн жоготуусу. Денонсациядан айырмаланып, ал келишимдин өзүндө бекитилгендей, тараптардын алдынала макулдашуусуна негизделбестен, бир жактуу мүнөздө болот. Ошондуктан, Э. к. ж. эларалык укукта каралбайт. Жараксыз эларалык келишимдерди, т. а., ошол мамлекеттердин мурдагылары менен түзүлгөн, ошондой эле, башка тарап тарабынан бузулган, жагдайлардын өзгөрүшүнө байланыштуу ж. б. келишимдерди жоюу туура болуп эсептелет.
ЭЛАРАЛЫК КЕЛИШИМДЕРДИ КАТТОО – эларалык уюмдун атайын каттоосуна күчүнө кирген эларалык келишимди киргизүү, бул андай уюмдун органдарында ага шилтеме жасоого мүмкүндүк түзөт. Э. к. к. БУУ, ЭЖАУ катчылыктарында жана башка эларалык уюмдарда ишке ашырылат. БУУда каттоодон өткөн келишимдер анын атайын жыйнактарында жарыяланат. КР эларалык келишимдерин каттоону КР Тышкы иштер министрлиги ишке ашырат.
ЭЛАРАЛЫК КЕЛИШИМДЕР УКУГУ – эларалык укуктун тармагы, анын ченемдери эларалык келишимдердин анык шарттарын, аларды түзүүнүн, колдонуунун, өзгөртүүнүн жана токтотуунун тартибин аныктайт. Бул тармактын объектиси – эларалык укуктун башкы булактарынын бири катары эларалык келишим болуп саналат. Э. к. у. алардын аталышына, объектисинин таризине жана түзүлүү жолжобосуна карабастан, эларалык келишимдердин баардык түрлөрүнө таркалат, Э. к. у-нун негизги булактары – эларалык укуктук адат эрежелери жана Эларалык келишим укугу жөнүндөгү 1969-жылдагы Вена конвенциясы.
ЭЛАРАЛЫК КЕЛИШИМДИ АЛДЫНАЛА ТАСТЫКТОО – келишим текстинин өзара макулдашып жаткан мамлекеттердин ыйгарым укуктуу аталышы менен акыйкаттуулугун бекемдөө; сунуш кылынып жаткан текст негизги текст экендигин күбөлөндүрөт. Ал келишимдин баардыгына, ошондой эле анын айрым беренелерине гана тийиштүү болушу мүмкүн.
ЭЛАРАЛЫК КЕЛИШИМДИ БУЗУУ – эларалык келишимдердин тараптарынын жабыркоочуга же жабыркоочуларга зыян келтирүүчү жана эларалык-укуктук жоопкерчиликке кириптер кылуучу укукка каршы кылмыштуу аракеттери же аракетсиздиктери. Э. к. б. ошондой эле эларалык милдеттенмелерди акниет аткаруу принцибин бузат.
ЭЛАРАЛЫК КЕЛИШИМДИ ДЕНОНСИРЛӨӨ (лат. denuntiatio – кабарлоо) – эларалык эки тараптуу келишимдин аракетин токтотуунун же көп тараптуу келишимден чыгуунун биркыйла кеңири таралган ыкмасы. Алардын катышуучусунун ошондой келишимде көрсөтүлгөн тартипте жана мөөнөттө аны бузгандыгы тууралу кабарлоосу. Эгер келишим денонсирлөөнү карабаса жана анын катышуучуларынын андай ниеттеринин мүмкүндүгү белгиленбесе, анын денонсирленүүсү мүмкүн эмес.
ЭЛАРАЛЫК КЕПИЛДИК – кандайдыр бир мамлекеттин (мамлекеттер тобунун) аныкталган укугун же статусун сактоону, эларалык милдеттенмелердин аткарылышын же эларалык мамилелердин белгилүү бир деңгээлин сактоону камсыз кылчу эларалык байланыштагы башка катышуучуларынын иш аракетине карата мамлекеттин же мамлекеттер тобунун ишеним же кепилдик берүүсүн караган эларалык-укуктук акт. Э. к-тин өзөгү мамлекеттин бейтараптыгын же анын аймактык колтийбестигин сактоо болушу мүмкүн. Э. к. өзара жана жамааттык болуп бөлүнөт. Адатта көп жактуу эларалык келишимдер эларалык укуктагы Э. к-тин түзүлүү актысы болуп саналат. Эларалык же мамлекеттик актыларга ылайык түзүлүп, мамлекеттин же географиялык бир чөлкөмдүн укугун, же болбосо статусун кепилдикке алууга даяр экендиги тууралуу келишим катышуучуларынын билдирүүсү Э. к. катары саналышы мүмкүн. Бир тараптуу Э. к-ге да жол берилет (м.: насыя жөнүндөгү келишим боюнча кепилдик).
ЭЛАРАЛЫК КОММЕРЦИЯЛЫК АРБИТРАЖ – эларалык мүнөздөгү бүтүмдөр боюнча талаштарды чечүү тармагындагы бейтарап соту. Э. к. а. түшүнүгү эларалык тажрыйбага кийинки жылдары эле кирди. Мурда мындай институт «соода» же «тышкы соода арбитражы» деп аталуучу.
ЭЛАРАЛЫК КОНВЕНЦИЯЛАР (лат. сonventio – келишим, макулдашуу) – көп тараптуу эларалык келишимдердин кеңири таралган аталыштарынын бири. Көпчүлүк Э. а. к. экономикалык, юридикалык жана гуманитардык мүнөздөгү маселелер боюнча түзүлөт.
ЭЛАРАЛЫК КОНГРЕСС – дипломаттык иш тажрыйбада мамлекет башчыларынын, тышкы иштер министрлеринин жана дипломаттык өкүлчүлүктөрдүн жетекчилеринин съезддерин билдирүү үчүн колдонулуучу аталгы. Азыркы учурда «конгресс» аталгысы өкмөттүк эмес эларалык илимий жана коомдук мүнөздөгү (м.: геологиялык, дарыгерлик К. ж. б.) форумдарга карата көп колдонулат.
ЭЛАРАЛЫК КООМДУК БИРИКМЕ – уставына ылайык чет мамлекетте эч болбогондо анын жок дегенде бир түзүмдүк бөлүмү түзүлгөн жана өзүнүн ишмердигин жүргүзүп жаткан коомдук бирикме.
ЭЛАРАЛЫК КОСМОСТУК УКУК – космос мейкиндигин жана асман нерселерин изилдөөнүн жана пайдалануунун жүрүшүндө мамлекеттер аралык мамилелерди жөнгө салуучу жана алардын укуктук режимдерин аныктоочу укуктук принциптердин жана ченемдердин жыйындысы. Э. к. у. БУУнун Уставынын принциптерин камтуу менен жалпы эларалык-укуктук принциптерге негизденет.
ЭЛАРАЛЫК КОШ САЛЫК – бир эле убакта 2 (же андан көп) мамлекетте салык төлөөчүгө бир эле объект үчүн салыштырмалуу окшош салык салуу. Э. к. с. товар жана кызмат көрсөтүүлөрдү алмашууга, капиталдардын, технологиялардын жана адамдардын кыймылына терс таасирин тийгизет. Бул негизги 2 ыкма менен жоюлат: бир тараптуу (ички салык мыйзамынын жардамы менен) жана көп тараптуу (2 же андан көп мамлекеттин ортосундагы кош салык алуудан качуу жөнүндөгү келишимдердин жардамы менен).
ЭЛАРАЛЫК КЫЗМАТ АДАМЫ – адатта кайсы бир мамлекеттин эларалык уюмдун катчылыгынын кызматында турган жараны, алардын катчылыгынын персоналынын мүчөсү. Э. к. а. өз өлкөсүнүн кызыкчылыгына өкүл боло албайт. БУУнун Уставынын 100-статьясына ылайык Башкы катчы жана башка Э. к. а. өздөрүнүн кызмат милдеттерин пайдаланууда «Уюмдан тышкаркы эч бир өкмөттөн жана бийликтен көрсөтмө албоого жана сурабоого тийиш. Алар Уюмдун алдында гана жоопкерчиликтүү, эларалык кызмат адамы катары өздөрүнүн абалына кедерги келтирүүчү баардык аракеттерден оолак болуулары тийиш».
ЭЛАРАЛЫК КЫЗМАТЧЫЛАР – эларалык уюмдардын штаттык кызматкерлери. Кызматтык ыйгарым укуктарын аткарууда өзү жараны болгон мамлекеттен жана эларалык уюмдун штаб-кеңсеси жайгашкан мамлекеттен көз каранды эмес. Э. к. статусу тийиштүү уюмдун уставдык документтеринде жана эларалык келишимдерде аныкталат.
ЭЛАРАЛЫК КЫЙМЫЛДАГЫ УНАА КАРАЖАТЫ – автомотоунаа каражаттары: а) ошол мамлекеттин аймагынан сырткары жерде турак алган жеке же юридикалык жактарга тийешелүү болгон; б) ошол мамлекетте каттоодо турбаган; в) ага убактылуу киргизилген (Жол кыймылы жөнүндө конвенция, Вена, 1968-жыл).
ЭЛАРАЛЫК КЫЛМЫШ-ЖАЗА СОТ АДИЛЕТТИГИ – эларалык мүнөздөгү кылмыштарды жана кылмыш иштерин кароо үчүн мамлекеттердин дүйнөлүк коомдоштук тарабынан түзүлгөн эларалык сот механизими жана жолжобосу. Э. к.-ж. с. а. идеясы доктринада ХХ кылымда, нацисттик кылмышкерлердин жана япон милитаристтеринин кылмыштарын иликтөө үчүн 2 сот механизми – Нюрнбергде жана Токиодо эларалык трибунал түзүлгөндө активдүү талкуулана баштаган. 1993-жылы февралда БУУнун Коопсуздук Кеңеши Югославиядагы согуштук кылмыштарды иликтөө үчүн Эларалык трибунал түзүү жөнүндө резолюция кабыл алган.
ЭЛАРАЛЫК КЫЛМЫШ-ЖАЗА УКУГУ – мамлекеттердин кылмышты алдын алууда, иликтөөдө жана жаза берүүдө – эларалык келишимдерде каралган өзгөчө тартипте кызматташууларын жөнгө салуучу ченемдер менен принциптердин тутуму. Эларалык укуктун мамлекеттин улуттук кылмыш мыйзамдары менен тыгыз байланышкан тармагы. Э. к.-ж. у-нун өзгөчөлүгү: анын комплекстүү (кылмыш-жаза, кылмыш-жаза-процесстик жана кылмыш-жаза-аткаруу укуктарды камтыйт) мүнөзү; аскер кылмышкерлерине жана адамзатка каршы кылмыштарга мөөнөттүн эскирүүсүн колдонбогондугу; Э. к.-ж. у-нун өзгөчө булактары эларалык универсалдык жана аймактык келишимдер жана жардамчы булактары (эларалык трибуналдардын жана улуттук соттордун өкүмдөрү) экени; эларалык трибуналдын уставдарына эларалык коомчулук тарабынан таанылган, жасаган учурунда укуктун жалпы принциптерине ылайык кылмыш болуп эсептелген кылмыш акцияларына карата кайтарым күч бергени; мамлекеттин жана юридикалык жактардын кылмыштын өзгөчө субъектери болгону; өзгөчө санкциялар ж. б. болуп саналат. Э. к.-ж. у-нда эларалык кылмыштар жана эларалык мүнөздөгү кылмыштар үчүн жоопкерчилик аныкталган.
ЭЛАРАЛЫК КЫЛМЫШТАР – эларалык укуктун ченемдери менен принциптерин адамзат цивилизациясы үчүн өзгөчө коркунучтуу деңгээлде бузуу. Алардын ичинен иш жүзүндө мамлекеттин кылмыштуу саясатын жүзөгө ашырып жаткан кызмат адамынын кылмыштуу жоругу өзгөчө коркунучтуу болуп саналат. Ал кылмыштар үчүн эларалык саясий жана материалдык жоопкерчилик тартуучу булар менен бир катарда, кылмыштуу саясаттын аткаруучулары болушкан мамлекеттин башка жетекчилери, жогорку кызматтагы кишилери жана башкалар анын субъектиси болуп калышат. Э. к-дын тизмеси биринчи жолу 1945-жылы Эларалык аскер трибуналынын (ЭАТ) уставында жана 1946-жылкы ушуга эле окшош Ыраакы Чыгыш боюнча уставда түзүлгөн. ЭАТтын уставынын 6-статьясында алар үч топко: тынчтыкка каршы кылмыш, аскер кылмыштары, адамгерчиликке каршы кылмыштар болуп бөлүнгөн. Аскер кылмышкерлерине жана адамзатка каршы кылмыштарга карата мөөнөттүн эскиргендигин колдонбоо жөнүндөгү 1968-жылкы конвенцияда биринчи жолу адамзатка каршы кылмыш Э. к-дын өзүнчө (төртүнчү) тобуна бөлүнгөн. Эларалык укукта аныкталган эрежелерге ылайык Э. к. үчүн жоопкерчилик мамлекеттердин улуттук кылмыш мыйзамдарында да бышыкталат.
ЭЛАРАЛЫК КЫСЫКТАР – эларалык маанидеги кеме жолу өтө турган кургак жер аралыгындагы мухит менен деңиздерди бириктирүүчү табигый суу мейкиндиги. Аймактык деңиз жана ага жанаша жаткан тилкелер жөнүндөгү 1958-жылкы Женева конвециясында белгиленген негизги принцип боюнча, кысык боюнда жайгашкан мамлекеттер бул жерден өтүп бараткан кемелерди токтотууга тийиш эмес. Деңиз укугу боюнча БУУнун 1982-жылкы Конвенциясына ылайык, Э.к. тартиби анын түрүнө жараша болот: а) ачык деңиз бөлүгүн же таза экономикалык тилкени аймактык деңиз менен бириктирүүчү кысыктар (мында аймактык деңиз аркылуу тынчтык менен өтүп кетүү эрежеси колдонулат); б) ачык деңиздин бир бөлүгүнүн арасы аркылуу кемелердин өтүүсү үчүн кодонула турган кысыктар (мында транзиттик (басып) өтүү укук тартиби колдонулат); в) ортоңку бөлүгүндө ачык деңиз бар болгон же таза экономикалык тилкеге кирген кысыктар (мында соода жана аскердик кеме сүзүү эркиндиги колдонулат); г) атайын көп тараптуу эларалык келишимдер аркылуу белгиленген укуктук тартип өкүм сүргөн кысыктар (Балтика, Карадеңиз, Магеллан, Гибралтар кысыктары).
ЭЛАРАЛЫК ЛИЗИНГ – лизинг таризи, мында лизинг берүүчү же лизинг алуучу КР резиденти эмес болуп эсептелет. Э. л. келишимине катышуучулардын укуктары жана милдеттери эларалык каржылык лизинг жөнүндөгү УНИДРУА конвенциясы жана улуттук мыйзамдардын ченемдери менен жөнгө салынат.
Адамдардын бир өлкөдөн экинчи өлкөгө көчүп которулушу. Анда эки өлкөнүн парламентарийлери трансчегаралык, маданий-экономикалык, миграциялык жана партиялар аралык кызматташуу маселелерин талкуулашты («Кыргыз Туусу»). Миграция жана жумуштуулук боюнча мамлекеттик комитетинин билдирүүсү боюнча Масквада Кыргызстандык эмгек мигранттары үчүн маалыматтык-консультациялык борбор ачылды («Кыргыз Туусу»).
ЭЛАРАЛЫК МҮНӨЗДӨГҮ КУРАЛДУУ ЖАҢЖАЛ – мамлекеттердин куралдуу күчтөрүнүн ортосундагы кагылышуу; көтөрүлүш чыгарган (же согушуп жаткан) тарапка каршы кайсы бир мамлекеттин куралдуу күчтөрү менен улуттук-боштондук кыймылдарынын өзара кагылышуусу. Ал согуштук аракеттердин чектелүүсү жана кыйла кыска мөөнөткө созула тургандыгы менен мүнөздөлөт. Э. м. к. ж-га катышкан баардык тараптар тийешелүү эларалык укук ченемдерин, тагыраак айтканда, согуш каадалары менен согуш мыйзамдарын сактоого милдеттүү.
ЭЛАРАЛЫК МҮНӨЗДӨГҮ КЫЛМЫШТАР – эларалык кылмыштарга тийиштиги жок, эларалык келишимдерде каралган коомдук коркунучтуу жосундар; тынчтык кызматташууга зыян келтирет жана мамлекеттер аралык ойдогудай мамилелерге кол салат. Эларалык кылмыштардан айырмаланып, Э. м. к. үчүн жоопкерчиликти мамлекет эмес, жеке адамдар тартат. Ал эларалык келишимдердин негизинде, бирок улуттук укук боюнча келип чыгат. Кол салуу объектисине жана эларалык коркунучтуулугунун даражасына жараша Э. м. к. төмөндөгүдөй топторго бөлүнөт: а) эларалык мамилелердин туруктуулугуна каршы кылмыштар (эларалык террорчулук, адамды барымтага алуу , аба унааларында жасалган кылмыш, ядролук материалдарды уурдоо, баңгизаттарын мыйзамсыз жүгүртүү, жашыруун миграция ж. б.); б) каржы-экономикалык кылмыштар (акча-тыйындарды жасоо, кылмыштуу кирешелерди ачыкка чыгаруу, контрабанда ж. б.); в) адамдын жеке укуктарына кол салуу (кулчулук, кул сатуу, аялдарды жана балдарды сатуу, кыйноо ж. б.); г) ачык деңизде жасалган кылмыш (каракчылык, деңиз чөйрөсүн булгоо ж. б.); д) эларалык мүнөздөгү аскердик кылмыштар (тыюу салынган каражаттарды жана согуш жүргүзүүнүн тыюу салынган усулдарын колдонуу, талап-тоноо ж. б.).
ЭЛАРАЛЫК ӨНҮКТҮРҮҮ АССОЦИАЦИЯСЫ (ЭӨА) – ЭКӨБдүн өзалдынча бөлүмү; ал атайын өнүгүп келаткан өлкөлөргө (ЭКӨБдүн мүчөлөрү үчүн гана) жеңилдетилген (кээде 50 жылдык мөөнөт менен пайызсыз негизде) кредиттер менен зайымдарды берүү үчүн 1960-жылы банктын чечими боюнча түзүлгөн. Өзүнүн уставы бар, бирок иш жүзүндө ЭКӨБ башкарып, көп учурда банк менен бирдикте аргандай долбоорлорду кредиттейт. ЭӨА түзүмү: башкаруучулар кеңеши; аткаруу директораты; президент. Башкаруучулар кеңеши менен аткаруу директоратынын курамы ЭКӨБдөй эле. Башкаруу-тескөө иштерин ЭКӨБ кызматкери айкалыштырып иштөө менен жүргүзөт.
ЭЛАРАЛЫК САЛЫК УКУГУ – чет өлкөлүк элементи бар субъекттерден салык алууларды жөнгө салуучу эларалык-укуктук (кеңири маанисинде – жана улуттук) ченемдердин жыйындысы. Кош салык салууга жана салык төлөөчүлөрдү басмырлоого жол бербөө, салык төөлөдөн качууларды болтурбоо, ошондой эле бирдиктүү рынок түзүү үчүн салык тармагын шайкеш келтирүү – салык салуу чөйрөсүндө эларалык кызматташуунун негизги максаты.
