эт I 1. мясо (как пищевой продукт); кандуу эт мясо с кровью (свежее, которым кормят ловчую птицу, чтобы она жирела); сулп эт мякоть (мясо без костей, отделённое от костей); койдун эти баранина; уйдун эти говядина; тооктун эти курятина; чочконун эти свинина; жылкынын эти конина; жылкынын ич эти съедобные внутренности конской туши; тоң эт мёрзлое мясо (считается невкусным и малопитательным); тоң эт берип, буй кылам фольк. давая (ему) мёрзлое мясо, я изведу (его); теринин эт жагы изнанка шкуры; сторона мездры; аюунун терисин эт жагынан сүйрөп волоча шкуру медведя изнанкой вниз (т.е. изнанкой по земле); эт комбинаты мясокомбинат; эт продуктылары мясопродукты; эт-сүт продуктылары мясо-молочные продукты; эт даярдоо мясозаготовки; 2. варёное мясо (как особое блюдо); эт жедик мы ели мясо; 3. тело; эт этиме тийген катыныма баркым жок погов. нет мне почтения от жены, тело которой касалось моего тела (т.е. другие ко мне могут относиться с почтением, а жена - запросто, может бранить и т.п.); этине келген (о ловчей птице, о скаковой лошади) тренированный, готовый к охоте или к скачкам (букв. пришедший в надлежащее тело); эттен түш- или эттен кал- похудеть, спасть с тела; этинен калган ат похудевшая лошадь; мал этинен түшпөсүн чтобы скот не спал с тела; этинен калган аттар бар фольк. есть кони, спавшие с тела; эти качкан он похудел; балык эт всякая мышца, своей формой напоминающая двуглавую; балык эти баладай, туяктары чарадай фольк. (о богатырском коне) мышцы у него величиной с ребёнка, копыта - с большую чашку; кыр арканын балык эт фольк. мышцы, расположенные вдоль позвоночника; май куйруктун балык эт фольк. мышцы седалища; кызыл эт бала младенец, малыш; кызыл эт музоо новорождённый телёнок; кызыл эт кал- быть начисто обобранным; кызыл эт көз глаз с покрасневшими веками (от болезни, от старости); эти тирүү бойкий, энергичный; эти тирүү бала бойкий паренёк; балыр эт (о детях) рыхлый; эти ачышпайт он не проявит жалости; элдин бардыгы кырылып калса да, эттери ачышпайт если бы даже весь народ был истреблён, они не пожалеют; эт баш глупый, несообразительный; эт менен челдин ортосунда оокат кылып жүрөт он живёт так себе, ни сыт ни голоден; ич этинен на голое тело; ич этинен суп көйнөк ошол кемпир кийчү эле фольк. на голое тело холщёвое платье та старуха надевала; эти кызып (он) разгорячившись; эти кызып алыптыр, куштай учуп калыптыр фольк. (конь) разгорячился и полетел, как птица; жан этин жеген он много претерпел; эти этине батпай несказанно радуясь; эт жууркан одеяло с подшитой к его верхнему концу (который идёт под голову) простынёй (она бывает и очень короткой); эт-кат (о человеке) близкий, родственный; эт-кат киши близкий человек; эт-бетинен жыгылды он грохнулся ничком; эт-бетинен жатып лёжа вниз лицом; эт-бетинен сула- беспомощно повалиться; распластаться, упав ничком; эси кетип, элдиреп, эт-бетинен сулады фольк. он потерял сознание; ослаб и повалился ничком; эт-бетинен кет- или эт-бети менен кет- 1) дорваться, с жадностью наброситься; 2) принять с большой радостью, с захлёбом (напр. предложение); эт-бетинен кетип, эзилишип сүйлөшүү разговор с одобрительными ахами и охами; "эт" дегенде бет барбы см.бет 5; иттин этин жегизип см.жегиз-; жүрөгүнө (жүрөгүмө) эт барбайт см.жүрөк; арам эт см.арам I; эт бышым см.бышым. эт- II (см.нет-) вспомогательный глагол производить действие; кыбыр этти он чуть шевельнулся; чырт этти треснуло (раздался треск); шалк (или шалп) этип жыгылды он шлёпнулся; жылт этти, жылгадан ашты загадка блеснула, через ложбину переправилась (отгадка ийне игла); чырм этпей не вздремнув; уурдабай этпей эле, качып кеткен он убежал, не украв и ничего такого не сделав; мас болбой этпей эле, тилдешип сүйлөөлөр адатка сиңген у них вошло в привычку разговаривать с бранью, хотя они не пьяны н ничего такого; эч нерсе болгон эткен жокмун со мной ничего не приключилось; ийненин көзүндөй таасир эте албайт никакого влияния не окажет.