ЭЛАРАЛЫК САНКЦИЯ – эларалык укук доктринасында жана иш-тажырыйбасында: а) бузуучу-мамлекет үчүн жамгымсыз кесепет экендигин көрсөткөн эларалык укук ченеминин түзүмдүк бөлүкчөсү; б) эларалык уюмдар, баарыдан мурда БУУ тарабынан колдонула турган мажбурлоо чарасы; в) эларалык кылмыштын залакасы катары эларалык-укуктук жоопкерчиликтин өзгөчө саясий таризи; г) эларалык укук бузууга жооп болуп саналган жекече жана жамаатташ мажбурлоо чаралары; д) эларалык укук бузуу жоопкерчилигинен качкан мамлекетке каршы колдонулуучу мажбурлоо чаралары. Жамаатташ чаралар да ушундай эле мүнөз күтөт.
ЭЛАРАЛЫК СЕРВИТУТ (ЖОЛАЧКЫ) – эларалык укуктагы бир мамлекеттин пайдасы үчүн экинчи бир мамлекеттин аймактык укугунун чектелиши: деңиз базасын түзүү, бөтөн аймакка отурукташтыруу, канал өткөөлү ж. б. у. с.
ЭЛАРАЛЫК СООДАГА УКУГУ – жеке жана юридикалык жактар катышкан эларалык экономикалык (чарбалык) байланыштарды жөнгө салуучу ички улуттук жана эларалык-укуктук ченемдердин, ошондой эле укуктук адат-салттардын жана ишкер каадалардын татаал жыйындысы. Э. с. у. улуттук же эларалык укуктун өзалдынча тармагы болуп саналбайт. Ал эларалык жекече укуктан баарыдан мурда, үйбүлө, эмгек жана ишкердикке байланышпаган жарандык мамилелерге тийишпей, коммерциялык мүнөздөгү мамилелерди гана жөнгө салгандыгы менен айырмаланат. Э. с. у-н ошондой эле эларалык укуктун өзалдынча тармагы болуп саналган, негизинен мамлекеттердин жана эларалык уюмдардын ортосундагы экономикалык мамилелерди жөнгө салуучу, экономикалык кызматташтыктын жалпы принциптерин белгилөөчү эларалык экономикалык укук менен чаташтырууга болбойт. Кээде Э. с. у. эларалык соода укугу деп аталат. Э. с. у. укуктун жарандык, административдик, бажы, каржы (а. и. банк, салык), арбитраждык-процесстик, экологиялык ж. б. укук тармактарынын ченемдерин камтыйт.
ЭЛАРАЛЫК СООДА ПАЛАТАСЫНЫН ЭРЕЖЕЛЕРИ (ЭСП эрежелери) – Эларалык соода палатасы түзгөн «Документардык аккредитивдер үчүн бир түргө келтирилген эрежелер жана каадалардын» 1993-жылкы жана андан кийинки редакциялары, ошондой эле ЭСП эрежелеринин жоболоруна өзгөртүү киргизген Эларалык соода палатасы (же анын укуктук мураскери) тарабынан жарыяланган баардык документтер.
ЭЛАРАЛЫК СҮЙЛӨШҮҮЛӨР – өзара кызыкчылык туудурган маселелер, эларалык мамилелердин аргандай тармактарындагы кызматташтыкты орнотуу, колдоо жана өнүктүрүү, ага шайкеш келген укуктук каражаттардын жардамы аркасында аларды жөнгө салуунун принциптери менен айкын тариздерин аныктоо, эларалык келишимдерди иштеп чыгуу жана корутундулоо, мамлекеттер аралык түзүмдөрдү жасоо маселелери боюнча ой-пикир алмашуу үчүн, ошондой эле талаш-тартыштар менен чыр-чатактарды, анын ичинде согуштук мүнөздөгүлөрүн да, чечүү үчүн эларалык укук субъекттеринин иш сүйлөшүүсүнүн эң натыйжалуу тариздеринин бири.
ЭЛАРАЛЫК ТАЛАШ – эларалык укук субъекттеринин факты же укук боюнча келип чыккан, ырасмий таанылган пикир келишпестиктери. Эки тараптуу же көп тараптуу болушу мүмкүн, мамлекеттердин иш-аракетинин аркайсы чөйрөлөрүндө тигил же бул эларалык келишимге түшүндүрмө берүү же аны колдонуу, дайындуу мамлекеттин жоопкерчилиги д. у. с. маселелер боюнча келип чыгышы ыктымал. Тынчтык жолу жана каражаттары менен чечилүүгө тийиш.
ЭЛАРАЛЫК ТАЛАШТАРДЫ ЧЕЧҮҮНҮН ТЫНЧТЫК КАРАЖАТТАРЫ – эларалык укук субъектери (негизинен мамлекеттер) алардын арасында пайда болгон келишпөөчүлүктөрдү жөнгө салуу үчүн колдонуусу мүмкүн болгон эларалык укукта аныкталган жолжоболук ыкмалардын жана практикалык чаралардын комплекси. Көрсөтүлгөн каражаттарды колдонуунун укуктук жербайын БУУнун Уставында белгиленген эларалык талаштарды тынчтык жолу менен чечүү принциби түзөт. Анда Э. т. ч. т. к. катары сүйлөшүүлөр, иликтөөлөр, ортомчулук, элдештирүү, арбитраж, соттук териштирүү, аймактык органдарга же келишимдерге кайрылуу, ошондой эле талаштын катышуучуларынын тандоосу боюнча ушул сыяктуу башка каражаттар каралган.
ЭЛАРАЛЫК ТЕМИР ЖОЛ БАЙЛАНЫШЫ – КМШга катышуучу мамлекеттердин Э. т. ж. б-н кошкондо КРдин жана дүйнөлүк коомдоштуктун чет элдик мамлекеттеринин ортосунда жүргүнчүлөрдү, жүктөрдү, жүкбагаждарын жана багаждарды темир жол унаасы менен ташуу.
ЭЛАРАЛЫК ТЕРРОРДУК ИШМЕРДИК – террорчунун же террордук уюмдардын бирден ден көп мамлекеттердин аймактарында, же бирден ашуун мамлекеттердин кызыкчылыктарына зыян келтирген, бир мамлекеттин жарандарынын экинчи бир мамлекеттин жарандарына карата, же террорчусу да, террорчулуктун курамындагы да бир мамлекеттин, же аркыл мамлекеттердин жарандары болуп саналган, бирок кылмыш ал мамлекеттердин аймактарынан тышкары жерлерде жасалган террордук ишмердик.
ЭЛАРАЛЫК ТЕРРОРИСТТИК ИШТЕР – төмөнкүлөр тарабынан жасалган террористтик иштер: а) террорист же террористтик уюм тарабынан бирден кем эмес мамлекетте жасалса же бирден көп мамлекеттин кызыкчылыгына зыян келтирилсе; б) бир мамлекеттин жараны тарабынан башка бир мамлекеттин жаранына карата же анын аймагында жасалса; в) террордон бир эле мамлекеттин же аргандай мамлекеттердин жарандары жапа чексе, бирок мындай кылмыш ал мамлекеттердин аймагынан сырткары жерде жасалса.
ЭЛАРАЛЫК ТЕРРОРЧУЛУК – адамдардын максатсыз өлүмдүрүнө алып келүүчү, мамлекеттердин жана алардын өкүлчүлүктөрүнүн ойдогудай дипломаттык ишмердиктерин бузуучу жана эларалык байланыштарды жана жолугушууларды ишке ашырууну, ошондой эле мамлекеттердин арасындагы транспорттук байланыштарды татаалдаштыруучу эларалык масштабдагы коомдук коркунучтуу жосундардын жыйындысы.
International List (noun)
A list that includes two lists. One list allows you to block top-level domain names, including country codes, and the other list allows you to block a language encoding or character set.
ЭЛАРАЛЫК ТРИБУНАЛ – эларалык кылмыш үчүн айыптоо боюнча жеке жактар менен мамлекеттердин үстүнөн сот ишин жүргүзүүчү эларалык орган, эларалык кылмыш-жаза сот акыйкаттуулук механизминин маанилүү курамдык бөлүгү. Аргандай мезгилде төмөндөгүдөй Э. т-дар түзүлгөн: 1) 1945-жылкы Эларалык аскер трибуналынын уставынын негизинде аракеттенген Нюрнбергдеги Эларалык аскер трибуналы; 2) 1946-жылкы Япониядагы биримдик державалардын аскер башчылары тарабынан бекитилген Уставдын негизинде аракеттенген Ыраакы Чыгыш үчүн Эларалык аскер трибуналы; 3) 1993-жылы БУУнун Коопсуздук кеңеши тарабынан кабыл алынган Уставдын негизинде аракеттенген 1991-жылдан мурдагы Югославиянын аймагында (Гаага) жасалган эларалык гуманитардык укуктарды одоно бузууларга жоопкер жактарды сот жоопкерчилигине тарта турган эларалык трибунал; 4) 1995-жылы БУУнун Коопсуздук кеңеши тарабынан кабыл алынган Уставдын негизинде 1994-жылдын 1-январынан 1994-жылдын 31-декабрына чейинки мезгил аралыгында Раунданын аймагында тукумкурут кылууга жана эларалык гуманитардык укуктарды одоно бузууга жоопкер жактарды, жана ага коңшу мамлекеттердин аймагында тукумкурут кылуу жана ушу сыяктуу кылмыштарга жоопкер Раунда жарандарын сот жоопкерчилигине тарта турган Эларалык кылмыш-жаза трибуналы.
ЭЛАРАЛЫК ТЫНЧТЫКТЫ ЖАНА КООПСУЗДУКТУ САКТОО – күчкө жана күч колдонуу коркунучуна тыюу салган принципке кайчы келген аракеттердин аркасында эларалык тынчтыктын бузулушуна жана коопсуздугуна коркунуч келүүсүнө жол бербөөгө багытталган мамлекеттердин жана эларалык уюмдардын ишмердиктери. Мындай ишмердик мамлекеттер аралык саясий, экономикалык, социалдык жана эларалык турмуштун башка тармактарындагы кызматташууларды белгилөөдөн жана өнүктүрүүдөн көрүнөт.
ЭЛАРАЛЫК УКУК – мамлекеттердин макулдашылган эрктерин билдирүүчү жана алардын, эларалык уюмдардын жана кээбир башка Э. у. субъектеринин өзара мамилелерин жөнгө салуучу келишимдик жана демейки ченемдердин жана принциптердин тутуму. Э. у. ченемдердин өзгөчө тутуму катары кайсы бир улуттук укук тармагына кирбейт жана өз ичине улуттук укук ченемдерин камтыбайт. Ошентсе да, 1920-жылдан тартып, бир катар мамлекеттер Э. у-тун жалпы таанылган ченемдери өздөрүнүн аймактарында түздөнтүз колдонулаарын, андай ченемдердин улуттук мыйзамдардан артыкчылыктуулугун жарыялашкан. Айрым өлкөлөрдө Э. у. ченемдери улуттук укук тутумуна тикелей эмес киргизилген. Эларалык келишимдер жана эларалык укук салттары – Э. у-тун булактары. Эларалык уюмдардын актылары, эларалык сот жана арбитраж органдарынын чечимдери, эларалык укук доктринасы жардамчы булактар болуп саналат. Эларалык укуктук жөнгө салуу чөйрөсү дипломаттык, аскердик, гуманитардык, экологиялык, социалдык, экономикалык, маданий, илимий-изилдөө, полициялык маселелерди өз ичине камтыйт жана андан ары кеңейүү тенденциясына ээ. Ушуга байланыштуу Э. у. улуттук укук тутуму сыяктуу эле: эларалык деңиз укугу , эларалык гуманитардык укук ж. б. тармактарга бөлүнөт. Өздүк Э. у-тан (эларалык жалпы элдик укук деп да аталган) эларалык жеке укукту – негизинде улуттук мыйзамдар жаткан таптакыр башка тутумду айырмалоо керек.
ЭЛАРАЛЫК УКУК БУЗУУ – эларалык укук субъектисинин эларалык келишимдерди же башка субъектке, субъекттердин тобуна же бүтүндөй эларалык коомчулукка материалдык же болбосо материалдык эмес зыян келтирүүчү кадимки ченемдерди бузууга айыптуу жосуну (аракети же аракетсиздиги). Э. у. б-нун субъекттери, демек жоопкерлери мамлекет, эларалык уюмдар, жеке адамдар болушу мүмкүн. Э. у. б. эларалык кылмыштарга жана деликттерге бөлүнөт. Кылмышка жатпаган эларалык укуктарга каршы кандай гана жосундар болбосун деликт болуп саналат.
ЭЛАРАЛЫК УКУК КОМИССИЯСЫ – БУУнун Башкы Ассамблеясынын 174 (II) резолюциясы менен түзүлгөн анын жардамчы органы. «Эларалык укук тармагында татыктуу кадыр-баркка ээ болгон» 34 эларалык юристтен турат. Э. у. к-нын мүчөлөрү Башкы Ассамблея тарабынан 5 жылдык мөөнөткө шайланат жана өз аттарынын чыгышат. Э. у. к-нын милдеттерине эларалык укуктун жана анын кодификациясынын прогрессивдүү өнүгүүсүн арттыруу кирет.
ЭЛАРАЛЫК УКУК МАМИЛЕЛЕРИ – эларалык укуктун ченемдери менен жөнгө салынган мамилелер. Субъективдүү укуктардын жана милдеттердин алып жүрүүчүлөрү: мамлекет, өздөрүнүн өзалдынчалыктары үчүн күрөш жүргүзүп жатышкан элдер же улуттар, эларалык уюмдар.
ЭЛАРАЛЫК УКУК СУБЪЕКТИСИ – эларалык мамилелердин катышуучусу; ал эларалык укуктар менен милдеттенмелерге ээ жана аларды эларалык укуктардын чегинде жана анын негизинде жүзөгө ашырат. Мамлекеттер, ошондой эле көзкарандысыздыгы жана өз мамлекетин куруу үчүн күрөшүп жаткан элдер менен улуттар негизги (баштапкы) Э. у. с. болуп саналат, ал эми кийинкилери – эларалык уюмдар (анткени, алардын эларалык укук субъектүүлүгү катышуучу-мамлекеттердин эларалык укук субъектүүлүгүнөн улам келип чыккан. Мамлекет сымал түзүлүштөр эларалык укук субъектүүлүгүнүн айрым белгилерине ээ болот. Ал эми жеке жактардын Э. у. с. жөнүндөгү маселелер азыркыга чейин талаш-тартыш туудуруп келет.
ЭЛАРАЛЫК-УКУКТУК ЖООПКЕРЧИЛИК – эларалык укук субъектисинин эларалык-укуктук милдет-тенмелерди бузуунун натыйжасында башка бир субъектиге келтирген зыяндын ордун толтуруп берүү милдети же эгер атайын эларалык келишимде каралган болсо (чексиз жоопкерчилик), эларалык укук ченемдерин бузбастан эле, кандайдыр бир иш-аракеттин натыйжасында тарткан материалдык зыяндын ордун толтуруу милдети.
ЭЛАРАЛЫК-УКУКТУК КААДА – эгер андай өзара мамилелер эларалык келишимдер аркылуу жөнгө салынбаган болсо, баардык же айрым мамлекеттердин өзара мамилесинде узак мезгилден бери колдонулуп келаткан эрежелер. Анын зарыл шарттары – Э. у. к-ны баардык же айрым өлкөлөрдүн иштиктүү колдоосу (белгилүү бир аракеттер аркылуу) же андай аракеттерден калыс калуу жолу менен таануусу. Ошол эле учурда, өзөгүндө эгемендик жана теңдик турган каадалар баардык өлкөлөр үчүн бирдей болууга тийиш.
ЭЛАРАЛЫК-УКУКТУК ТААНУУ – кандайдыр бир мамлекет (эларалык укуктун башка субъекттери) менен юридикалык мамиле түзүүгө даяр экендигин жана аны менен толук кандуу дипломатиялык, өкүлчүлүк ж. б. мамилелерди колдой тургандыгын билдирүүчү мамлекеттин бир тараптуу актысы. Э. у. т-нун түпжайы конституциялык эмес жол менен, улуттук-боштондук кыймылдары же согушуп жаткан тараптар аркылуу жаңы мамлекеттер менен өкмөттөрдүн келип чыгуусуна барып такалат. Теориялык жактан алганда, кайрадан жаралган мамлекеттердин укук субъектиси катары таанылышынын зарылдыгы жок. Ошондуктан, Э. у. т. укук түзүү жагдайына караганда саясий мааниге көбүрөөк ээ болот. Алар де-факто таануу жана де-юре таануу болуп бөлүнөт.
ЭЛАРАЛЫК УКУКТУН АРТЫКЧЫЛЫК БЕРҮҮ ЖАНА ТҮЗ АРАКЕТ ПРИНЦИБИ – биркатар мамлекеттердин конституциялык укугундагы жалпы кабыл алынып келген эларалык укуктар улуттук укук тутумунун курамы кире тургандыгын билдире турган принцип. КР Конституциясы: «КР катышуучусу болуп саналып, мыйзам тарабынан белгиленген тартипте күчүнө кирген эларалык келишимдер менен макулдашуулар, ошондой эле жалпы кабыл алынган принциптер менен эларалык укук ченемдери КР мыйзамдарынын ажырагыс бөлүгү болуп саналат» – деп белгилейт.
ЭЛАРАЛЫК УКУКТУН ИМПЕРАТИВДИК ЧЕНЕМИ (лат. jus cogens ) – 1969-жылкы эларалык келишимдердин укугу жөнүндөгү Вена конвенциясынын 53-статьясына ылайык, «жалпысынан кыйшайууга жол берилбеген жана мамлекеттердин эларалык шериктештиги тарабынан кабыл алына жана тааныла турган кийинки эларалык укуктун ушундай эле мүнөздөгү жалпы ченеми аркылуу гана өзгөртүлүүчү» ченем. Э. у. и. ч. кодификацияланган эмес, бирок баардык эларалык-укуктук ченемдердин башкы белгиси болуп саналган эларалык укуктун баардык негизги принциптерин алып жүрөт.
ЭЛАРАЛЫК УЧУУЛАРДАГЫ КОММЕРЦИЯЛЫК УКУК – мамлекеттер чет өлкөлүк авиаишканаларга беришкен, кайсы бир өлкөдө тийиштүү тартипте каттоодон өткөн аба кемелери, өзүнүн аймагынын үстүнөн жүргүнчүлөрдү, колжүктөрүн, жүктөрдү жана почтону коммерциялык негизде (акысына) ташууну ишке ашыруу укугу. Мындай укуктарды берүү өзара ынтымакташкан шарттарда жүргүзүлөт жана таризи үчүн гана түзүлгөн, 1944-жылдагы эларалык жарандык авиация үзгүлтүксүз эларалык аба каттамдарында коммерциялык укуктарды алмашуу жөнүндөгү Чикаго конвенциясынын корутунду актысына тиркелген тийиштүү эки тараптуу макулдашуулар менен жөнгө салынат. Мындай укуктардын («аба эркиндиги») тизмеси төмөнкүлөрдү камтыйт: а) ал укукту берген мамлекеттин аймагы аркылуу транзиттик учуп (конуусуз) өтүү укугун; б) көрсөтүлгөн мамлекеттин аймагы аркылуу жүктөп-түшүрүүсүз техникалык-экспулатациялык максаттарда гана (май куюу, техникалык тейлөө) учуп өтүү укугун; в) чет мамлекеттин аймагына аба кемеси каттаган мамлекетте бортко алынган жүргүнчүлөрдү, колжүктөрдү, жүктөрдү жана почтаны жеткирүү жана түшүрүү укугун; г) чет мамлекеттин аймагынан жүргүнчүлөрдү, колжүктөрдү жүктөрдү жана почтаны катталган мамлекетине жеткирүү үчүн аба кемесинин бортуна алуу укугун; д) чет мамлекеттин аймагына жүргүнчүлөрдү, жүктөрдү, колжүктөрдү жана почтаны түшүрүү укугун, ошондой эле алардын баарын үчүнчү мамлекеттен каалаган үчүнчү мамлекетке жеткирүү үчүн аба кемесинин бортуна алуу укугун; е) кандай гана болбосун объекттерди өзүнүн аймагы аркылуу (катталган мамлекеттин аймагы) үчүнчү мамлекеттердин ортосунда абада ташуу укугун; ж) аба кемеси катталган мамлекеттин аймагын кыйгап, чет мамлекеттердин ортосунда баардык түрдөгү аба ташууларынын укугун.
ЭЛАРАЛЫК УЮМДАР – эларалык келишимдердин (уставдын, статуттун же башка уюштуруучу документтин) негизинде түзүлгөн өкмөттөр аралык жана өкмөттүк эмес мүнөздөгү туруктуу институттар. Э. у. үчүн: түзүмүн жөнгө салуучу уюмдаштыруучу, уюмдун ишмердигинин негизги максаттарын жана багыттарын аныктоочу документтин болуусу; ишмердигинин туруктуу же такай мүнөзүн аныктоочу документтин болуусу; ишмердигинин негизги усулу катары көп тараптуу сүйлөшүүлөрдү жана маселелерди талкуулоону пайдалануусу; чечимдерди добуш берүү же консенсус жолу менен кабыл алуусу мүнөздүү. Өкмөттөр аралык Э. у. жана өкмөттүк эмес Э. у., ошондой эле бүткүл дүйнөлүк жана аймактык болуп бөлүнөт.
ЭЛАРАЛЫК УЮМДАРДЫН УКУГУ – мамлекеттер аралык (өкмөттөр аралык) уюмдардын юридикалык статусун, аларга мүчө болуунун шарттарын, ыйгарым укуктарынын көлөмүн жана мүнөзүн, алардын органдарынын түзүмүн жана ишмердиктеринин процесстик аспектилерин, ошондой эле алар кабыл алган ченемдик актылардын юридикалык күчүн аныктоочу эларалык-укуктук принциптер менен ченемдердин жыйындысы. Бирдиктүү кодификациялоочу документ жок болгондуктан мамлекеттер аралык уюмдаштык түзүмдөрүнүн (уюмдардын жана органдардын) ишмердиктеринин маселелери алардын уюмдаштыруу актылары – уставдары, статуттары ж. б. у. с. менен жөнгө салынат. Мындай баардык түзүмдөрдүн кызыкдар мамлекеттер менен болгон өзара мамилелери универсалдык мүнөздөгү эларалык уюмдар менен мамилелерде мамлекеттердин мүдөөсүн билдирүү жөнүндөгү 1975-жылдагы Вена конвенциясы менен да тастыкталат. Кээбир учурларда түзүү актысы катары көп тараптуу эларалык келишимдер колдонулат, м.: Бүткүл дүйнөлүк метереологиялык уюм жөнүндө 1947-жылдагы конвенция жана Интеллектуалдык менчиктин бүткүл дүйнөлүк уюмун түзгөн 1967-жылдагы конвенция.
ЭЛАРАЛЫК УЮМДУН УСТАВЫ – эларалык уюм иш-аракетинин мүнөзү менен мазмунун, негизги милдети менен максатын аныктай турган эларалык көп тараптуу макулдашуу же дагы башка уюштуруу актысы. Адатта, ал анын башкы органын (жалпы жыйын, аткаруу органы, катчылык ж. б.), алардын арбиринин ыйгарым укуктарынын алкагын, ошондой эле анын түзүлүү тартибин жана алардагы уюм мүчөлөрүнүн өкүлчүлүгүн аныктайт. Э. у. у. уюм мүчөлөрүнүн кызматташуусунун негизги принциптеринин жана анын алдында турган милдеттерди чечүү ыкмаларын аныктайт. Эреже катары, чечимдерди иштеп чыгуу жана аны кабыл алуу жолжоболорун дагы көрсөтөт. Мындан сырткары, бул документтерде уюмдун мүчөлүгүнө кабыл алуу жана мүчө катарынан чыгуу же чыгаруу тартиби да аныкталат, кээде уюм мүчөлөрүнүн ортосундагы талаш-тартыштарды, анын ичинде уюштуруу актысын чечмелөөдөн улам келип чыккан талаштарды да чечүү тартиби белгиленет.
ЭЛАРАЛЫК ЭКОНОМИКАЛЫК УКУК – эларалык укук тармагы, мамлекеттердин жана эларалык укуктун башка субъектеринин ортосундагы экономикалык мамилелерди жөнгө салуучу принциптердин жана ченемдердин жыйындысы. Экономикалык мамилелерге соода-сатык, ошондой эле өндүрүштүк, илимий-техникалык, валюталык-каржы, транспорт, байланыш, энергетика, интеллектуалдык менчик, туризм ж. б. чөйрөлөрдөгү коммерциялык мамилелер кирет. Ошого байланыштуу Э. э. у. эларалык соода укугу, эларалык валюталык-каржы укугу (салттуу) ж. б., илимий-техникалык кызматташтык укугу (калыптана баштаган) деген сыяктуу тармакчаларга ээ.
ЭЛАРАЛЫК ЭКОНОМИКАЛЫК УЮМДАР – кызыкдар өлкөлөрдүн өкмөттөрү же мамлекеттик органдары, чарбалык уюмдарынын ортосундагы келишимдердин (макулдашуулардын) негизинде алардын иш-аракеттерин (чечимдерин) координациялоо, экономиканын, илим менен техниканын белгилүү тармактарында кооперациялануу же биргелешкен өндүрүштүк-чарбалык ишмердикти жүзөгө ашыруулары үчүн түзүлгөн ар кыл түрдөгү түзүлүштөрдүн тутуму. Мүчөлүк үлүштөрдүн эсебинен түзүлөт, уставдын негизинде аракеттенет, катышуучу тараптардын өкүлдөрү тең катышкан жетекчи органы болот.
ЭЛАРАЛЫК ЭЛЕКТР БАЙЛАНЫШ БИРЛИГИ (ЭЭББ) – БУУнун адистештирилген мекемелеринин бири; электр байланышын жакшыртуу жана сарамжалдуу пайдалануу үчүн эларалык кызматташтыкты колдойт жана кеңейтет; электр байланыш тармагында өнүгүп келе жаткан өлкөлөргө техникалык жардамдарды көрсөтөт; техникалык каражаттардын өнүгүшүнө жана аларды оптималдуу пайдаланууга көмөктөшөт. 1865-жылы Эларалык телеграф бирлиги катары негизделген.
ЭЛАРАЛЫК ЭМГЕК УЮМУ (ЭЭУ) – 1919-жылы түзүлгөн өкмөттөр аралык уюм. 1946-жылы ЭЭУ БУУнун эң алгачкы адистештирилген мекемеси болуп калган. 2005-жылга карата ЭЭУга 178 мамлекет (анын ичинде КР да) кирет. ЭЭУ эмгек шартын коргоо жана жакшыртуу, жумуш менен толук камсыз кылуу, жашоо-турмуш деңгээлин жогорулатуу, ишкерлер менен эмгекчилердин өзара кызматташуусун чыңдоо максатында өкмөттөрдү, ишкерлерди, эмгекчилерди теңдеш абалда бириктирип турат. Конвенциялар менен сунуштарды иштеп чыгат. ЭЭУ түзүмүн: Эларалык эмгек жыйыны, Административдик кеңеш, Эларалык эмгек бюросу, үч тараптуу комитеттер, аймактык жана атайын жыйындар түзөт.
ЭЛАРАЛЫК ЭМЕС МҮНӨЗДӨГҮ ЖАҢЖАЛ – «кайсы бир мамлекеттин аймагында анын куралдуу күчтөрү менен мамлекетке каршы куралдуу күчтөрдүн же дагы мамлекеттик аймактын бир бөлүгүнө көзөмөлдүк кылган күчтөрдүн башкаруу жоопкерчилиги астында турган куралдуу уюшма топтордун ортосундагы жаңжалдар» Э. э. м. ж-дардын курмандыктарын коргой турган Согуш курмандыктарын коргоо жөнүндө 1949-жылдагы Женева конвенциясына 1977-жылдагы Кошумча II протоколу).
ЭЛАРАЛЫК ЭСЕПТЕР – бир мамлекеттин аймагында турган юридикалык жактардын жана жеке адамдардын (резиденттердин жана резидент эместердин) башка мамлекеттердин аймагында жайгашкан юридикалык жактар жана жеке адамдар менен өздөрү сатып алышкан (сатышкан) товарлар (иштер, кызмат көрсөтүүлөр) үчүн эсептешүүлөрү. Э. э. эларалык банк иш тажрыйбаларында кабыл алынган: банк которуму, инкассо, аккредитив тариздеринде ишке ашырылат.
ЭЛАРАЛЫК ЮРИСДИКЦИЯ – айрым катмардагы иштердин эларалык органдардын кароосуна тийиштүүлүгү. Э. ю. мамлекеттин юрисдикциясынын жалпы принциптеринин өзгөчөлүү болуп саналат, б. а. анын эгемендүүлүгүнүн чектелүүсүн шарттайт. Ошондуктан, кандайдыр бир эларалык уюмдун юрисдикциясына баш ийдирүү үчүн тийиштүү мамлекеттин ачык макулдугу талап кылынат. Алып айтсак, БУУнун Эларалык сотунун статутунун 36-ст. боюнча мамлекеттер өзү үчүн Эларалык соттун юрисдикциясы милдеттүү экени жөнүндө билдирүүлөрү мүмкүн (бирок милдеттүү эмес). Көпчүлүк мамлекеттер азыркы күнгө чейин анын юрисдикциясынын милдеттүүлүгүн тааныша элек.
ж. 1. (упругость, гибкость) серпилмелүүлүк (ийилип же созулуп, кайра калыбына келүүчүлүк, мис. резина, пружина); 2. перен. (плавность, лёгкость) ийкемдүүлүк, жеңилдик; эластичность движений кыймылдын ийкемдүүлүгү (жеңилдиги).
к. ЭЛ АЯГЫ СУЮЛУУ
- Кана, даяр болдуңарбы ? Эл аягы басылып, элдин бардыгы кызык уйкуга кирди, - деди Маты (Жантөшев). Кара чал жиберген тыңчы ал аягы басылганда айылдын четине келди (Жоошбаев).
Келген-кеткендер, баскан-тургандар азайып, сейрек тартып калуу, басандай түшүү. Ашка келгендер тараганда, эл аягы суюлганда жалгыздап барат (Осмоналиев). Салтанаттуу жыйын тарап, эл аягы суюлуп калган кезде Карел менен Ашырбек сүйлөшүп турду (Ашымбаев).
Келген-кеткендер, баскан-тургандар азайып, сейрек тартып калуу, басаңдай түшүү. Ашка келгендер тараганда, эл аягы суюлганда жалгыздап барат (Осмоналиев). Салтанаттуу жыйын тарап, эл аягы суюлуп калган кезде Карел менен Ашырбек сүйлөшүп турду (Ашымбаев). В.: Эл аягы басылуу. – Кана, даяр болдуңарбы? Эл аягы басылып, элдин бардыгы кызык уйкуга кирди, – деди Маты (Жантөшев). Карачал жиберген тыңчы эл аягы басылганда айылдын четине келди (Жоошбаев). Эл аягы суу. Эл аягы сууган мезгилде, доктурга көрүнүүгө кечке жакын келиптир («Ленинчил жаш»). В.: Эл аягы тыйылуу. Бакылдаган үндөр уламдан-улам алыстап, эл аягы тыйылып калды (Байтемиров).
1. Башчысы, башкаруучусу маанисинде. 2. Кокон хандыгындагы жогорку мансаптардын бири – бир чөлкөмдүн, чоң аймактын башкаруучусу. Эл бегиси Эламан («Манас» С. О.).
~: элбий-селбий или элбип-селбип понемногу и аккуратно; аянычтуу буюмдарын алып, унааларга элбий-селбий жүктөштү те вещи, которых им было жалко (оставлять), они понемногу и аккуратно навьючили на животных (на лошадей, на быков и т.п.).
ЭЛ БИЙЛИГИ – демократиянын жалпы кабыл алынган түшүнүгүндөгү анын орчундуу касиеттеринин бири. Э. негизинен конституциялык кеңири колдонуудагы элдик эгемендүүлүк деген түшүнүк менен бирдей. «Социалисттик» өлкөлөрдүн саясий жана мамлекеттик укук теориясында көпчүлүк учурларда «Э.» жана «демократия» түшүнүктөрүнүн ортосунда айырма жүргүзүлбөйт.
элгек I то же, чтоэлек I; элгек сурап барып, эрге тийип кетиптир погов. пошла сита попросить, да (там и) замуж вышла; ун элгек южн.этн. угощение, которое устраивают родители жениха до свадьбы. элгек II тяньш. то же, чтотаскак 1.
1. быть мирным жителем; 2. принимать как мирного жителя; эл десең, элдеп аламын, жоо десең, жоолап аламын если ты с мирными намерениями (явился), я приму тебя как мирного жителя; если с враждебными - приму тебя как врага; 3. жить среди народа; чоочун жерди жердедим, чоочун элди элдедим фольк. я жил в чужой земле, я жил с чужим народом.
Эч кимге кошула албай четтеп калуу, элден бөлүнүп калуу. Сөзүңөр өтпөй эч кимге элден чыгып калбаңар (Жантөшев). В.: Элге батпоо. Ал өзү ошондой орду жок неме, элге батпай калды («Ала-Тоо»).
ЭЛДЕРДИН ӨЗ ТАГДЫРЫН ӨЗҮ ЧЕЧҮҮ ПРИНЦИБИ – эларалык укуктун негизги императивдик принциптеринин бири, толук аталышы – «Элдердин теңчилик жана өз тагдырын өзү чечүү принциби» (БУУ Уставынын 1-статьясынын 2-пункту). Анын эларалык-укуктук мазмунунун жалпыга таанылган түшүндүрмөсү 1966-жылдагы Адам укугу жөнүндөгү Пактынын 1-статьясында мазмуну боюнча бирдей болуп камтылган: «Баардык элдердин өз тагдырын өзү чечүүгө укугу бар. Ушундай укуктан улам, алар өзүнүн саясий статусун эркин орното алат жана өздөрүнүн экономикалык, социалдык жана маданий өнүгүүсүн эркин камсыз кылат».
ЭЛДЕРДИН УКУКТАРЫ – эларалык укуктун субъектиси катары, элдердин (жана мамлекеттердин) укуктарын жана милдеттерин жөнгө салуучу, эларалык-укук ченемдеринин калыптанып келе жаткан тутуму (кээде «Элдердин укуктарынын эларалык укугу» деп аталат).
ЭЛДЕРДИН (улуттардын) ӨЗҮНӨЗҮ АНЫКТООГО УКУГУ – конституциялык укук илиминде элдердин (улуттардын) өздөрүнүн башка мамлекеттин курамында болууну кааларын же өздөрүнүн мамлекеттик түзүлүшүнө ээ болууну кааларын аныктоо укугу. Көп улуттуу мамлекеттердин алкагында Э. ө. а. у. кээде өзүнчө федеративдүү мамлекеттердин конституцияларында аныкталат. Элдердин өзүнөзү толук аныктоо (б. а. бир мамлекеттин курамынан чыгып кетүүгө чейинки) укугу бүгүнкү күндө дүйнөнүн эчбир конституциясында кезикпейт (РФтин курамындагы кээбир республикалардын конституцияларында бир тараптуу тартипте жарыяланса да, м.: Туванын 1993-жылкы Конституциясында).
этиш. Жоолашкан, касташып, урушуп калган боюнча жүрбөй, өз ара таарынычын жазып, эл болуу, жарашуу, ынтымакка келүү. Биз дүйнөдө жокту курабыз, Ким элдешсе, мээрим колду сунабыз (Аалы).
Жоолашкан, касташып, урушуп калган боюнча жүрбөй, өз ара таарынычын жазып, эл болуу, жарашуу, ынтымакка келүү. Биз дүйнөдө жокту курабыз, Ким элдешсе, мээрим колду сунабыз (Токомбаев).
элдик I народный; элдик армия народная армия; элдик эпос народный эпос; элдик мугалим народный учитель; элдик контроль народный контроль; жалпы элдик или бүткүл элдик всенародный; элдик-боштондук армия народно-освободительная армия; элдик демократия народная демократия; элдик демократия өлкөлөрү страны народной демократии; элдик-демократиялык республика народно-демократическая республика; элдик болуп жаткансыйт он делает вид, что он на стороне народа. элдик II мирные намерения; примирение; Семетей канчалык агаласа да, Шыгай элдикке келбеди фольк. как ни оказывал Семетей почтение, Шыгай не пошёл на примирение; коркконуна чыдабай, элдикке эми келгенсип фольк. из страха теперь он будто идёт на примирение; кай элдиги бар эле?! какие там у него мирные намерения?! (никаких!).
сын. Элге, эмгекчи калкка таандык, элдин кызыкчылыгын көздөгөн. Нагыз элдик обон менен ырдады (Сыдыкбеков). Элдик оозеки чыгарма. Элдик армия. Элдик контроль.
элдик элдик революция элдик демократия элдик дидактика (пед.) элдик дружина элдик картиналар (иск.) элдик контроль элдик кошуун элдик көркөм искусст во (иск.) элдик көркөм өнөрчү лүк (иск.) элдик медицина элдик музыка (муз.) элдик оозеки чыгарма элдик педагогика (пед.) элдик тил (жалпы элдик) тил (лингв.) элдик эпос элдик этимология
Элге, эмгекчи калкка таандык, элдин кызыкчылыгын көздөгөн. Нагыз элдик обон менен ырдады (Сыдыкбеков). Элдик наркты менин кымбат карыям, Эң биринчи сен аркылуу тааныгам (Байгазиев). Элдик оозеки чыгарма. Элдик аскер. Элдик текшерүү.
кыргыз эли таланттарга бай. Алар ар түрдүү үндүү аспаптарга ойной жана ошолордун коштоосунда ырдай да, бийлей да билишкен. Андай аваздык аспаптарга комуз, темир комуз, жыгач ооз комуз, чоор, сыбызгы, чыңыроон, кыл кыяк, добулбас, сурнай, керней өңдүүлөр кирет.
ЭЛДИК ДЕМИЛГЕ – биркатар өлкөлөрдүн конституциялык укугундагы институт; түздөнтүз калк аркылуу мыйзам чыгаруу укугун ишке ашыруу механизми, ал үчүн мыйзам долбоорун колдоочу белгилүү санда кол топтоо талап кылынат. КРде Э.д. 30 миң шайлоочуга таандык.
ЭЛДИК ДЕМОКРАТИЯ – марксистик адабияттарда Европанын жана Азиянын биркатар өлкөлөрүндө 1940-жылдары СССРдин колдоосу менен орнотулган саясий түзүлүштүн аталышы. Э. д. «буржуазиялык» демократиядан «социалисттик» мамлекеттүүлүккө өтүүдөгү өткөөл баскыч катары эсептелген.