Iзат.1. Жаныбарлардын сөөгүнө жабышкан дене ткандары. Этке чыккан жара. Дененин булчуң эттери. Этиң калып көк жашык, Каның калган бир кашык («Манас»).
2. Союлган малдын, аңдын, канаттуунун, балыктын ж. б. азык-түлүк үчүн колдонулган (желе турган) ушундай дене заты. Манапты ээрчип эт жеген Мадырайган соргогум (Токтогул). Койдун эти. Балыктын эти. Үй куштарынын эти. Сүр эт. 3. Ар кандай жемиштердин, бакча өсүмдүктөрүнүн желе турган жумшак заты.
4. Дене, бүткөн бой. Көйнөгүм жок, жылаңач, Куур тонум этимде («Жазгыч акындар»).
♦Балыкэт — жаныбарлардын, адамдын кыр аркасына бойлото кеткен эти. Кыр арканын балык эт, Жара чаап жиберди («Манас»). Ичэт — союлган малдын ичеги-карды, боору, жүрөгү, бөйрөктөрү ж. б. сыяктуу ички эттери. Тору этине толбоо — арыктап, баштагы этине, мурунку калыбына келбөө.Табылды оорудан аман-эсен айыгып, тору этине толо албай, баштагыдай боло албай жүрдү («Эр Табылды»). Эткөйнөк — ич көйнөк, ичтен кийүүчү ак көйнөк. Жаш баланы атасынын эт көйнөгүнө ороду (Сыдыкбеков). Этмененчелдинортосундаболуук.чел.Этбышым — эт бышканчалык, болжол менен эки саатчалык убакыт. Эси эндиреп Табылды Эт бышымдай жатты эми («Эр Табылды»). Этитирүү — тың, чыйрак, бышык. Ал эти тирүү бала болучу (Жантөшев). Боорэтменентеңболуу — абдан жакын, сүйкүмдүү көрүнүү, кымбат сезилүү. Бала боор эт менен тең болот (Байтемиров). Этиачынуу — ачуусу келүү, жини келүү. Ал тил угуп, эти ачынып калды (Сыдыкбеков). Кызылэт — жаңы төрөлгөн бала, жаныбарлардын балдарынын жаңы туулган кездегиси, канаттуулардын жүнү чыга элек балапаны. Балтырэтижеборбуйэтитолуу — эр жетүү, жигит болуу. Балтыр эти толо элек, Балбан чагы боло элек («Манас»). Борбуй эти толо электе оор эмгек, кайгылуу турмушту өткөрүп чоңойду (Баялинов). Эт-бетиненкетүү — бир нерсеге кызуу, жандуу аракет кылуу, жандуу киришүү. Эт-бетинен кетип эзилише сүйлөшүү. ЭТIIэтиш. Кыймыл-аракеттин болушун, бир нерсенин иштелишин билдирүүчү көмөкчү этиш. Эмгек этип жашыңдан, Элге жаксаң эң кызык (Токтогул). Чоң эне азыр жай сүйлөп, небересине өткөндү баян этти (Сыдыкбеков). Чоңдордун жемеси Орусбектин сезимине таасир этти (Сыдыкбеков). Карагай таш тийгендей солк этти (Аалы). Машина лып этип келип токтой калды (Жантөшев). Каныбек акырын гана күңк этип койду (Жантөшев). Мылтыктын тарс эткен үнү чыкты (Баялинов).