«Адамдын көркү чүпүрөк» (Макал). Бул — көркөм кол өнөрчүлүктүн бир түрү. Улуттук үлгүнүн жалпы аталышы. Мунун да күндөлүк жашоо шартыбызды жана көркөмдүктү көздөй турган жагдайлары бар. Жаш-карыбыз сыймык катары кийип жүрүүгө жарашыктуу көрүнгөн көркөм сайма көчөттөрү түшкөн, кийиз оюмдарынын элементтери айкалышкан кийимдер элибиздин, көлдөй чалкыган жергебиздин бай табиятын символдоштуруп, башка элдерден айдан-ачык айырмалап, өзүбүзгө гана таандык бөтөнчөлүгүбүздү белгилеп турат. Улуттук кийим — элдик маданияттын негизги көрүнүштөрүнүн бири. Ал калктын турмуш-шартынын, чарбачылыгынын зарылдыгынан улам жаралып, туруктуу келип, көп кылымдар бою жашап келүүдө. Мына ушул туруктуулукка гана таандык болгон өзгөчөлүк аркылуу кайсы бир элдин байыркы же кийинки мезгилдеги маданияты жөнүндө сөз козгоп, ага карата айрым ойлорду айтууга болот. Мындай мураска кыргыз эли да бай. Элибиздин улуттук кийимдеринин бай үлгүсү, чебер тигилиши, асемдүү кооздугу эзелтеден эле даңаза болуп келүүдө. Алар тууралуу маалыматтар жазма адабияттарда өтө эле сейрек кездешкендиктен, элдик оозеки чыгармачылыкка кайрылууга туура келет. Элдик казынанын ыйык мурасы катары бизге келип жеткен кыргыз элинин баатырдык эпосторунун улуттук кийимдердин ар кандай түрлөрү, алардын өзгөчөлүктөрү жөнүндө бай маалыматтарды жолуктурабыз.
пед. Элдик оозеки чыгармачылыкта, үрп-адат, каада-салттарда, оюн жан оюнчуктарда сакталган педагогика идеяларынын жана тарбиялык тажрыйбаларынын тутуму.
ЭЛДИК СОТ АРАЧЫЛАР ИШТИ КАРОО ЖӨНҮНДӨГҮ ӨТҮНМӨ – кээбир өлкөлөрдүн процесстик укугунда соттор айыпталуучунун өзүнүн ишин ушундай сотто гана кароо арызын берүүсү каралган. Айыпталуучу мындай өтүнүчкө ага адепки тергөө иштери аякталганы жарыялангандан кийин жана иштин баардык материалдары таанышуу үчүн берилген учурда гана укуктуу болот. Андан кийин Э. с. а. и. к. ж. ө. кабыл алынбайт.
ЭЛДИК СОТ АРАЧЫЛАРЫ – айрым өлкөлөрдө, мисалы, РФде – соттордо жарандык жана кылмыш-жаза иштерин кароого катышуу үчүн шайланган жарандар. Соттун судьялары менен бирдей укуктарга ээ. Адатта, соттун курамына эки Э. с. т. кирет.
ЭЛДИК СОТ АРАЧЫСЫ – элдин түздөнтүз сот акыйкаттуулугуна катышуу принцибин жүзөгө ашыруучу сот тутумундагы институттарынын бири. Классикалык жагынан алганда, ал ошол иш үчүн гана кокустук усулунда тандалып алынган 6, 12 же андан башка сандагы элдик сот арачыларынан – акылдаштар алкагынан, жана да укук маселелерин чечүүчү 1 (кээбир учурларда бирнече) кесипкөй соттон турат. Э. с. а-нын чечиминин негизинде сот өзүнүн өкүмүн чыгарып, жаза чарасын аныктайт. Эреже катары, Э. с. а. баштапкы баскычта турган өтө маанилүү кылмыш ишин карап, анын чечими кайра даттанууга жатпайт. Ал Англияда XII–XV кылымдарда чыгып, Улуу француз ыңкылабынан кийин (1789–1793-жж) Европа менен дүйнөнүн башка жерлеринде кеңири тарай баштаган. Ушу тапта Э. с. а. институттары АКШда, Улуу Британияда, Канадада, Ирландияда, Швейцарияда ж. б. өлкөлөрдө иштейт. Орусияда 1864–1917-жылдар аралыгында иштеп, 1993-жылы (анын 9 субъектисине гана) кайра киргизилди. КРде андай институтут жок.
Чыгармачылыгы мол, көзүңдүн кароолуна алынгандан жоктон бар кылган, үзүлгөндү улаган усталар жана уздар. Чебер ошол буюм-кечедеги түрдү буруп, өнөрдүн даана табиятына таандык көркөмдүктү өзүнүн табитиндей берүүгө умтулушат. Чыныгы чебер ар түрдүү көркөм оюм-көчөттөрдөн жаңы ыргактарды таап, жаңы мазмундарды кошуп, көркөм буюмдарды жүзүнө чыгарат. Муну жаратуудагы уздун жана устанын бөтөнчөлүгү кооздуктун мотиви менен анын шумкардын чалгынындай ыргагын учурга шайкеш келтире алат. Өзүң бирөөлөрдөн мыктап үйрөн, анан уздан, узан, ойдогудай машыксаң башкаларга үйрөтүүң, таалим-тарбия берүүң жеңил болот. Бул чеберлердин жекече ыйык парзы. Элдик чебер — кооз үлгүлөрдү жараткандар, аны колдон-колго тараткандар. Оюмду берүүдө, көркөм түр түшүрүүдө буюм бетинде чебердин бирдеңкеге өкүнүчү, кусалыгы, самаган ой-максаттары жүзөгө ашкан болот. Көмүркөй күтүп, көмүр өчүрүп, күжү күйгүзгөндүн буюм-тайымдарына көз жүгүртүп, түгөлү менен «уста», «уз» деп, учкай атап койгонубуз менен чыныгы көркөм өнөр ээлеринин чеберчилиги бөтөнчөрөөк сезилет. Элдик көркөм кол өнөрчүлүктүн кан жолунда буюм бетине өздүк көчөт көчүрүүчүлөр, түр түшүрүүчүлөр, оюм берүүчүлөр, чыныгы чыгармачылыктын ээлери элдик чеберлер деп аталат.
Фольклордогу эпикалык түргө кирүүчү ыр формасындагы көлөмдүү чыгармалар. Эпостордоэлдин тарыхый турмушу, маданий-социалдык абалы, карым-катнашы, үрп-адаты, келечектен күткөн тилеги кеңири чагылдырылат. Байыркы эпостордо мифологиялык белгилер күчтүү болсо, улам мезгил өткөн сайын эпостор адам турмушунун реалдуу көрүнүштөрүнө жакындап олтурганын байкоого болот. Эпос дүйнөнүн көптөгөн элдерине мүнөздүү болсо да, кыргыз элинде алардын өзгөчө залкар үлгүлөрү бар. Кыргыз эпосторун көлөмүнө, андагы окуялардын камтылышына карап шарттуу түрдө улуу (чоң) эпос ("Манас" эпосу) жана кенже (кичине) эпостор («Манаска» салыштырмалуу башка эпостор) деп экиге бөлөбүз.
Ал эми идеясына, окуялардын мүнөзүнө жараша баатырдык жана турмуштук-социалдык деп эки жикке ажыратылат. Баатырдык эпостордун мазмунун башкы каармандардын сырттан келген баскынчыларга жана ички душмандарга каршы күрөшү түзөт да, элдик баатырдын айланасына элдик идеалдагы бүтүндөй оң сапаттардын баары топтолот. Мындай эпосторго"Манас", «Жаныш-Байыш», «Курманбек», «Шырдакбек», «Эр Табылды», «Жаңыл Мырза» ж. б. кирет.
Турмуштук-социалдык эпостордо эл турмушунун ар кандай жактары – эркин сүйүүгө умтулуусу, эски салтка каршы күрөшү, бийлик талашуулары ж. б. ар түрдүү кырдаалдардагы жашоо-тиричиликке байланышкан окуялары сүрөттөлөт. Кыргыздардын ата-бабалары урпактарына социалдык-турмуштук мазмундагы: “Саринжи-Бөкөй”,“Кедейкан”, “Кожожаш”, “Олжобай менен Кишимжан”ж. б. эпосторун калтырды. Эпостор төкмө акындар же атайын айтуучулар тарабынан искусствонун башка түрлөрүнүн (комуз, ооз комуз, ар кандай обондор, синкретизм) жардамы менен элге жетип турган.
~: элдир-селдир акылы бар у него есть проблески ума; он кое-что соображает; элдир-селдир кеп всякие неясные разговоры и слухи; элдир-селдир сөзүнө эзилип кетип барамын фольк. от твоего (дитя) неясного лепета сердце моё млеет; элдир-селдир сезим или элдир-селдир эс смутное представление; смутная догадка; смутное воспоминание; элдир-селдир эси менен жатат он лежит в полузабытье; башта сен элдир-селдир экенсиң, эми элиңе дайның билинди фольк. раньше ты (акын) был слабоват, теперь народу своему ты стал известен; элдир-селдир тургамын я едва держался на ногах; бараттым, мас болгонсуп, элдир-делдир стих. я еле брёл, будто пьяный.
слабеть, изнемогать; карайлап жүрүп, элдиреп, калк табалбай келди деп фольк. мол, он прибрёл сюда ощупью, ослабев, не найдя (своего) народа; элдиреп, эси ооп олтурат сидит он ослабевший и растерянный; элдиреп-селдиреп басып жүрөт он едва бродит (напр. о больном).
имеющий народ, население; населённый; элдүү жер населённое место; элдүү жерде элек бар погов. где есть люди, там есть и сито; элдүү пункт населённый пункт; элдүү түлкү ачка өлбөйт погов. где есть люди, там лиса с голоду не издохнет; мен дагы элдүү кишимин я тоже не безродный (букв. я тоже имею свой народ).
ЭЛДҮҮЛҮК – адамдардын тарыхый жактан калыптанган тилдик, аймактык, экономикалык жана маданий жалпылыгы. Азыркы адабияттарда Э. эл жана улут дегенге карата белигилери жана маанилери тууралуу талаш-тартыш жүрүүдө.
эле I частица, служащая для ограничения или придания обороту речи категоричности; тогуз эле күн калды осталось только девять дней; өткөн эле жылы ещё (или уже) в прошлом году; ошол эле жылы в том же самом году; ошол эле күнү в тот же день; ошол эле жерде на том самом месте; ошол эле бетте на той же странице; аны мен кечээ эле көрдүм я его не далее как вчера видел; экөө элесиңерби? вас только двое? күлөт эле, күлөт он смеётся да и только; өзүм эле барам я один пойду; сенсиз эле билемин я и без тебя знаю; айтпай эле кой можешь и не говорить; келип эле кайта бар ты только приди и уходи (долго можешь здесь не задерживаться); айтты эле, даяр болду он только сказал, и уже готово; ат болбосо, жөө эле баралы если нет лошади, пойдём пешком; айтканыңдай эле болсун пусть уж будет так, как ты сказал; алып келгениң ушул элеби? это всё, что ты принёс? дайым эле ушундай и всегда так; таң сүрө эле ойготуп коюңуз разбудите, как только забрезжит рассвет; уктабай эле турам да я ведь и не сплю; биринчи күндөн тартып эле с первого же дня; он алты жашынан тартып эле (он) уже с шестнадцатилетнего возраста; бул эле дейсиңерби? или ал эле дейсиңерби? вы думаете, только это? вы думаете, этим всё и ограничивается? азыр эле вот только что; ошондой эле а также; ошондой эле посольствонун кызматкерлери да болушту а также присутствовали сотрудники посольства; дагы эле эгиз опять (такая же) двойня; мен элемин да это я (а не кто-л. другой); кескин бурулуш али боло элек деп эле, кесе айтуубуз керек мы просто (эле) должны чётко сказать, что решительного поворота пока ещё (элек) не произошло; сөз деп эле бирдемени айта берүүнүн эмне кереги бар? зачем что-то говорить только для того, чтобы говорить (букв. зачем говорить слово только потому, что это, мол, слово) ? өтө эле или эн эле очень уж; уж очень; ошол эле аткарууда в том же исполнении; с предшеств. словом, оканчивающемся на гласный, в произношении, а часто и в написании, сливается: эми эле (эмеле) келди он только что пришёл; а эмне, мен ошончо эле (ошончеле) бабыр бекем? что, разве я уж такой говорун? үйдө эле (үйдөле) болом да я буду дома; колун көтөрдү эле (көтөрделе), шалдайып көтңөрүлбөдү он было хотел поднять (букв. поднял) руку, но она беспомощно болталась и не поднималась; кайдан эле! см.кайдан. эле II (ср. эде) прошедшее время от неправильного и недостаточного глагола э- быть (см.э- II); кыштын күнү эле была зима; это было зимой; түн эле была ночь; өзүң кайда турган элең? сам ты где (тогда) жил? ал кезде мен жаш элем в то время я был молод; мурун да билет элем я и раньше знал; "кол кабыш кыла койсоңчу" десең, "ал эле, бул эле", дешет ты их просишь оказать помощь, а они говорят "то вот, да' сё вот" (отнекиваются); биз ким элек, ким болдук? кем мы были и кем мы стали? сизде жумушубуз бар эле у нас тут к вам дельце есть (букв. было); мажбур болуп калышкан эле они оказались вынужденными; коюбуз жок болсо, эмне соймок элек? что же это мы должны зарезать, если у нас овец нет? в разговорной речи основной глагол может не оформляться личными аффиксами: келди элең ты приходил; окуду элек мы читали; могут оформляться и оба глагола: окудук элек мы читали; с вопросительной частицей бы - беле (в речи и в орфографии): оңой беле? разве легко? мен айтпадым беле? разве я не говорил? с прош. вр. на -ды основного глагола указывает на безрезультатность действия или на сомнение в его результате: аскер камдай баштады эле, байбичеси болбоду он начал было готовить войско, но жена его не согласилась (на это); эл судуна берилди эле, ушул күнгө чейин карала элек было подано в народный суд, но до сих пор (дело) не рассмотрено; "келем" деди эле он сказал, что придёт (но кто его знает); сөз тилинин учуна даяр боло калды эле, бирок Саадат аны айтпай токтоду Саадат уже готов был вот-вот сказать (букв. слово на кончике его языка уже было готово), но он не сказал, удержался; с прич. на -р, -с или с формой на -т образует сослагательную форму: берер белең или берет белең дал (ли) бы ты? ушундай болот белем или ушундай болор белем? разве я был бы таким? эч бир мааниси болбос эле не было бы (в этом) никакого смысла; зыян болбос эле вреда не было бы; с формой на -гай выражает пожелание, а при отриц. форме глагола - опасение: келгей эле хорошо было бы, если бы он пришёл; комузду мага сунбагай эле как бы он не протянул мне комуз (предложив сыграть); бүгүн бороон болбогой эле как бы сегодня бурана не было. эле- III 1. просеивать (через решето, сито); 2. отбивать чижик палкой (при игре в чикит, см.); жорго элеп баратат иноходец бежит быстро и ровно. эле- IV замечать, обращать внимание; реагировать; мен эч элеген иш эмес я этого дела не заметил; я на это не обратил внимания; элебептир он не обратил никакого внимания; эч ким элебей өсө берсин пусть он растёт так, чтобы никто (ни злые духи, ни недобрый людской глаз) не заметил (отсюда - собственное имя Элебес).
Iэтиш.1. Электи же калбырды экчеп, ун-талканды, эгинди ж. б. кебегинен тазалоо, ажыратуу, бөлүү; иргөө. Ун элеп жатат. Кум эледи. Калбырга буудайды элей кой. 2. Өйдө ыргытылган же ыргыган нерсени (мис., чикитти, топту) жерге түшүрбөй тосуп алуу; ургулап саноо. Балдар чикит ойнор алдында элешип, ким көп элесе, ошонусу оюнду баштачу (Мидин).
ЭЛЕIIэтиш. Негизги этиш менен же башка атооч сөздөр менен кошо айтылуучу көмөкчү этиш. Барган элем. Келген эле. Айланайын Күлүсүн, Медер эле жүрүшүң (Калык). ЭЛЕIIбөл. Башка сөздөр менен айкалышып, чектөө маанисинде колдонулат. Үч эле күн илгери өзү кеткен (Сыдыкбеков).
Барган эле, билгеи эле деген учурларда айтылган эле жардамчы этиши кыргыз тилинин ичкилик говорунда эде түрүндө айтылат. Ал сөз байыркы түрк тилинде эрди болуп колдонулган. Алгачкы эрди сөзү эр+ди деген бөлүктөрдөн туруп, эр – «бол» маанисиндеги этишке өткөн чактын -ды мүчөсү уланган. Мисалы: ол менин бирла эрди (Ал мени менен бирге эле). Түрк бодун табгачка көрүр эрди (Түрк эли табгачка багынар эле). Уңгунун р тыбышы түшүшүнөн жана и тыбышы э тыбышына алмашуудан ичкилик говорлорундагыдай эде варианты келип чыккан. Кыргыз тилинин көпчүлүк говорлорунда д тыбышы л тыбышына алмашып эле сөзү жаралган: эрди>эди>эде>эле.
Унду эле деген учурда айтылган эле сөзү байыркы түрк тилинде элге түрүндө айтылып, азыркы кыргыз тилинин айрым говорлорунда айтылган элге сөзүнө туура келген. Мына ушул элге этиши алгачкы ирге (<ирик+е) сөзүнүн илге//элге болуп өзгөрүшүнөн келип чыккан. Илге этиши ылга этишинин маанисинде кыргыз тилинде колдонулат. Ирге сөзү «ирилерин тандап алуу» дегенди билдирсе, р тыбышы л тыбышына өткөндө илге>ылга болуп өзгөрүп, «тандап алуу, бөлүп алуу» дегенди туюнткан. Ал эми элге варианты «унду урпагынан жана башка кошундулардан бөлүп алуу» деген мааниге айланган. Алгач илге//ылга//элге сөздөрү «сорттоо, бөлүү, тандоо» деген жалпы маани берген сөздөрдөн болгон. Кийин тыбыштарындагы айырмаларына жараша маанилеринде айырмалар пайда болуп, ар бири белгилүү бир кыймылды билдирүүгө өткөн.
зат.1. Эгин топтоочу пункттарда, темир жол станцияларында, порттордо ж. б. жерлерде кургатуу, тазалоо, жүктөө сыяктуу иштерди кошо аткарууга ылайыкталып курулган ири эгин сактагыч жай.
2. Жүктү бир жерден экинчи бир жерге көтөрүүчү, ташып салуучу техникалык түзүлүш.
м. элеватор (1. чоң көлөмдүү механизацияланган дан сактагыч; 2. тех. бир жүктү бир жерден экинчи жерге чубурткуч, ташыгыч аппарат; 3. мед. тиш суургуч аппарат).
1. Эгин топтоочу пункттарда, темир жол станцияларында, порттордо ж. б. жерлерде кургатуу, тазалоо, жүктөө сыяктуу иштерди кошо аткарууга ылайыкталып курулган ири эгин сактагыч жай. 2. Жүктү бир жерден экинчи бир жерге көтөрүүчү, ташып салуучу техникалык түзүлүш.
зат. ад.1. Санаалуу, капалуу кыял менен жазылган, чыгарылган лирикалык ыр.
2.муз. Санаалуу, кайгылуу ойго салып, муңкануу сезимин туудуруучу музыкалык чыгарма.
ж. элегия (1. лит. кыялга, санаага баткан лирикалык ыр; мис. "күйгөн" өңдүү ашыктык ыр; 2. муз. кайгылуу, санаалуу, кыялга баткан өңдүү лирикалык музыкалык чыгарма).
адаб. 1. Санаалуу, капалуу кыял менен жазылган, чыгарылган лирикалык ыр. Ала-Тоо жөнүндө элегия (Байгазиев). 2. муз. Санаалуу, кайгылуу ойго салып, муңкануу сезимин туудуруучу музыкалык чыгарма.
1. Электи же калбырды экчеп, ун-талканды, эгинди ж. б. кебегинен тазалоо, ажыратуу, бөлүү; иргөө. Ун элеп жатат. Кум эледи. Калбырга буудайды элей кой. 2. Өйдө ыргытылган же ыргыган нерсени (мис, чикитти, топту) жерге түшүрбөй тосуп алуу; ургулап саноо. Балдар чикит ойнор алдында элешип, ким көп элесе ошонусу оюнду баштачу (Мидин). 3. Эшилме кум, топурактын шамалдан, өткөн-кеткендердин басканынан улам майдасы өзүнчө, кесеги өзүнчө бөлүнүп, эленген сыяктуу көрүнүшү. Кыртыштар таман алдында Эленет миң бир өлчөнүп (Буларкиева).
элек I сито; кыл элек волосяное сито; жез элек или торко элек частое проволочное сито; сүзгү элек цедилка; чыпка элек см.чыпка; эл оозу элек или эл оозунда элек жок погов. рот людской - сито (т.е. из него высыпается) или у людского рта сита нет (т.е. человек не отсеивает, а передаёт то, что слышит); на чужой роток не накинешь платок или слухом земля полнится; "эл оозу элек", түрдүү кабарлар, соккон желдей, бирден бирге кете берет рот людской - сито, разные вести, будто дующий ветер, идут от одного к другому; этеги элек, жеңи желек болуп иштеди он работал не покладая рук и с энтузиазмом. элек II элек-жалак южн.то же, чтоүрүң-бараң (см.үрүч). элек III глагольное отриц. со знач. пока ещё не; употребляется только при деепричастиенаст. вр. основного глагола: карый элек он ещё не состарился; көрө электер те, кто ещё не видел; сүйлөй электе эле күлдүк он ещё не начал говорить, а мы уже засмеялись; келелек (келе элек) ои пока ещё не пришёл; чай ичелегинде келдим я пришёл, когда он ещё не пил чаю; көрөлөкмүн (көрө элекмин) я пока ещё не видел; бойго жете элек кыз несовершеннолетняя девушка; билгенден биле элегиң көп, көргөндөн көрө элегиң көп погов. того, что ты пока не знаешь, больше, чем ты знаешь, того, что ты пока не видел, больше, чем ты видел; жаан жаалегинде (жаай элегинде) барыңар отправляйтесь, пока ещё не пошёл дождь; аягы Ат-Башыга тиер-тие элегинде когда он должен был вот-вот вступить в Ат-Баши.
Iзат. Эң майда нерселерди (мис., ун, талканды) элөө, суюктуктарды чыпкалоо үчүн көбүнчө кылдан, ичке сымдан токулган, тегерек алкагы бар үй буючу. Унду элек менен элеп жатты. ♦Электенөтүү — сыноодон, текшерүүдөн, кыйынчылыктардан өтүү. Сасыкбай далай электен өткөн киши (Байтемиров).
ЭЛЕКIIбөл. Этиш сөзгө кошулуп айтылып, иштин али чечилбегендигин, кыймыл аракеттин толук аяктала электигин көрсөтүү үчүн колдонулат. Кыпчактардын Солтобай, Кыз ала элек кайындап («Олжобай менен Кишимжан). Ал бара элек. Иш бүтө элек.
«Ак кайыштай чоюлтуп, Карскан ийген элекке» (Калык). Торунан ун, талкан жана башка майда нерселерди өткөрүүчү буюм. Анын жердиги жыгач жана кылдан турат. Кыл тегерек алкакка (карсканга) бекитилип жасалат. Элек кээде чыпка катары да колдонулат. Кыл электин майдасын «торко элек» дейт. Мунун «сүзгү элек», «чыпка элек» деген түрлөрү бар. Мында чебер оболу карсканын (алкагын) ийип алат да, аттын туу куйругун жулуп алып, учун түйүп өткөрүп, экинчи жагын да ошентет. Антип төрт тарабынан кылды керип алып, анан ийнеге аттын кылын өткөрүп, чатыраш кылып отурат. Ошондо ийне кылдын артынан жана үстүнөн алмак-салмак өтүп турат. Алкактын чети болсо эчкинин жаргагы менен жээктелет.
1. Эң майда нерселерди (мис. ун, талканды) элөө, суюктуктарды чыпкалоо үчүн көбүнчө кылдан, ичке сымдан токулган, тегерек алкагы бар үй буюму. Унду элек менен элеп жатты. 2. өт. Турмуштун сыноосу. Ээ балам, бул жашка келгенче канча электен өтпөдүм дейсиң («Кыргызстан аялдары»). Жакында жазуучу Насирдин Байтемировдун «Турмуш элеги» аттуу романы жарык көрдү («Кыргызстан маданияты»).
Этиш сөзгө кошулуп айтылып, иштин али чечилбегендигин, кыймыл аракеттин толук аяктала электигин көрсөтүү үчүн колдонулат. Кыпчактардын Солтобай, Кыз ала элек кайындап («Олжобай менен Кишимжан). Ал бара элек. Иш бүтө элек.
отвл. отэлек III; ал жөнүндө материалдар азырынча толук жыйнала электигин белгилей кетүүбүз зарыл мы должны отметить, что материалы об этом (букв. в этом отношении) ещё полностью не собраны.
электричество; электр кубаты электроэнергия; электр жарыгы электрический свет; электр пресси электрический пресс; электр менен сүт саап алуу электродоение.
зат.1. Материянын бөлүкчөлөрүнүн (электрондордун, позитрондордун) кыймылынан пайда болгон энергиянын бир формасы, кубаты, күчү. Электр тогу. Электр заряды. 2. Ушундай энергиянын эл чарбасында, үй тиричилигинде колдонулган бир формасы. Ал жерде электр балбылдап күйүп, чар тарапка нурун чачты (Турусбеков).
3. Ушундай энергиядан алынган жарык.
электр электр-акустикалык өзгөрткүч (физ.) электр акустикасы (физ.) электр байланышы электр бирдиктери (физ.) электр вакуум прибор лору (физ.) электр генератору (а. ч.) электр-динамикасы (физ.) электр жаасы (физ.) электр жарыгы электр жумшарткыч (а. ч.) электр заряды (физ.) электр индукциясы (физ.) электр капиллярдык кубулуштар (хим.) электр каршылыгы (физ.) электр-кинетикалык кубулуш (физ.) электр кыймылдаткыч күчү (физ.) электр кыймылдаткы чы (а. ч.) электр-люминесенция (физ.) электр-магнит талаасы (физ.) электр-магнит терме лүүлөрү (физ.) электр-магниттик ин дукция (физ.) электр-магниттик өл чөгүч механизм (физ.) электр-магниттик та лаа импульсу (физ.) электр-магниттик тол кундар (физ.) электр менен дарылоо электр менен жабдуу электр-механикалык осцилограф (физ.) электр-музыкалык ас паптар (муз.) электр өткөргүчтүк электр поезди электр реактору электр станциясы (а. ч.) электр-статика (физ.) электр-статикалык ге нератор (физ.) электр-статикалык ин дукция (физ.) электр-статикалык өл чөгүч механизм (физ.) электр-статикалык та лаа (физ.) электр-стрикция (физ.) электр сыйымдуулугу (физ.) электр талаасы электр талаасынын чы ңалышы (физ.) электр термелүүсү (физ.) электр тогу электр тармагы электр үтүгү электр-химия (хим.) электр-химиялык ки нетика (хим.) электр чоңдуктарынын чендери (физ.) электр чыңалуусу (физ.) электр энергетикасы (экон.) электр энергиясы электр-эрозиялык тех нология (хим.) электрдик көзөнөк (физ.) электрдик чөгөрүү (хим.) электрдик эпозия про цесси (хим.) электрдүү жаяндар (зоол.) электрдүү каңылтыр лар (зоол.) электрдүү көөкөрчөк төр (зоол.)
1. Материянын бөлүкчөлөрүнүн (электрондордун, позитрондордун) кыймылынан пайда болгон энергиянын бир формасы, кубаты, күчү. Электр тогу. Электр заряды. 2. Ушундай энергиянын эл чарбасында, үй тиричилигинде колдонулган бир формасы. Ал жерде электр балбылдап күйүп, чар тарапка нурун чачты (Турусбеков). Электр шам, жаркырап күй бер сен, Жарыгымды уурдаган о жарыгым (Байгазиев).
ЭЛЕКТР БАЙЛАНЫШ КЫЗМАТЫ – өзүнө тийиштүү же болбосо башкаларга таандык электр байланыш тармагы аркылуу электр байланыш кызматтарын көрсөтүү негизги иши болуп саналган жеке же юридикалык жактар.
ЭЛЕКТР БАЙЛАНЫШЫ – зым, радио, оптикалык жана башка электромагниттик жабдуулардын жардамы менен белгилерди, жазуу текстерин, сүрөттөрдү жана үндөрдү, же болбосо башка аргандай маалыматтарды кабыл алуу жана берүү.
ЭЛЕКТР БАЙЛАНЫШЫНЫН ОПЕРАТОРУ – электр байланыш тармагын иштетүүчү жеке жана юридикалык жак. Э. б. о. байланыш боюнча ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган тарабынан берилүүчү лицензиялык макулдашуунун негизинде аракеттенет.
ЭЛЕКТР- ЖАНА ЖЫЛУУЛУК КУБАТТУУЛУКТАРЫН УУРДОО – тийешелүү улуксаты жок, өзүбилемдикке салуу менен электр жана жылуулук кубаттуулуктарын берүүнүн, керектөөнүн булактарына кошулуп алуу.
ж. 1. физ. электризация (бир телого электр тогун жүргүзүү); 2. мед. электризация (электр менен дарылоо); врач назначил больного на электризацию врач ооруну электризация менен дарылоого дайындады.
1. сов. и несов. что, физ. электризациялоо, электризация кылуу, электрлендирүү (бир телого электр тогун жүргүзүү); 2. сов. и несов. кого-что, мед. электризациялоо, электризация кылуу (электр менен дарылоо); 3. несов.перен. электризациялоо, кызытуу, кыздыруу, козутуу (толкунданган, козголгон абалга келтирүү).
электрик I м. 1. см.электротехник; 2. электрик (электр өндүрүш жайынын кызматчысы). электрик II прил. неизм. (голубовато-синий) көгүлтүр, көгүлтүр түс; платье цвета электрик көгүлтүр түстүү көйнөк.
ЭЛЕКТР БАЙЛАНЫШЫ – зым, радио, оптикалык жана башка электромагниттик жабдуулардын жардамы менен белгилерди, жазуу текстерин, сүрөттөрдү жана үндөрдү, же болбосо башка аргандай маалыматтарды кабыл алуу жана берүү.
~, ая, -ое электричество-го т.; электрдик; электрическая энергия электр энергиясы; электрический ток электр тогу; электрический провод электр проводу; электрическая лампочка электр лампочкасы, электр лампочка; электрическое освещение электр жарыгы; электрический утюг электр утюг.
сын.1. Электр энергиясы бар, электр менен жабдылган, электрлештирилген.
2. Электр жарыгы бар. Кошулдук, турмуш болду, өттү күндөр, Бак ичи электрлүү — шаңдуу түндөр (Маликов).
1. Электр энергиясы бар, электр менен жабдылган, электрлештирилген. 2. Электр жарыгы бар. Кошулдук, турмуш болду, өттү күндөр, Бак ичи электрлүү-шаңдуу түндөр (Маликов).
ЭЛЕКТР МЕНЕН ЖАБДУУГА ТИПТҮҮ КЕЛИШИМ – өндүрүүчү, ташып жеткирүүчү, бөлүштүрүүчү ишканалардын жана керектөөчүлөрдүн ортосундагы кызмат көрсөтүүлөрдү бөлүштүрүүнүн жана кызмат көрсөтүүлөрдөн пайдалануунун сөзсүз сакталуучу белгилүү шарттары, белгилүү укуктардын жана милдеттенмелердин тизмеси көрсөтүлгөн макулдашуу.
ЭЛЕКТРОБАЙЛАНЫШ ТҮЙҮНҮ – үнү, добушу, көрсөтүүсү, маалыматтарды берүү жана көрсөтүү, ошондой эле баардык мындай билдирүү бөлүкчөлөрү менен бирге, коммутация менен электробайланышты багыттоо үчүн тартылган радио-, оптикалык же электромагниттик тутум.
м.физ. 1. электрод (электр тогун газ же суюктукка ж.б. киргизүүчү электр өткөргүч пластинка); положительный электрод см.анод; отрицательный электрод см.катод; 2. электрод (прибордо жана машинада электр тогун киргизип жана чыгарып туруучу жери).
зат. Электр энергиясы менен иштөөчү электр кыймылдаткычтарын, электр машиналарын, механизмдерин куруу жана эксплуатациялоо иштерин жүргүзүүчү электротехниканын бөлүмү.
Электр энергиясы менен иштөөчү электр кыймылдаткычтарын, электр машиналарын, механизмдерин куруу жана эксплуатациялоо иштерин жүргүзүүчү электротехниканын бөлүмү.
Электромобиль — кайра кубатталуучу батарейлердин (аккумулятор) алган электр кубаты аркылуу бир же бир нече электр кыймылдаткычы кыймылга келтирген автомобиль. М., Taycan
электрон, электронго электрон акчалары (комп.) электрон замбиреги (физ.) электрон-көңдөйчөлүү өтүү (физ.) электрон-нур куралда ры (физ.) электрондук жадыбал (комп.) электрондук жана ион дук оптика (физ.) электрондук жарыя такта (комп.) электрондук китеп электрондук китепкана (пед.) электрондук лампа электрондук линзалар (физ.) электрондук маалымат электрондук микроскоп (физ.) электрондук микроско пия (физ.) электрондук музыка электрондук нур осцил лографы (физ.) электрондук окутуу (пед.) электрондук окуу китеп (комп.) электрондук окуу кура лы (пед.) электрондук өлчөгүч ку рал (физ.) электрондук парамаг ниттик резонанс (физ.) электрондук почта (комп.) электрондук призма (физ.) электрондук проектор (физ.) электрондук схема (комп.) электрондук таблица (комп.) электрондук такта сис ¬темасы (комп.) электрондук теория (физ.) электрондук чек (комп.) электрондук эмиссия (физ.) электрондук эсептөө машинасы, ЭЭМ (комп.)
ЭЛЕКТРОН БИРЖАСЫ – компьютер тармагы аркылуу соода жүргүзүүчү биржа. Э. б. 1984-жылы Бермуд аралдарында уюштурулган. Андагы биржа алкагын (же кампасын) ар кыл өлкөлөрдөгү терминалдык түзүлүштөр, далдалчылар менен байланышкан кубаттуу ЭЭМ алмаштырган. 1990-жылы АКШнын айрым ири биржаларында түнкү убакыт киргизилген.
Электронные деньги (E-money) —Денежная стоимость, которая хранится в электронном виде на программно-техническом устройстве (предоплаченные карты, виртуальные предоплаченные карты и электронный кошелек яывляются инструментами (носителями) электронных денег) и принимается в качестве средства платежа за товары/услуги организации-эмитента электронных денег и организаций акцептантов.
Агент (дистрибьютор) электронных денег (E-money agent (distributor)) —Юридическое лицо или индивидуальный предприниматель, который производит погашение (обмен) электронных денег на наличные или безналичные денежные средства, распространяет электронные деньги, на основании заключенного агентского договора с банком, выпустившим электронные деньги, в соответствии с законодательством Кыргызской Республики .
Акцептант электронных денег (E-money acceptor) —Юридическое лицо или индивидуальный предприниматель, который в соответствии с заключенным договором с агентом или коммерческим банком-эмитентом электронных денег принимает электронные деньги для оплаты товаров или услуг с составлением документов, подтверждающих совершение операций с электронными деньгами.
Дистрибьютор электронных денег (E-money distributor) —Организация, которая производит обмен электронных денег на наличные или безналичные денежные средства и которая распространяет электронные деньги клиентам на основании заключенного договора с эмитентом электронных денег.
Банковский счет по учету электронных денег (Banking account of E-money accounting) —Счет, открытый банком, который используется только для проведения операций по зачислению суммы денежных средств по выпущенным электронным деньгам, и по списанию денежных средств для погашения электронных денег.
Погашение электронных денег (E-money repayment) —Операция обмена электронных денег/международных электронных денег, предъявляемых держателем банку, оператору, агенту, субагенту/субагенту международных систем электронных денег, на наличные или безналичные денежные средства, не превышающие остаток хранимой на них суммы электронных денег/международных электронных денег. Погашение может производиться с применением периферийных устройств банка.
Система расчетов с использованием электронных денег (система электронных денег) (E-money system) —Совокупность банковских и иных институтов, аппаратно-технических средств, правил и процедур, обеспечивающих обращение электронных денег.
Процессинг электронных денег (Processing of E-money) —Деятельность, включающая в себя сбор, обработку и рассылку информации участникам об операциях с электронными деньгами, предусмотренных соответствующими договорами между участниками системы расчетов с использованием электронных денег.
Эмиссия электронных денег (E-money issue) —Деятельность коммерческого банка по выпуску электронных денег в обращение путем их обмена на наличные или безналичные денежные средства с предоставлением возможности их последующего погашения.
Эмитент электронных денег (E-money issuer) —Коммерческий банк, осуществляющий выпуск электронных денег, имеющий лицензию Национального банка на выпуск электронных денег и принимающий на себя безусловное и безотзывное обязательство по погашению электронных денег держателям, предъявляющим электронные деньги к обналичиванию.
Держатель электронных денег (E-money holder) —Лицо, распоряжающееся электронными деньгами и использующее электронные деньги при осуществлении расчетов за предоставленные товары и услуги акцептантов.
ShapeSheet (noun)
A spreadsheet that contains information about a shape; for example, its dimensions, angle, and center of rotation and the styles that determine the shape's appearance.
spreadsheet (noun)
An application commonly used for budgets, forecasting, and other finance-related tasks that organizes data values using cells, where the relationships between cells are defined by formulas. A change to one cell produces changes to related cells. Spreadsheet programs usually provide graphing capabilities for output and a variety of formatting options for text, numeric values, and graph features.
Spreadsheet Management (proper noun)
A set of features in the Office 365 Compliance center that provides customers with the ability to understand and control the use of their spreadsheets.
Spreadsheet Component (proper noun)
A Microsoft Office Web Component that provides the interactive functionality of a spreadsheet on a Web page. You can enter data, add formulas and functions, apply filters, change formatting, and recalculate.
spreadsheet program (noun)
An application commonly used for budgets, forecasting, and other finance-related tasks that organizes data values using cells, where the relationships between cells are defined by formulas. A change to one cell produces changes to related cells. Spreadsheet programs usually provide graphing capabilities for output and a variety of formatting options for text, numeric values, and graph features.
Электронный кошелек (Electronic purse/wallet) —Хранилище электронных денег, представляющее собой программное обеспечение или иное программно-техническое устройство, в котором имеется запись о сумме электронных денег и их принадлежности держателю.
Идентификационный номер электронного кошелька (Identification number of electronic wallet/purse) —Уникальный номер счета электронного кошелька, который генерируется системой и присваивается при их первоначальной регистрации в системе. По идентификационному номеру электронного кошелька держатель имеет возможность получить информацию о движении денежных средств по его электронным деньгам и остатке в его кошельке, а также производить блокировку кошелька в случае необходимости.
Электронная информация (Electronic information) —Информация в электронном представлении, с которой производятся операции в компьютерных системах, компьютерных коммуникациях и связанном с ними электронном оборудовании.