эт, этти, эти эт азыктары эт-аш эт баш эт-бети менен эт-бетинен эт бузуу (жиликтөө) эт бышым эт бышым (убакыт) эт жүрөгү эзилүү эт кoмбинаты эт консервасы (а. ч.) эт көйнөк эт менен челдин орто сунда эт-сөөк уну эт-сүт эти ачынуу эти ачышуу эти-бетинен кетүү эти жок (арык) эти качуу (арыктоо) эти кызуу (аттын) этинен түшүү эти оору (толготуу) эти ооруп калуу эти от менен жалын эти тирүү эти-башы ооруп (толго туп) эттен түшүү
м. этаж, кабат, катар; дом в десять этажей он этаждуу үй, он кабат үй; верхний этаж үстүңкү этаж (кабат); жить на втором этаже экинчи этажда (кабатта) туруу.
разг. 1. нареч. (так, вот как) мындай, мындайча, мына мындай, минтсек, андай, андай болсо; сделай этак мына мындай кыл; и так и этак мындай да, андай да; антсе да, минтсе да; мындайча да, андайча да; я думал так и этак мен ары да, бери да ойлодум; ары ойлодум, бери ойлодум; 2. в знач. вводн. сл. (примерно, приблизительно) болжолу, божомол, -че болот; километров, этак, двести болжолу эки жүз километрче, эки жүз километрче болот.
м. 1. тех. эталон (кандайдыр өлчөмдөгү куралдардын өтө так жасалган үлгүсү, аны менен пайдаланылып жүргөн өлчөгүч куралдардын тууралыгын текшерет); эталон метра метрдин эталону; 2. перен. (мерило) даяр бычым, даяр ченем.
1. Өтө так жасалган үлгү. Ал пайдаланылып жүргөн өлчөгүч куралдардын тууралыгын текшерүүдө колдонулат. 2. өт. Ар кандай көрүнүштүн жогорку чеги, бийик үлгүсү.
Эталонный портфель (Бенчмарк) (Benchmark Portfolio Benchmark) —Эталонный инвестиционный портфель – это нейтральный теоретический портфель управления международными резервами, который построен на реальных видах инвестиций и является легко реализуемым на рынке. Эталонный портфель создается для инвестиционных активов и регламентирует набор и структуру активов (видов инвестиций) и максимальную срочность для инвестиционного актива. Иногда вместо эталонного портфеля используется бенчмарк.
Эталондук портфель (Бенчмарк) (Benchmark Portfolio Benchmark) —Эталондук инвестициялык портфель – бул, эл аралык камдарды тескөөнүн нейтралдуу теориялык портфели, ал инвестициялардын реалдуу түрлөрүндөтүзүлүп, рынокто оңой ишке ашырылат. Эталондук портфель инвестициялык активдер үчүн түзүлүп, активдердин (инвестициялардын түрлөрүнүн) топтомун жана түзүмүн ошондой эле, инвестициялык актив үчүн максималдуу мөөнөттүүлүктү жөнгө салат. Айрым учурда эталондук портфелдин ордуна бенчмарк колдонулат.
м. 1. этап (бир процесстин өнүгүшүнүн бир кесинди бөлүгү, бөлүкчөсү); 2. воен. этап (войсколордун жолундагы дем алуучу жана жабдуучу пункуту); 3. уст. (группа арестованных) этап (камалгандардын башка бир жакка жиберилүүчү тобу); 4. спорт. (отрезок дистанции) этап (жарыш, мелдеш болуучу дистанциянын бир бөлүгү); по этапу или этапом уст. конвой (кембай) менен, этап менен айдоо (камактагыларды).
Кандайдыр бир кыймылдын, процесстин өнүгүүсүнүн мезгилдик бир бөлүгү, сапаттык жактан айырмалоого мүмкүн болгон баскычы, өзгөчөлүктүү учуру. Эл чарбасын өнүктүрүүнүн жаңы этабы.