Электронное поручение (Electronic order) —Электронная информация о денежном переводе, сформированная в системе денежных переводов в соответствии с установленными форматами системы и содержащая все необходимые сведения о денежном переводе, отправителе и получателе.
Электронный платёж (Electronic payment) —Платёж, проводимый с помощью электронного платёжного документа в соответствии с законодательством страны и установленными процедурами.
ЭЛЕКТРОНДУК ТӨЛӨМ ДОКУМЕНТИ – электрондук таризде түзүлгөн, электрондук сандык кол коюу менен ырасталуучу эсептешүүлөрдү жүргүзүү үчүн зарыл болгон маалыматтар бар төлөм документинин бир түрү.
ЭЛЕКТРОНДУК ТӨЛӨМДӨРДҮ ЖҮРГҮЗҮҮ БОЮНЧА ТЕЙЛӨӨ КЫЗМАТТАРЫН КӨРСӨТҮҮЧҮ КАРЖЫЛЫК ЖАНА БАШКА МЕКЕМЕЛЕР – ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган тарабынан берилген лицензиянын негизинде электрондук төлөмдөрдү ишке ашыруу боюнча каржылык кызмат көрсөтүүлөрдү ишке ашырууга адистештирилген каржы мекемелери жана башка коммерциялык банктар.
Электронная цифровая подпись (ЭЦП) (Electronic digital signature) —1) Последовательность символов, полученная в результате преобразования исходной информации с использованием закрытого ключа электронной цифровой подписи (ЭЦП), которая позволяет пользователю открытого ключа электронной цифровой подписи (ЭЦП) установить целостность и неизменность этой информации, а также владельца закрытого ключа электронной цифровой подписи (ЭЦП). 2) Инструмент, с помощью которого участникплатежной системы подтверждает подлинностьи целостность электронного платежногодокумента.Электронная цифровая подписьоднозначно определяет участника платежнойсистемы, подписавшего электронныйплатежный документ.
Открытый ключ электронной цифровой подписи (Public key) —Общедоступная последовательность символов, предназначенная для проверки электронной цифровой подписи.
Закрытый ключ электронной цифровой подписи (Private key) —Последовательность символов, предназначенная для выработки электронной цифровой подписи (ЭЦП) и известная только подписывающему лицу.
Владелец электронной цифровой подписи (Owner of electronic digital signature) —Физическое или юридическое лицо, подтверждающее электронной цифровой подписью свои права.
Электрондук маалымат (Electronic information) —Алар менен компьютердик системаларда, компьютердик коммуникацияларда жана алар менен байланыштуу электрондук жабдууларда операциялар ишке ашырылган, электрондук түрдө берилген маалыматтар.
Электронная почта (англ. email, e-mail [iˈmeɪl], англ. electronic mail) — технология и служба по пересылке и получению электронных сообщений (называемых «письма», «электронные письма» или «сообщения») между пользователями компьютерной сети, в том числе — Интернет.
Электронная почта по составу элементов и принципу работы практически повторяет систему обычной (бумажной) почты, заимствуя как термины (почта, письмо, конверт, вложение, ящик, доставка и другие), так и характерные особенности — простоту использования, задержки передачи сообщений, достаточную надёжность и в то же время отсутствие гарантии доставки.
Электрондук цифралык кол тамга (Electronic digital signature) —1) Алгачкы маалыматты электрондук цифралык кол тамганын жабык ачкычын пайдалануу менен кайраөзгөрткөн учурда алынган белгилердин ырааттуулугу, ал электрондук цифралык кол тамганын ачык ачкычынын пайдалануучусуна бул маалыматтын бүтүндүгүн жана өзгөрүлбөстүгүн, ошондой эле электрондук цифралык кол тамганын жабык ачкычынын ээсин аныктоого мүмкүндүк берет. 2)Анын жардамы менен төлөм системасынын катышуучусу электрондук төлөм документинин аныктыгын жана бүтүндүгүн тастыктаган инструмент болуп саналат. Электрондук цифралык кол тамга электрондук төлөм документине кол койгон төлөм системасынын катышуучусун аныктайт.
Электрондук тапшырма (Electronic order) —Системанын белгиленген форматтарына ылайык акча которуулар системасында түптөлгөн жана акча которуу, жөнөтүүчү, алуучу жөнүндө бардык зарыл маалыматты камтыган акча которуу жөнүндөэлектрондук маалымат.
Электрондук акча (E-money) —Электрондук түрдө сакталган (алдын ала төлөнгөн карттар, виртуалдуу алдын ала төлөнгөн карттар жана электрондук капчык-электрондук акча инструменти болуп саналат) жана акцептанттар уюмунун жана электрондук акча эмитенти-уюмунун товарлар/кызмат көрсөтүүлөр үчүн төлөм каражаты катары кабыл алынган акча наркы.
Электрондук капчык (Electronic purse/wallet) —Электрондук акчанын суммасы жана анын ээлик кылуучуга таандыгы жөнүндө жазуусу бар программалык камсыздоону же башка программалык-техникалык түзүлүштү түшүндүргөн, электрондук акчаны сактоо жайы.
Электрондук төлөм (Electronic payment) —Өлкөнүн мыйзам актыларына жана белгиленген жол-жоболорго ылайык, электрондук төлөм документинин жардамы менен өткөрүлгөн төлөм.
Жазүү жүзүндөгү электрондук төлөм документи (Electronic payment document) —Электрондук формада түзүлгөн, эсептешүүлөрдүжүзөгө ашыруу үчүн зарыл болгон маалыматтарды камтыган жана электрондук цифралык кол тамга менен күбөлөндүрүлгөн төлөм документинин бир түрү.
ЭЛЕКТРОНДУК ТӨЛӨМ ДОКУМЕНТИ – электрондук таризде түзүлгөн, электрондук сандык кол коюу менен ырасталуучу эсептешүүлөрдү жүргүзүү үчүн зарыл болгон маалыматтар бар төлөм документинин бир түрү.
Электропоп (electropop) - оор,электрондук үндөргө көбүрөөк басым жасаган синти-поптун бир түрү. Жанр 2000-ж. тартып популярдуу жана таасирдүү боло баштаган.
ж. электрострижка, электр кырккыч, электр кырккыч менен кыркуу (кичинекей электромотор аркылуу кыймылга келген прибор менен жүн кыркуу); электрострижка овец койду электр кырккыч менен кыркуу.
зат. Электр энергиясын практикалык максаттарга колдонуу, пайдалануу жөнүндөгү илим жана электр энергиясын практикалык максаттарга ылайык пайдалануу техникасынын бир тармагы.
ж. электротехника (1. электрди практикалык максаттар үчүн колдонуу жөнүндөгү илим; 2. электр энергиясын иштеп чыгаруу жана пайдалануу үчүн шаймандар жасап чыгаруучу өнөр жайлардын бир тармагы).
Электр энергиясын практикалык максаттарга колдонуу, пайдалануу жөнүндөгү илим жана электр энергиясын практикалык максаттарга ылайык пайдалануу техникасынын бир тармагы.
ж. электрохимия (физикалык химиянын бир бөлүпү; бул - электр тогунун аракети менен пайда болуучу химиялык процесстерди, жана дагы химиялык процесс аркылуу пайда болуучу электр кубулуштарын изилдейт).
Физикалык химиянын бир бөлүмү; бул – электр тогунун аракети менен пайда болуучу химиялык процесстерди, жана дагы химиялык процесс аркылуу пайда болуучу кубулуштарды изилдейт.
зат.1. Бир нерсенин составдык бөлүгү, жагы. Фольклордун да бизге керектүү элементи бар («Советтик Кыргызстан»).
2.хим. Химиялык жөнөкөй жол менен составдык бөлүккө ажырабай турган жөнөкөй зат. Элементтердин мезгилдик системасы. 3.саяс. Кандайдыр бир коомдук чөйрөнүн өкүлү. Реакциячыл элементтер, байлар менен манаптар театрга кастык кылды («Советтик Кыргызстан»). Партия өзүн оппортунисттик элементтерден тазалап тургандыгы менен чыңдалат («Коммунист»).
4. физ. Электр тогун алууга колдонулуучу прибор.
element (noun)
A unit of information within a markup language that is defined by a tag, or a pair of tags surrounding some content, and includes any attributes defined within the initial tag.
item (noun)
The basic element that holds information in Outlook (similar to a file in other programs). Items include e-mail messages, appointments, contacts, tasks, journal entries, notes, posted items, and documents.
м. 1. (составная часть сложного целого) элемент (татаал бир бүтүндүктүн составдык бөлүгү); важнейшие элементы драматического произведения драмалык чыгарманын зор маанилүү элементтери; 2. элементы мн. (основы, начала) элементтер (бир нерсенин башталгычы); элементы алгебры алгебранын элементтери; 3. хим. элемент (жөнөкөй химиялык жол менен эң жөнөкөй составдык бөлүккө ажыралбай турган зат); периодическая система элементов элементтердин периодический системасы; 4. физ. элемент (электр тогун алууга арналган прибор); гальванический элемент гальваникалык элемент; сухой элемент кургак элемент; прогрессивные элементы общества коомдун прогрессивдүү элементтери; подозрительный элемент күнөмдүү, шектүү элемент.
1. Татаал бир бүтүндүктүн курамдык бөлүгү. Пейзаждык сүрөттөөлөр көркөм чыгарманын маанилүү элементтеринин бири. 2. Бир нерсенин башталгыч негизи. Кыргыздын таланттуу төкмө акындары Токтогул, Тоголок Молдо. Жеңижок, Барпылардын чыгармаларында жер, суу, от, аба – жаратылыштын негизин түзүүчү элементтери экендиги жөнүндө натурфилософиялык көз караштары камтылган. 3. Жөнөкөй химиялык жол менен курамдык бөлүккө ажыратылбай турган зат. Элементтердин мезгилдик системасы. 4. өт. Кандайдыр бир коомдук чөйрөнүн өкүлү. Коомдун прогрессивдүү элементтери.
~, ая, -ое 1. (начальный) элементардык, баштапкы, алгачкы, негизине гана тийиштүү; элементарная математика элементардык математика; 2. (простейший) жөнөкөй, баарыга түшүнүктүү, өзүнөн өзү белгилүү, түшүндүрүүнү керек кылбай турган; элементарный способ решения задачи эсепти чыгаруунун жөнөкөй жолу; 3. перен. (упрощённый, ограниченный) жөнөкөй, терең эмес, чектелген, оңойлотулган; элементарный взгляд на вещи буюмга жөнөкөй (терең эмес) көз караш.
(только в контексте) внимание; эч бир элең кылып да койбойт он никакого внимания не обращает; көп элең да кылбайт он особого внимания не обращает; ему хоть бы что; он не придаёт значения; элең-элең эт- или элең-булаң эт- или элең-салаң эт- пугливо озираться; элең-элең этип, кылчактап арт жагын карайт он пугливо озирается и смотрит назад; карады эки жагын элең-селең стих. он с опаской посмотрел по сторонам.
этиш. Чочугандай, корккондой же шектенгендей түр менен алактоо, алаңдап кароо. Батыштын чый-пыйы чыгып, Элеңдеп жол жакты карайт (Байтемиров). Дайым жүрөт жашынып, Эки жакка элеңдеп (Тоголок Молдо).
озираться; опасливо осматриваться, быстро поворачивая голову; суетиться; эки жагын каранып, элеңдеп Корун калыптыр стих. Корун пугливо озирался по сторонам; уктап туруп, чочуган кыргыйдай элеңдеп пугливо озираясь, будто вспугнутый во время сна ястреб; кулагы корккон коёндун кулагындай элеңдей түшкөн уши у него задвигались, как у испуганного зайца.
Чочугандай, корккондой же шектенгендей түр менен алактоо, алаңдап кароо. Батыштын чый-пыйы чыгып, Элеңдеп жол жакты карайт (Байтемиров). Дайым жүрөт жашынып, Эки жакка элеңдеп (Тоголок Молдо). Улам карап туш-тарапты элеңдеп, Айтар сөздү миң кайталап белендеп (Кожомбердиев).
взаимн. отэлеңде-; элеңдешип, эки жактагыларды карашат они с опаской смотрят на своих соседей с той и с другой стороны; алда эмнеден табыш сезген улактай элеңдешип (они) пугливо озираясь, будто козлёнок, заслышавший какой-то звук.
~: элеп-желеп бол- быть в волнении, в нетерпеливом ожидании; жүрөгү элеп-желеп болуп, алып учуп токтолбоду сердце его беспокойно забилось, и он не мог успокоиться; этегим элеп, жеңим желеп болуп иштедим я работал не покладая рук и с душой.
1. силуэт, неясное очертание; элес гана болуп көрүнөт неясно виднеется; элес-булас билем я смутно припоминаю; элес-булас көзүмө көрүнө түштү мне на миг показалось; нары-бери өткөн адамдардын караандары элес-булас көрүнөт силуэты снующих людей едва заметны; эне сөзүн Үмөтай элес кылып койгон жок фольк. Уметай на слова матери никакого внимания не обратила; элес-булас албады он даже не оглянулся; он не обратил никакого внимания; 2. лит. образ; көркөм элестер художественные образы; 3. призрак; коркунуч элеси призрак опасности; элеси жок өлкөлөр далёкие-далёкие страны; как элес (или кагелес) (о человеке) худощавый.
зат. Кандайдыр бир нерсенин, окуянын, иштин ж. б. сөлөкөтү, көз алдыга тартылган, ой аркылуу чагылган көрүнүшү; образ. Элестериң эстен кетпейт, Кашка суу, жашыл бакчаң, салкын абаң (Осмонов). Жолдон чыккан жылан Динарга өтө коркунучтуу элес калтырды (Сыдыкбеков).
♦Элескылбоо — байкас кылбоо; оюна албоо, көңүлгө албоо. Эне сөзүн Үмөтбек Элес кылып койгон жок («Семетей»). Элес-булас — ачык эмес, даана эмес; күңүрт, билинер-билинбес. Элес-булас бир караан Эми Жакып көрүптүр («Манас»).
Кандайдыр бир нерсенин, окуянын, иштин ж. б. сөлөкөтү, көз алдыга тартылган, ой аркылуу чагылган көрүнүшү; образ. Элестериң эстен кетпейт, Кашка суу, жашыл бакчаң, салкын абаң (Осмонов). Жолдон чыккан жылан Динарга өтө коркунучтуу элес калтырды (Сыдыкбеков).
Назар салбоо, анча көңүл бөлбөө, байкабоо. Эмил келинге бир карап койду да, анча элес алган жок (Сыдыкбеков). Баланын бой жетип калганын анча элес албай жүргөн турбайбызбы, - деп ата-энеси бир топко кобурашып отурду («Ленинчил жаш»).
Назар салбоо, анча көңүл бөлбөө, байкабоо. Эмил келинге бир карап койду да, анча элес алган жок (Сыдыкбеков). Баланын бой жетип калганын анча элес албай жүргөн турбайбызбы, – деп ата-энеси бир топко кобурашып отурду. В.: Элес кылбоо. Эне сөзүн Үмөтөй элес кылып койгон жок («Семетей»).
Ачык эмес, даана эмес; күңүрт, билинер-билинбес. Элес-булас бир караан Эми Жакып көрүптүр («Манас»). Элес-булас элестериң көрүнүп, Эски күндөр тереземди чертпегин (Акматбекова).
этиш. Бир нерсенин элесин ойго, көз алдыга тартылтуу, көз алдыга келтирүү, эске түшүрүү. Каныбек атасы Сансыздын таяк жеп келип өлгөнүн элестеди (Жантөшев).
смутно виднеться; мерещиться; көзүңө элестей калат перед твоими глазами встаёт (вспоминается); түн ичинде аттын элестегенинен кишинин келе жатканын билген в темноте по силуэту лошади он догадался, что на ней всадник (букв. человек).
возвр. отэлесте-; эч ким көрбөс бадалда эрбеңдеген бир адам элестенет чамамда фольк. в зарослях, где никто (ничего) не видит, вдали, мне представляется силуэт человека.
понуд. отэлесте-; көз алдыга элестетет он зрительно представляет себе (это); көз алдыма элестеттим я (смутно) представил себе; көз алдына келечек күнүн элестетти он представил себе своё будущее; ал күндөрдү түшүмдөй элестетем я вспоминаю те дни, как во сне.
1. Кандайдыр бир көрүнүштүн көз алдыга көрсөтмөлүү, жандуу тартылышы. 2. Адабиятта, искусстводо көркөм образдуу чагылдыруу. Аалы Токомбаевдин чыгармаларынын элестүү, көркөм болушу анын жетишкендиги («Кыргызстан маданияты»).
элет I (ср. монг. өөлд) 1. кочевое население (противопоставляется оседлому, городскому); эзелден туруп жердеген элет кыргыз эли бар стих. есть кочевой народ - киргизы, которые обитают (здесь) искони; эжигей, быштак, куруту - элет көчмөн турмушу стих. сыр, творог, курт - жизнь кочевника; 2. (ср. эл) род; племя; народ; родное племя, родной народ; калың нойгут элет многочисленное племя нойгутов; жайдарым сендей табылбайт жалпы элет-элиңден стих. (другой) такой, как ты, моя любезная, не найдётся в твоём племени; элеттеги сөз то, что говорят в народе; элетке барып келели съездим куда-нибудь в район (к киргизам); 3. места, отдалённые от культурных центров, глушь; көп жашап азды көргөн элеттин адамдары люди глуши, которые много жили, но мало видели; элеттен келген прибывший из глуши; районго келген элеттин адамдары люди, приехавшие в район (в районный центр) из глуши. элет II брань по адресу скота, то же, чтоөлөт; кайда кургур кетти эле, элет! куда он, чтоб ему подохнуть, запропастился! элет III южн. то же, чтоэлес 1, кара I 2; элетин көрүп баратат он едет и видит его силуэт, неясные очертания. элет IV понуд. отэле- III 1. заставить просеивать; 2. мелко резать (варёное мясо, держа кусок его на весу в левой руке).
зат. Шаардан алыс, четте, көчмөн, отурукташпаган жер; анын калкы. Эжигей, быштак, куруту, Элет көчмөн турмушу, Каймак майы карында, Касиети жанында (Тоголок Молдо). Анда олтургандар элеттен шаарга окууга бараткан жаштар болсо керек эле (Сыдыкбеков).
Шаардан алыс, чет жака, айыл, кыштак жеры, анын калкы. Эжигей, быштак, куруту, Элет көчмөн турмушу, Каймак майы карында, Касиети жанында (Тоголок Молдо). Анда олтургандар элеттен шаарга окууга бараткан жаштар болсо керек эле (Сыдыкбеков). Аскердей тизилишкен теректери, Сонун го качан барсаң элет жери (Арыков).
элеттик I отвл. отэлет I всё, свойственное кочевнику, степняку; "степнячество"; провинциальность. элеттик II степняк, провинциал (житель отдалённых от культурных центров мест); кийгендери элеттик үлгүдө эмес, шаарча тигилген их одежда не провинциальная, а сшитая по-городскому; жакшыраак үйгө да, жакшы кийинген шаардыктарга да элеттиктер ооз ачып карашат степняки, разинув рот смотрят и на хорошие дома, и на хорошо одетых горожан; күпүйө кийинишкен чоң тебетейчен элеттиктер неуклюже одетые, в больших шапках степняки.
ир. белый тюрбан замужней женщины; токол элечек белый тюрбан замужней женщины, более низкий, чем элечек; каза элечек (в произношении каз элечек) тюрбан больших размеров; каза элечек оронгон катындары таанымал стих. их жёны, наматывающие большие тюрбаны, известны; каза элечек жеңелер, көрүшкөнчө эсен бол стих. вы, тётушки в больших тюрбанах, до встречи будьте здоровы; сайма элечек тюрбан с узорной повязкой, идущей через лоб горизонтально вокруг головы; киймелечек (кийме элечек) головной убор казахской женщины; ак элечек 1) белый тюрбан; ак элечегиң башыңан түшпөсүн (свадебное пожелание молодухе) пусть твой белый тюрбан не спадает с твоей головы (т.е. не останься вдовой); 2) замужняя; кара элечек 1) вдова в трауре (букв. чёрный тюрбан); катындарын баарысын кара элечек тул кылам фольк. всех жён их сделаю чёрнотюрбанными вдовами; 2) (о народе) разгромленный, истреблённый; элди кара элечек кылып салды он подверг народ разгрому, истреблению; каптап журтун кырамын, кара элечек кыламын фольк. я нахлыну и уничтожу, истреблю поголовно его народ; элечек акы этн. подарки от жениха матери невесты.
зат. Аялдардын ак кездемеден тегерете кат-кат кылып оролгон баш кийими. Ак байбиче Чыйырды Ак элечек оронуп («Манас»). Сыя эне да элечегин алып, кеп такыясын ээгинен чалып жеңилденди (Бейшеналиев).
♦Казэлечек — эң чоң элечек. Каз элечек кийген келиндер, кундуз кийген, шөкүлө кийген кыздар жаш талдай буралып, жайнап чыга келди («САЖИ»). Каз элечек мен элем, Кармаган эрим сен элең (Тоголок Молдо). Элечекакы — күйөөнүн кайынэнесине (кыздын энесине) берген белеги.
(Илеки) — «Элечек кийген башыңар, Ийнеликтей кашыңар» (Жоомарттан). Бул — баш кийимдин бир түрү. Ак кездемеден тегерете кат-кат болуп оролгон аялдардын бул баш кийимин баш кеп, сала коймо, ээк алмай, астыңкы жана үстүңкү тартма, тумарча, бадал сыяктуу негизги түрлөрү бар. «Кеп такыя элечек» чечкенде анын кеби бузулбас үчүн астынан кийилет. Кийип-чечүүнү жеңилдеткен элечектин «сала коймосу» (желке жагы) менен «ээк алмайы» болот. Аны жыкканда ага тирек болуучу мунун «астыңкы тартмасы» (бөлүгү) кыска 25—30 см че келет. «Үстүңкү тартмасы» (же жыгымы) элечектин бардык оромун тыкан кармап турат. Элдик салтта аялдар муну жаш өзгөчөлүктөрүнө ылайык кийишкен. Улгайгандардын элечеги жөнөкөй оролуп, көлөмдүү көрүнөт. Сыртынан чоң ак жоолук менен жабылган. Аза күткөн (же жесир) аял кара бүркөгөн элечек кийген. Ал эми өлгөн кишинин жакын туугандары аны өткөнчө элечектин ээк алмайынын бир жаагын бошотуп да жүргөн. Колуктулар кийген элечектин маңдайы шуруланат. Бул «шуру тартма элечек» деп аталат. Элечектер кээде күмүш калдыркан, күмүш желбирөөчтөр менен да чебер кооздолуп, укмуштай кыргакталат. Элечек формасы, кооздолушу жана кийилиши, калк арасында таралыш таржымалы боюнча жергиликтүү өзгөчөлүктөргө ээ. «Каз элечек бош таштап, Катарлап төө көч баштап, Кан-Жайлоо көчкө жарашкан» (Жеңижок) — деп элестүү айткандай бул ак болуш зарыл. Ал койкойто мыкты оролуп, чүчтөдөй чакан элечек болот. Сүрп элечекти «сурп элечек» деп атайт. Сурп — жөнөкөй кездеменин бир түрү. Боёлбогон, агартылбаган жибек кездемени илгери эл «торко» дешчү. Бул элечектин жердигинин милдетин аткарат. Чеберлер театрлардын, филармониялардын артисттери жана өздүк көркөм чыгармачылыгынын ышкыбоз коллективдери мунун жакшынакай үлгүлөрүн сактап, андан ары өнүктүрүүгө зарыл. Зергерлер жана уздар чач кепти жасайт. Аны кеп чач, баш кеп деп аташат. Бул элечектин астынан кийилүүчү баш кийимдин бир түрү. Чач кеп элечектин ички оромун терден-кирден жана чаңдан сактайт. Муну бөтөнчө байбичелер жылуулук үчүн жоолуктун ичинен да кийип жүрүшкөн. Мындай чач кеп көбүнчө кызыл, жашыл, көк, кара манат менен баркыттан жасалган. Чач кеп маңдайы тегиз, эки жан (каптал) жагынан жаак (кулакчын) түшүрүлүп, артынан (желкесинен) сала коймо (куйрулчук) чыгарылат. Үч кабатталып, башкача айтканда, тышы колдо токулган ак бөздөн тышталып, ичи гүлдүү чыттан астарланат. Ортосуна өрмөктө созулган тасма салынып жасалат. Төбөсү тигилбестен, жип өткөрүп бүрмөлөнгөн же байланган (кездеменин өзүнөн төбө чыгарылган) чач кептин жаактары, маңдайы, сала коймосу сайманын «терс кайык», «илме» («илме дос»), «туура сайма», «басма сайма» деген түрлүрү менен «мүйүз», «ит куйрук», «ийрик», «кыял», «куш канат», «бармак боочу», «кочкерек» өңдүү көркөм оюм-көчөттөр менен кештеленет. Чекесине бермет, шуру, топчу жана башка кооздук тагылып, жылаажын, шамалбак да кадалган. Ал канча белден ылдый карай төгүлүп турган олоң чачты чаңдан жана ар кандай тоскоолдуктардан сактоо эле эмес, кыз-келиндерди артынан караганда шаңдуулук да болуп саналат. «Күмүштөн чачпак соорунда, Күлгөнүң турат оюмда». Муну чач кап деп айтабыз. Кыз-келиндердин (кээде улгайган аялдардын да) аземдик үчүн чачын ачып-жаба тагынган, топ чачпактан чогу бар кооз жасалгасы. Чачпак үч бөлүктөн турат: Башы (чач байлана турган жагы), ортосу (кутучалар же кутуча кооздуктар асемделип тагылган тарабы) жана учу (чачы же кооз асемдик кадалган жери). Чачпактын жасалышы жана кооздолушу боюнча айлакер зергерлер, кайкач бармак уздар өзүнүн жекече ыкмалары менен көркөмдүктүн жогорку чегине жеткен. Муну жасоодо да жергиликтүү өзгөчөлүктөр байкалат. Чачпактын учу күбөктөлө папиктелет, ал жибектен эшилип, чыйратылган жүн жиптен түймө чачыланат. Илгери 30 метрдей кездеме (стампул) сарпталса, азыр уз. 20 метр ак кездемени алат. Сурп өңдүү, бирок, жука батистей анча жука эмес жеңил жердик элечек үчүн жакшы болот. Азыркы ак кездемелердин аралашмасы бар. Ошондуктан, оор көрүнөт. Буга негизи кебез кездемелери мыкты келет. Мурун кептакыяны кийип, мунун үстүнө элечекти ороодо кептакыянын төбөсүн бууган жерине бир жарым метр керектейт. Анын бир учун астына карай коюп, кептакыянын эки жаактагы саймасынын үстүндөгү «кулакчыны» деп аталуучу кооздолгон ак кездеменин астын карай астыңкы учун бүктөп, маңдай жаактан ылдый алып келет. Ошол элечектин кулакчыны «түп» деп аталат. Үч метр кездемени артка куйрулчукка кынаптала бүктөп, куйрулчуктун саймасынын жогору жагына жиберилет. Ал «уч» деп аталат. Мында уз кеп такыянын башын (түбүн) бекитип алат. Экинчи, куйрулчуктун саймасын баспагандай кылып, жогору жагынан «түп» кездеменин учу менен жабат. Анда «түп» эки милдетти аткарат: кулакчын жасалат, калган бөлүгү менен «уч» пайда болот. Эки түп үчүн үч метр кездеме керектелет. Анын бир учу кеп такыянын төбөсүнө байланат. Арты үч бүктөлүп, ичине оролгон калың кебез коюп, кездемени түрүп келип, маңдай жакты көздөй оройт. Калган кездемелерди таптап, бырышын керип (үтүктөп), үстүнө ороп, биринчи учу ийне аркылуу бекитилет. Анын маңдайын таңдайлатып оройт. Ал улам оролот, башкы иймек чоңоюп, астын көздөй ийилип кете берет. Мында төбөсү менен маңдайга кездеме арбын чыгымдалат. Ошондо элечек артынан алдын карай сүйрү, астына ийилген абалды берет. Аны орогон сайын жылып кетпөөсү үчүн ар бир ором ийне менен учуксуз тепчилет. Мында кеминде 25 ийне керектелет. Оролуп бүткөн элечектин үстүнөн орому чачылып кетпеске артка салмай кыргак менен (1,5—2 эли) өңү кызыл тасма аркылуу бекитилет. Тактап айтканда, кыргак маңдайдан желкени көздөй элечекти тегерете айлантыла байланат, бир учу маңдайга бекитилет. Элечек кыргагын саймалайт-оймолойт. Мурун күмүш кыргак да болуучу. Манат этегине зер калакчаларын да кадаар эле, кеп такыяга түшкөн көркөм көчөттөр менен зер шөкөттөрү элечектин кооздугуна үндөшө турган. Илгери элечекти дуруя жоолук менен үстүн жапчу. Аны «ала коймо», «сала коймо» деп айтышчу. Азыр дуруя жоолуктун ордуна ак кездеменин четине кызыл чачы кармайт. Аны үч бүктөп, элечектин үстүнө салып коет. Албетте, уяттуу келиндер үстүңкү «ала коймо», «сала коймо» жоолуктун астыңкы учун бетин карай түшүрүүчү.
Ак кездемеден тегерете кат-кат кылып оролгон аялдардын баш кийими. Ак байбиче Чыйырды Ак элечек оронуп («Манас»). Элечектей агарып, Мөңгүсү сонун көрүнөт (Казыбек). Сыя эне да элечегин алып, кеп такыясын ээгинен чалып жеңилденди (Бейшеналиев). Туура тарткы күмүштөн, элечекке тагышып («Эл адабияты»). Элечектей агарып, Мөңгүсү сонун көрүнөт (Казыбек).
этиш. Ичи эзиле жакшы көрүү; мээримдүү мамиле кылуу. Элжиресин эт жүрөк, Бийик чыгар добушту (Үмөталиев). Айдай эс тартканы атасы мынчалык элжиреп сүйгөн эмес (Каимов).
млеть, умиляться; смягчаться (о сердце); кандайчадыр боор ачып, элжиреген мүнөз менен катты Анарханга берди он отдал письмо Анархан, как-то жалея её, умилённый ею; мага элжиресе жүрөгү, менин элимди чаппайт эле го если бы его сердце было расположено ко мне, то он не громил бы моё племя; балдарга ичи элжирейт его умиляют дети.
Ичи эзиле жакшы көрүү; мээримдүү мамиле кылуу. Элжиресин эт жүрөк, Бийик чыгар добушту (Үмөталиев). Катуу мүнөз карыя эмнегедир ушул кичүү уул небересин ичи элжиреп бөтөнчө жакшы көрөт.
понуд. отэлжире-; эт жүрөктү элжиретип вызывая искреннее сочувствие и жалость; вызывая сострадание; эт жүрөгүн элжиретип, көзүн жашка жуугузуп кетти он ушёл с жалостью в сердце и со слезами на глазах; эт жүрөктү элжиретип, сени кандай сүйсөм, Алымды да ошондой сүйөрүмдү билесиң ты знаешь, что я, сострадая, люблю Алыма так же, как и тебя; кыздын жылаажын үндүү жумшак күлкүсү жигиттин жазыксыз жүрөгүн ансайын элжиретет нежный смех девушки, подобный колокольчику (см.жылаажын), чистое сердце парня умиляет ещё больше.
ширина пальца (мера длины); эки эли в два пальца; анын кири бир эли грязи на нём на палец; казысы үч эли чыгыптыр брюшного жира (о толщине слоя) у него оказалось на три пальца (гл. обр. у зарезанной на мясо лошади); төрт эли таманы бар у него широченная ступня.
Байыркы түрк тилинде эл «колдун манжасы (ДТС, 169) деген маанидеги сөзгө -иг мүчөсү жалганганда жаралган элиг (ДТС, 170) сөзү кайра эле ошондой маани берип калган. Мына ушул элиг сөзүнүн аягындагы г тыбышы түшкөн түрү кыргыз тилинде эли болгон. Эли сөзү колдун бир манжасынын калыңдыгына барабар өлчөмдү билдирет. Андай мааниси алгачкы колдун манжасы деген маанисинен келип чыкканын баамдоо анчалык кыйын эмес.
элик I косуля; өөдө качкан элик мурунданган со вздёрнутым носом (букв. будто у косули, бегущей вверх); элик качуу тяньш. загон (при охоте на косуль); элик сүт берген кормила грудью не родная мать (букв. молоко давала косуля). элик II, эллик южн. то же, чтоэлүү. элик III парное кэшик (см.эшик 3).
Түркия түрк тилинде «эл» түрүндө сакталып, азыркы учурда активдүү колдонулган бул сөз кыргыз тилинде азыр колдонулбайт. Ушундан улам бул сөздүн «кол» деген синонимдик түгөйү көп колдонулуп, аны сүрүп чыккан болсо керек деп божомолдоого болот. Анткени тил мыйзамына ылайык, абсолюттук, башкача айтканда, маанилик жактан толук дал келген синонимдер тилде чогуу жашай албайт: алардын бири колдонуудан калат, же болбосо башка кошумча маанилерге ээ болот.
Бирок «элиг» сөзүнүн айрым издери азыркы кыргыз тилинде сакталып калгандыгы байкалат. Мисалы: «эли – сөөмөй, ортон ж.б. манжалардын жоондугундай, эниндей болгон өлчөм. Согумдун казысы төрт эли чыгыптыр (Мидин)» (КТС 2011:847). Мындай маани казак, кара калпак, алтай, татар сыяктуу бир катар түрк тилдеринде бар.
Мындан тышкары, азыркы кыргыз тилинде «элик сүтүн берүү» деген фразеологизм бар жана ал «Кыргыз тилинин фразеологиялык сөздүгүндө» төмөнкүдөй чечмеленген: «элик сүтүн берүү: өзү төрөбөсө да өзү төрөгөндөй, өз баласындай асыроо, өздөй кылып багып өстүрүү, өз балам деп саноо. Алым – Айшанын элик сүтүн берип баккан апасы» (КТФС 2001:508). К.К.Юдахиндин «Кыргызча-орусча сөздүгүндө» бул фразеологизм төмөнкүдөй чечмеленген: «элик сүт берген кормила грудью не родная мать (букв. молоко давала косуля)» (Юдахин 1965:949). Мындагы «элик» деген сөздү «жапайы жаныбар» деген маанисинде эмес, «кол» деген маанисинде түшүнүү зарыл. Ушундай болгондо бул фразеологизмдин «эмчек эмизбесе да, элик, башкача айтканда, кол менен сүт берип багуу» деген мааниси чыга келет. Муну аталган фразеологизмдин экинчи бир варианты да тастыктап турат: «эмчек сүтүн бербесе да, элик сүтүн берүү»: Эмчек сүтүн бербесе да, элик сүтүн берип, алпечтеп өстүргөн Зарылбүсүнөн эне менен ата карыш ажырагысы келбейт (Өмүрбаев)» (КТФС 508).
Мындан тышкары азыркы кыргыз тилинде «элиг, эл» сөзүнүн туунду формалары да бар. «Жоолашкан, касташып, урушкан боюнча жүрбөй, өз ара таарынычын жазып, эл болуу, жарашып, ынтымакка келүү» (КТС 2011:844) деген маанидеги «элдеш» сөзүнүн алгачкы түз мааниси да «кол алышуу, кол кармашуу» болсо керек деп божомолдоого болот.
Азыркы кыргыз тилиндеги «калк» деген маанини билдирген «эл» сөзү дагы жогоруда сөз болгон «аскер» маанисиндеги «кол» деген сөз сыяктуу эле синекдохалык жол менен, башкача айтканда, бөлүктүн аты менен бүтүндү атоо аркылуу пайда болушу ыктымал. Жогоруда айтылгандай, көп маанилүүлүктүн пайда болушунун бул модели кыргыз тилинде азыркыга чейин бир топ активдүү колдонулат.
Эшик-эликте жүрөт деген учурда айтылган кош сөздүн бир түгөйү болгон элик азыркы кыргыз тилинде өзүнчө айтылбайт. Бирок ал сөз чуваш тилинде алак (ЧРС, 30) түрүндө айтылып, кыргызча «эшик» дегенди билдирет. Байыркы түрк тилдеринде ш тыбышы л тыбышына алмашып айтылган варианты да болгон. Мындай л-чылык чуваш тилинде басымдуу сакталса, башка түрк тилдеринде ш-чылык үстөмдүк кылат. Ошондой болсо да ш-чыл тилдерде айрым л-чыл варианты да жашап кала берген. Азыркы жаш жана жыл, беш жана билек деген сөздөр ушундай кубулуштун калдыктарынан болуп эсептелет.
Ача туяктуу, артында таңы бар, буту-колу ичке, сындуу кийиктин бир түрү. Бугусу кирип чакырган, Элиги черде бакырган (Токтогул). Тоолору толо кийиктер, Белесин оттойт эликтер (Чойбекова).
м. 1. (настой) эликсир (медицинада жана косметикада колдонулуучу спирттүү эритиндинин бир түрү); зубной эликсир тиш эликсири; 2. уст. (волшебный напиток) эликсир, мүрөктүн суусу (адамдын жашын узартат имши деген суусун; буга эски үрп-адатты бек туткан адамдар ишенет).
Өзү төрөбөсө да өзү төрөгөндөй, өз баласындай асыроо, өздөй кылып багып өстүрүү, өз балам деп саноо. Алым – Айшанын элик сүтүн берип баккан баласы (Жантөшев). Мына, энелери, бириң кызды төрөп ак сүтүңдү берсең, калганың элик сүтүңөрдү бердиңер (Өгөбаев). В.: Эмчек сүтүн бербесе да, элик сүтүн берүү. Эмчек сүтүн бербесе да, элик сүтүн берип, алпечтеп өстүргөн Зарылбүсүнөн эне менен ата карыш ажырагысы келбейт (Өмүрбаев).
Өзү төрөбөсө да өзү төрөгөндөй, өз баласындай асыроо, өздөй кылып багып өстүрүү, өз балам деп саноо. Алым - Айшанын элик сүтүн берип баккан баласы (Жантөшев). Мына, энелери, бириң кызды төрөп ак сүтүңдү берсең, калганың элик сүтүңөрдү бердиңер (Өгөбаев).
«Бирөөнү шылдыӊдап күлүү» деген маанидеги эликте сөзү элик+те бөлүктөрүнөн турат. Анын элик деген уӊгусу Махмуд Кашгаринин заманында (XI кылым) «мыскыл, шылдыӊ» маанисин берген. Ошол сөзгө этиш жасоочу –ла мүчөсү уланып, эликте сөзү келип чыккан» (Сейдакматов 1988:268).
Мунун теги «кол» маанисиндеги элик сөзү болушу да мүмкүн. Анткени бул сөз негизинен, кыз-келиндерге карата колдонулуп, алар эликтеп шылдыӊ кылганда, колу менен бетин чымчып күлүшкөн. Ушундан улам эликтин «шылдыӊ» деген өтмө мааниси пайда болсо керек деп божомолдоого болот.