1. Бир нерсеге өтө дилгир экенин билдирүү аябай үзүлүп түшүү. Командировка десе эт-бетибизден кетип, абдан талашабыз го («Ала-Тоо»). Байкеңкине барып кел десем эт-бетинен кетти (Бердикеев). 2. Өтө жакшы көрүү, жан дили менен мээримдүү кабыл алуу. Ата да, эне да балам деп эт-бетинен кете турган болот (Мырзаев). -Жезде, болуш эт-бетинен кетип ыраазылыгын билдирбеди, - деп таарынбаңыз (Бейшеналиев).
1. Бир нерсеге өтө дилгир экенин билдирүү, аябай үзүлүп түшүү. Командировка десе эт-бетибизден кетип, абдан талашабыз го («Ала-Тоо»). Байкеңкине барып кел десем эт-бетинен кетти (Бердикеев). 2. Өтө жакшы көрүү, жан дили менен мээримдүү кабыл алуу. Ата да, эне да балам деп эт-бетинен кете турган болот (Мырзаев). – Жезде, болуш эт-бетинен кетип ыраазылыгын билдирбеди, – деп таарынбаңыз (Бейшеналиев). В.: Эт-бети менен кетүү. Сабыр бул жолку саякатка сүйүнүп, эт-бети менен кетти (Жусупов). Эт-бетинен жыгылуу. Ушу китеп дегенде өмөчөктөп эт-бетиңден жыгылып түшчү элек (Медетов). Эт-бетинен түшүү. Кузгундай эт-бетинен түшө калып, эти менен сөөгүн таразалап (Көчкөнов).
Эт бышканчалык, болжол менен алганда эки саатчалык убакты. - Ашыкпаңыз. Сары-Уңкуйдун белесин эт бышымда ашып, тез эле жетем (Бейшеналиев). Каалашса акындар чай кайнам, эт бышым жамактатып ташташат (Токтогул).
Кыргыздын эски убакыт ченеми. Эт бышкыча кеткен убакыт (1–1,5 саат убакыт). Эт бышымга курган жан («Семетей» С. К.). Эси эндиреп Табылды, Эт бышымдай жатты эми («Эр Табылды»). – Ашыкпаңыз. Сары-Үңкүрдүн белесин эт бышымда ашып, тез эле жетем (Бейшеналиев). Каалашса акындар чай кайнам, эт бышым жамактатып ташташат (Токтогул).
Турмуш-тиричилиги оңолуу, бир нерсеге жетишип кеңеле баштоо. Этегиң эми бүтөлдү го, кайда эле жарыган неме элең, – деп каарып кирди (Абдукаримов). В.: Этеги узаруу. Мага келип, мени менен коңшу болгон соң гана ушинтип этегиң узарып отурат (Үмөталиев). Баары бир этеги узарбайт, тумшугу жарыбайт шум баланын (Осмоналиев). Этеги эки болуу. – Ошол он-он беш тыйынга этегиң деле эки болуп кетпеди го, Аписа... (Жусупов). Эки-экиден чабышып жүрүп алардын этеги эки болдубу (Осмоналиев).
Эч натыйжасыз аракет кылуу, катуу далбас уруп убаралануу. Ал бечара сен үчүн, сага жакшы эле этеги жыртылды, эч кайрылбай койдуң го (Укаев). Бара берип этегим жыртылды («Ала-Тоо»).
Бирөөнүн аркасы менен, бирөөгө сүйөнүп иш кылуу, күн көрүү (көбүнчө терс мааниде). Ал молдо эмес эле Тазабектин этегине жамынып жургөн кургур тура (Сыдыкбеков).
Бирөөнүн аркасы менен, бирөөгө сүйөнүп иш кылуу, күн көрүү (көбүнчө терс мааниде). Ал молдо эмес эле Тазабектин этегине жамынып жүргөн кургур тура (Сыдыкбеков).