«Бирөөнү шылдыңдап күлүү» деген маанидеги эликте сөзү элик+те бөлүктөрүнөн турат. Анын элик уңгусу Махмуд Кашгаринин заманында (XI кылым) «мыскыл, шылдың» маанисин берген. Ошол сөзгө этиш жасоочу -ла мүчөсү уланып, эликте сөзү келип чыккан.
1. бредить, кричать во сне; 2. возбуждаться, бесноваться; иметь сильное стремление; жин тийгендей элирип беснуясь, словно бес в него вселился; 3. страдать лунатизмом; жарым эс, жинди чалыш болуп, кээде элирип ооруп, айыкканында айылды кыдырып жүрө берет он помрачился умом, стал слегка бесноватым, иногда страдает лунатизмом; поправившись, бродит по аулу.
1. бред и крики во сне; 2. сильное возбуждение; 3. лунатизм; элирме оорусу бар он страдает лунатизмом; элирмеси бар, түн ичинде элирип басып кетет он страдает лунатизмом, ночью бродит.
понуд. отэлир-; эшигинин алдына, элиртип, күлүк байласын стих. пусть он привяжет к двери своей горячих скакунов (чтобы они нетерпеливо рвались с привязи); элдикке такыр көнбөсө, элиртпей чырды салып кел фольк. если он не пойдёт на примирение, устрой ему скандал, не дав ему бесноваться.
1. а.ч. Селекциянын негизинде тандалып алынып, өстүрүү же көбөйтүлүүчү мыкты үрөн, өсүмдүк же мал. 2. Кеңири мааниде ар кандай социалдык, этностук, кесиптик топтун мыктылары, лидерлери.
Катуу уят болуу, уятка калуу. Не деген киши эле. Эл караган бети жер карады, турмушу да курусунчу, – деп көрүп тургандар абдан кейиди («Ала-Тоо»). В.: Эл караган жүзүн жер каратуу. Эл караган жүзүмдү жер каратпагылачы! – деп жиберди (Осмоналиев). Элибиздин эл караган жүзүн жер каратабыз десеңер өз эркиңер! (Медетов).
к. ЭЛ КАРАГАН БЕТИ ЖЕР КАРОО
Эл караган жүзүмдү жер каратпагылачы! - деп жиберди (Осмоналиев). Элибиздин эл караган жүзүн жер каратабыз десеңер өз эркиңер! (Медетов).
то же, чтоэлкин; элким атым Көк-Чолок, эңишке кантип чабамын? фольк. мой единственный конь Көк-Чолок (букв. Серая кляча), как же я могу участвовать в состязаниях? (см.эңиш III); элден элким, журттан так, уруш кылды ушул чак фольк. вот сейчас он начал схватку - отдалённый от народа, отдельно от народа.
1. один; не имеющий пары, оказавшийся в остатке; сен элкинсиң (при загадывании в детских играх) ты лишний, тебе нет пары ("козёл"); элкин тоого мен чыксам, эл карааны көрүнбөйт фольк. взберусь я на одиноко стоящую гору - людей и признака нет; элкин элең уядан фольк. ты - единородный (букв. ты один из гнезда); мектеп курулушу аяк жакта элкин турат школьная стройка находится в конце (селения), стоит отдельно; 2. свободный; элкин экен жерлери, ээн жаткан төрлөрү фольк. земли там свободны (без людей), высокогорные пастбища там пустынны (безлюдны).
сын. 1.Түгөйү жок, жалгыз, жеке, жалгыз өзү. Энеден элкин сен элең Эркелеткен мен элем (Мидин).Эл ичинен эр чыктың, Элкин жолборс шер чыктың («Эр Табылды»).
2. Ээн, бош, ээн-эркин. Ээн калып Таласың, Элкин жерлер болгондур («Манас»). Басып адам келбеген, Элкин экен жерлери («Манас»).
1. Түгөйү жок, жалгыз, жеке, жалгыз өзү. Энеден элкин сен элең Эркелеткен мен элем (Мидин). Эл ичинен эр чыктың, Элкин жолборс шер чыктың («Эр Табылды»). 2. Ээн, бош, ээн-эркин. Ээн калып Таласың, Элкин жерлер болгондур («Манас»). Басып адам келбеген Элкин экен жерлери («Манас»).
Министирликтер уюшулганга чейин (1917–1946-жылдарда) СССРдеги чарбалык, маданий, согуштук иштердин айрым тармактарын башкаруунун мамлекеттик борбордук органы. XІІІ Съезд Ички соода эл комиссариатын түзүүнү жактырды («Ала-Тоо»).
Башкалар ушундай экен го деп түшүнсүн, ушундай деп ойлосун деген максатта, сыр алдырбоо аракетин билдирүүдө колдонулат. Байымбет эл көзүнө эчтекени элебегендей тымызын мемиреп, ...булардын көксөөсүн суутуу максатын көздөдү (Бейшеналиев).
Башкалар ушундай экен го деп түшүнсүн, ушундай деп ойлосун деген максатта сыр алдырбоо аракетин билдирүүдө колдонулат. Байымбет эл көзүнө эчтекени элебегендей тымызын мемиреп, ...булардын көксөөсүн суутуу максатын көздөдү (Бейшеналиев). В.: Душман көзүнө. Душман көзүнө ошондой кыла туруш керек деди («Ала-Тоо»). Журт көзүнө. Айла канча, жашынын, тагынын улуулугун сыйлап, журт көзүнө зорго сыртка чыгара албай ичинен кайра зиркилдөөдө (Бейшеналиев).
м. эллинизм (1. байыркы грек тилинин башка тилге өткөн өзгөчөлүктөрү; 2. ист. байыркы грек маданиятынын Александр Македонскийдин жеңип алыштарынан кийин кең жайылган доору).
м. эллипс (1. мат. конус жалпактыгын кескилөө аркылуу жасалган жумуртка формасындагы сөлпү тегерек; 2. лингв. өзүнөн өзү оңой билинүүчү сөздү речте түшүрүп таштоо).
к. ООЗГО КИРҮҮ
Эл оозуна кирип, көпчүлүккө таанымал болуп калышты («Советтик Кыргызстан»). Жигит атка конуп, эл оозуна кирди («Кыргызстан маданияты»). Топ аралап, эл оозуна кирип, жакшы атанып кетүүгө дилгир жаш уландар эмес... (Касымбеков).
Элде ар кандай сөздөр боло бериши мүмкүн, көпчүлүккө ар кандай сөздөр боло берет деген мааниде колдонулат. Айтор эл оозу элек эмеспи, кандай десе ошо десин, деги ишиңди айтчы (Ашымбаев). Эл оозу элек, андан көптү да айтышы мүмкүн (Жантөшев).
Элде ар кандай сөздөр боло бериши мүмкүн, көпчүлүктө ар кандай сөздөр боло берет деген мааниде колдонулат. Айтор эл оозу элек эмеспи, кандай десе ошо десин, деги ишиңди айтчы (Ашымбаев). Эл оозу элек, андан көптү да айтышы мүмкүн (Жантөшев). В.: Эл оозунда элек жок. Тантыбасаңчы, эл оозунда элек жок дейт (Тойбаев). Эл оозунда элек жок, Элден ушак кеп угуп («Эр Төштүк»).
Кеч кирип, караңгылык толук өкүм сүрүп, элдин баары жайланышып, жай-жайына отуруп калган маал, учур деген сыяктуу убакыт маанисинде колдонулат. Адылбек үйгө келгенде каш карайып, эл орунга отуруп калган эле (Өмүрбаев). Күлжан эл орунга отурганда үйүнө келди (Байтемиров).
Кеч кирип, караңгылык толук өкүм сүрүп, элдин баары жайланышып, жай-жайына отуруп калган маал, учур деген сыяктуу убакыт маанисинде колдонулат. Адылбек үйгө келгенде каш карайып, эл орунга отуруп калган эле (Өмүрбаев). Күлжан эл орунга отурганда үйүнө келди (Байтемиров).
элөө I и. д. отэле- III просеивание. элөө II и. д. отэле- IV; тосколдукту элөөгө албай не обращая внимания на препятствия; элөө жер место, находящееся в поле зрения.
проявлять большой интерес, безудержно стремиться; эшикке чыкты элөөрүп, эриккендей делөөрүп фольк. вышел он наружу стремительно, раззадорившись, будто (до этого) скучал.
1. незаметно; күн батты, элөөсүз түн жатты солнце село, незаметно пала ночь; 2. без внимания, равнодушно, безразлично; элөөсүз өтүп кеттим я прошёл, не обратив внимания; 3. без призора.
невнимательность, безразличие, безразличное отношение; кеп - булардын кара мүртөздүгүндө, таш боордугунда, алардын элөөсүздүгүндө суть в их жестокости, бессердечности, в безразличном отношении.
1. расторопный, проворный; элпек жигит проворный, расторопный парень; атынан элпек түшүп (он) проворно соскочив с коня; Сабыр ордунан элпек тура калды Сабыр быстро встал с места; 2. послушный, услужливый; ласковый, любезный, кроткий; кыйык эмес, элпек он не супротивный, послушный; өгүз болсо да, үстү тынч, башы элпек, басканы ылдам хотя это и бык, сидеть на нём спокойно, поводьям послушный, ход быстрый; аткарууга элпек күүлөр лёгкие для исполнения мелодии; элпек кыймылы менен папирос сунду он любезно предложил (букв. протянул) папиросу.
сын. Ийкемдүү, бурган жакка кеткен, оозу жумшак (мис., жылкыга же башкарып, башын буруп жүрүүгө туура келген башка транспортторго карата); дилгирлик менен аракеттенген, жеңил, шамдагай (мис., адамга карата), тил алгыч, кичи пейил. Алдында минген жапалдаш кара кер ат мышыктай элпек жылкы экен (Сыдыкбеков). Элпек кунан шыпылдап бөжүгөндөн талбайт (Бейшеналиев). Шофёр рулду элпек тегеретип, машинаны эркин башкарат («Ала-Тоо»). — Турмушуна, кыял-жоругуна, сөзүнө караганда элпек, тил алгыч, ак көңүл адам экен («Советтик Кыргызстан»).
Ийкемдүү, бурган жакка кеткен, оозу жумшак (мис. жылкыга же башкарып, башын буруп жүрүүгө туура келген башка унааларга карата); дилгирлик менен аракеттенген, жеңил, шамдагай (мис. адамга карата), тил алгыч, кичи пейил. Алдында минген жапалдаш кара кер ат мышыктай элпек жылкы экен (Сыдыкбеков). Элпек кунан тыпылдап бөжүгөндөн талбайт (Бейшеналиев). Шофер рулду элпек тегеретип, машинаны эркин башкарат («Ала-Тоо»). – Турмушуна, кыял-жоругуна, сөзүнө караганда элпек, тил алгыч, ак көңүл адам экен («Кыргыз Туусу»).
~: элпилдеп-желпилдеп проявляя любезность, радушие (гл. обр. о женщине); тим эле элпилдеп-желпилдеп турат она проявляет внимание и выказывает любезность; она принимает со всем радушием.
вдали от родного народа, от родного рода, племени; элсизде жүрүп өткөрдүм өмүрдүн жаштык асылын фольк. (акын о своей ссылке) лучшую часть своей жизни я провёл вдали от родного народа; ээгимдеги сакалым, элсизде жүрүп, агарды фольк. борода, что на моём подбородке, побелела, когда я жил вдали от родного народа.
Эл-Создук (кырг. Эл-Сөздүк) - онлайн словарь и переводчиккыргызского языка.
Осуществляет поиск переводов по словарям кыргызского языка.
База словаря содержит десятки словарей, более 370 тыс. словарных слов.
Эл-Сөздүк - игра слов на кыргызском: эл - одновременно сокращенный вариант
от "элдик" - народный и от "электрондук" - электронный. Сөздүк - словарь.
~: элтек-селтек или элтек-телтек (или алтек-телтек) неспокойный, вертлявый; күзгүгө бир каранат, бир таранат, чалпоодой кыялы бар элтек-селтек стих. то оглядывает себя в зеркало, то причёсывается, вертлява, как необъезженная лошадь.
Элт-селт этип, тынчы кетип, ары-бери урунуп, кыйшалактап орунсуз иш кылуу. Күзгүгө бир каранат, бир таранат, чалпоодой кыялы бар элтек-селтек (фольк.). Элтек-селтек этпей, орундуу бир иш кылсаң боло (Бобулов).
подражательное слово, выражающее испуганное движение (головой); арстан көргөн эмедей, элтең этти Семетей фольк. Семетей, вздрогнув, взглянул, будто увидел льва; элтең этип, ойт беришет они, пугливо озираясь, шарахаются в сторону; элтең каранып или элтең карап или элтең уруп пугливо озираясь; Динар эки жакка элтең-элтең карайт Динар пугливо озирается по сторонам; эки жагына элтең-элтең карап алды он пугливо осмотрелся по сторонам.
этиш. Чочулаган же корккон тур менен эки жагын элеңдеп кароо, чочулаган, элеңдеген абалда болуу. Динар эки жагына элтеңдеп, кээде бир тынымга токтой калат (Сыдыкбеков).
Чочулаган же корккон түр менен эки жагын элеңдеп кароо, чочулаган, элеңдеген абалда болуу. Динар эки жагына элтеңдеп, кээде бир тынымга токтой калат (Сыдыкбеков).
Чочулап элеңдөө, эки жагын тез-тез карануу, бир нерседен кооптонгондой болуу. Караңгыда сербеңдеп, элтең-селтең этип шашып, анда-санда желип коюп келатат (Сыдыкбеков).
Чочулап элеңдөө, эки жагын тез-тез карануу, бир нерседен кооптонгондой болуу. Караңгыда сербеңдеп, элтең-селтең этип шашып, анда-санда желип коюп келатат (Сыдыкбеков).
пятьдесят; эрди кудай урарда, элүүсүндө жаш болот погов. когда бог хочет наказать мужчину, он (мужчина) в пятьдесят (лет) становится молодым (склонным к проказам молодости); элүү жылдык пятидесятилетие; элүү башы см.баш 8.
сан. 50 саны, эсеби. Бул жетимдин атасы да кары эле, Эл ортону элүү жашта бар эле (Аалы).
♦Элүүбашы — 1) элүү аскердин башчысы. Он башылар ороктоп, Элүү башы кожоктоп («Манас»); 2) элүү түтүндү, үйдү башкарган адамдын мансабы, бийлиги жана ушундай бийликтеги адам. Элүүбашы, он башы, Эл бийлеген кор башы (Токтогул).
1. Элүү аскердин башчысы. Он башылар ороктоп, Элүү башы кожоктоп («Манас»). 2. Элүү түтүндү, үйдү башкарган адамдын мансабы, бийлиги жана ушундай бийликтеги адам. Элүү башы, он башы, Эл бийлеген кор башы (Токтогул).
People Pane (proper noun)
A pane in Outlook that displays a selected contact along with relevant information (photos, status messages or feeds, calendar items, etc.) from Outlook and other networks.
1. посол, посланник; вестник; элчиге өлүм жок погов. послу смерти нет (т.е. послу жизнь гарантируется); элчиге кол көтөрсөң, ата наркын бузасың если поднимешь руку на посла, ты нарушишь установление предков; элчиге кел- явиться с посольской миссией; 2. то же, что элчил; 3. ист. народник.
ЭЛЧИ – дипломаттык өкүлчүлүктүн эң жогорку деңгээлдеги (протокол жагынан алганда) башчысы. «Э.» аталгысы ошондой эле тийиштүү өкүлчүлүктүн башчысынын кызмат ордун жана көпчүлүк өлкөлөрдө – жогорку дипломаттык рангды билдирет.
1. Бир тараптын экинчи бир тарап менен жарашуу, элдешүү, сүйлөшүү ж. б. иштерин жүргүзүүчү ишенимдүү адам, өкүл. Элден тандап элчи алып («Манас»). 2. Бир мамлекет менен экинчи мамлекеттин эл аралык байланышын ишке ашыруучу, аны тескөөчү толук ыйгарым укуктуу адам. Чогулушта Кыргызстандын Түркиядагы элчиси сөз сүйлөдү.
~: элчилеп как другие, подобно другим; элчилеп кийим кийген жери жок он не так одевается, как другие (хуже, беднее); Абдылда элчилеп ары-бери бастырып жүргөн жок Абдылда не болтался зря, как другие.
1. ист. приверженность к институту родового строя; 2. положение или миссия посла, посланника; мен элчимин, элчимин - элчиликке өлүм жок фольк. я посланник, я посланник, а посланнику (букв. посольству) смерти нет; сөгүнүшкө акың жок, мен элчиликке келдим ты не имеешь права ругать, я прибыл послом; 3. примирение (по обычаям и установлениям предков); элчиликке кел- 1) явиться для примирения; 2) согласиться на примирение; чабышса, чабышабыз; болбосо, элчиликке келсин если он хочет враждовать (букв. рубиться), будем враждовать; если нет, пусть идёт на примирение; элчиликтен кет- пойти на разрыв, на вражду; илгери кайындуу кыз качпай жүрдү беле? же кыз качканда журт элчиликтен кетчү беле? разве раньше просватанные девушки не сбегали? и разве, когда девушка сбегала, (из-за этого) народ враждовал? (т.е. как-то договаривались); элчилик сөзүн айтам - деп, эр Алмамбет, Чубагын элдештирип кайтам - деп фольк. я хотел сказать слово примирения, я хотел богатырей Алмамбета и Чубака примирить и вернуться.
ЭЛЧИЛИКТИН КОНСУЛДУК БӨЛҮМҮ – барган мамлекеттин борборунда же анын башка жактарында, ал аймакта өзалдынча консулдук мекеме болбогон шарттарда элчиликтин алдында уюштурулган консулдук милдеттерди жүргүзүүчү бөлүм. Э. к. б-ндө иштөө үчүн элчиликтен өздөрүнүн элчиликке таандык статустарын сактап калуу менен дипломаттык жана административдик-техникалык кызматкерлер бөлүнүп берилет. Э. к. б-нүн башчысын дайындоо тууралуу анан жеке жана кызматтык маалыматтары көрсөтүлүү менен барган өлкөнүн Тышкы иштер министрилигине билдирилет. Мында адатта консулдук патентти же экзекватураны алуунун зарылдыгы болбойт (дипломаттык мамилелерди түзүү консулдук мамилелерди да түзөт). Э. к. б-н түзүү КРде колдонулуучу СССРдин 1976-жылкы Консулдук уставында каралган.
ЭЛЧИЛИК УКУК – эларалык укуктун байыркы тармагы; бир мамлекеттин башка мамлекеттин аймагындагы дипломаттык өкүлчүлүктөрүнүн жана дипломаттык агенттеринин юридикалык статусун жана иштеринин принциптери менен ченемдерин камтыйт. Эларалык мамиле каадаларынын негизинде миңдеген жылдар бою жыйналган Э. у-тун ченемдик курамы азыркы мезгилде Дипломаттык карым-катнаштар жөнүндө 1961-жылкы Вена конвенциясында, Атайын миссиялар жөнүндө 1969-жылкы конвенцияда ж. б. иретке салынган жана кодификацияланган. Дипломаттардын жана дипломаттык өкүлчүлүктөрдүн укуктук абалынын маселелериэки тараптуу эларалык келишимдерди жана улуттук мыйзамдарды жөнгө салуунун да объектиси болуп саналат. «Э. у.» аталгысы кээде дипломаттык укук маанисинде колдонулат.
People peek (noun)
A contextual summary of the user's favorite contacts and People search functionality, which is displayed in a callout without switching to the People view.