Мүңкүрөп көз каранды болуу, колдон түшүп сурануу, кечирим суроо. Башкарма мүчөлөрү анын этегине жыгылып, жалынып-жалбарат деген ойдо эле (Ашымбаев). Эркек башың менен эрди-катындын этегине жыгылып «элчилик» сурадың (Эралиев).
Мүнкүрөп көз каранды болуу, колдон түшүп сурануу, кечирим суроо. Башкарма мүчөлөрү анын этегине жыгылып, жалынып-жалбарат деген ойдо эле (Ашымбаев). Эркек башың менен эрди-катындын этегине жыгылып элчилик сурадың (Эралиев).
Бирөөгө сыйынуу, айткан-дегенинен чыкпай аябай көзүн кароо, көшөкөрлөнүү, кошомат кылуу, кулдук уруу. Башкарма боло электе өз агасы Мендирман Шоорук менен Бердибайдын этегине намаз окуган көшөкөрү эле (Сыдыкбеков). Нөкөн менен өмүр шерик болмок түгүл, этегине намаз окууга тура чуркоочуларды жок деп ким айта алат (Үмөталиев).
Бирөөгө сыйынуу, айткан-дегенинен чыкпай аябай көзүн кароо, көшөкөрлөнүү, кошомат кылуу, кулдук уруу. Башкарма боло электе өз агасы Мендирман Шоорук менен Бердибайдын этегине намаз окуган көшөкөрү эле (Сыдыкбеков). Нөкөн менен өмүр шерик болмок түгүл, этегине намаз окууга тура чуркоочуларды жок деп ким айта алат (Үмөталиев). Көбү бөрк ал десе баш алган, өздөрүнөн төмөнкүлөргө кыргыйдай тийип, өйдөдөгүлөрдүн этегине намаз окуп, таазим кылган немелер (Жигитов). В.: Этегине таазим кылуу. Сени жаман жоруктан таза сактап калгандары үчүн экөөнүн тең этегине таазим кыла турган жөнүң бар (Айтматов). Этегине тооп кылуу. «Ыйыкмын, бу ар кошкон букара түбөлүккө этегиме тооп кылат деп билген, ага астейдил ишенген (Касымбеков).
Төрөө, балалуу болуу. Ага жараша кудай этегинен жалгап койсо, Гүлбүбүнүн үй-жайдын ээси жеке өзү болоруна шек жок (Сыдыкбеков). Экөө эки ууртаган соң, Ак Эрке чынынын түбүндөгү калган сууну «этектен жалгасын!», «Очогунан жалгасын!» деп ырым кылып, оттун боюна тегерете сээп салды (Касымбеков). Жамийла этегинен жалгап, эркек балалуу болду (Сыдыкбеков). Оюңузда болсо аны жасай бериңиз. Этегинен жалгаса, жардыдан мураскер тапсаңыз, ырыскыңыз ошо (Матисаков).
Төрөө, балалуу болуу. Ага жараша кудай этегинен жалгап койсо, Гулбүбүнүн үй-жайдын ээси жеке өзү болоруна шек жок (Сыдыкбеков). Экөө эки ууртаган соң, Ак Эрке чынынын түбүндөгү калган сууну «этегинен жалгасын!», «Очогунан жалгасын!» деп ырым кылып, оттун боюна тегерете сээп салды (Касымбеков).
Бактылуу болуу, этек-жеңи жайылып, жадырап-жайнап туруу. Куу этек да шордуу, балдары болсо этегине ырыс толуп, бешенесине күн конуп турбайт беле дейт таенеси (Айтматов).
Бактылуу болуу, этек-жеңи жайылып, жадырап-жайнап туруу. Куу этек да шордуу, балдары болсо этегине ырыс толуп, бешенесине күн конуп турбайт беле дейт таенеси (Айтматов).
Бирөөгө сүйөнүп, аны кара тутуу, ага ишенүү, ошонун жардамын көрүү деген мааниде. Каленжан, мындан ары ушул турган көпчүлүк сенин этегиңди кармамакчы (Укаев). Көнгөнүңдөй казалын көчүрүп, таркатып, кат-сабатыңды арбытып, Молдокеңдин этегин карма, - деп атам жиберди (Бейшеналиев). Бакы менен куда-сөөк болуп этегин кармасам, чамгарагыман кут түшпөйбү (Осмоналиев).
Бирөөгө сүйөнүп, аны кара тутуу, ага ишенүү, ошонун жардамын көрүү деген мааниде. Каленжан, мындан ары ушул турган көпчүлүк сенин этегиңди кармамакчы (Укаев). Көнгөнүңдөй казалын көчүрүп, таркатып, кат-сабатыңды арбытып, Молдокеңдин этегин карма, – деп атам жиберди (Бейшеналиев). Бакы менен куда-сөөк болуп этегин кармасам, чамгарагынан кут түшпөйбү (Осмоналиев). Башкарманын этегин кармап иш кылдым («Ала-Тоо»).
Эч жакшылык көрбөө, оңолуп кете албоо, жарыбоо, өтө начар абалда болуу. -Кептин баары ошо этеги тизесине жетпеген куу туяк Молдодо (Бейшеналиев). Өмүрү этегиң тизеңе жетпей, колуң ашка жетпей, кадам сайын бутуңдан каргыш чалып, куурап жүрүп өт (Байтемиров).
Эч жакшылык көрбөө, оңолуп кете албоо, жарыбоо, өтө начар абалда болуу. – Кептин баары ошо этеги тизесине жетпеген куу туяк Молдодо (Бейшеналиев). Өмүрү этегиң тизеңе жетпей, колуң ашка жетпей, кадам сайын бутуңдан каргыш чалып куурап жүрүп өт (Байтемиров). В.: Этеги толорсугуна жетпөө. Ал деле этеги толорсугуна жетип жыргап кеткен жери жок («Чалкан»). Этеги жерге жетпөө. Ысактын деле этеги жерге жеткен жери жок («Ала-Тоо»). Этеги такымына жетпөө. Этеги такымына жетпеген куур тондор төбөгө чыкты го? (Каимов). Этеги узарбоо. Жарытылуу эмгек кылып, маңдайыңдан тер чыкпай этегиң өзү эле узарбайт («Ала-Тоо»). Этеги эки болбоо. Көлгө барганыңар менен этегиңер эки болбойт, – деп бизди азгыра баштады (Турусбеков). Ошондо деле этегим эки болгон жок («Ала-Тоо»).
к. ЭТЕГИ БҮТӨЛҮҮ
Мага келип, мени менен коңшу болгон соң гана ушинтип этегиң узарып отурат (Үмөталиев). Баары бир этеги узарбайт, тумшугу жарыбайт шум баланын (Осмоналиев).
к. ЭТЕГИ ТИЗЕСИНЕ ЖЕТПӨӨ
Көлгө барганыңар менен этегиңер эки болбойт, - деп бизди азгыра баштады (Турусбеков) Ошондо деле этегим эки болгон жок («Ала-Тоо»).
к. ЭТЕГИ БҮТӨЛҮҮ
- Ошол он-он беш тыйынга этегиң деле эки болуп кетпеди го, Аписа... (Жусупов). Эки-экиден чабышып жүрүп алардын этеги эки болдубу (Осмоналиев).
Чын ыкласы, бүт мүмкүнчүлүгү менен, тыным албай, аябай эмгек кылуу. Эне бечара келин алганына жетине албай этеги элек, жеңи желек болуп иштеп жүрдү («Кыргызстан маданияты»). Деги жек көргөн кишисин да эрите сүйлөп, этеги элек, жеңи желек болгон элпек мамилеси менен жайлаган атасы кыйын эле дешет (Бейшеналиев).
Чын ыкласы, бүт мүмкүнчүлүгү менен, тыным албай, аябай эмгек кылуу, кам көрүү. Эне бечара келин алганына жетине албай этеги элек, жеңи желек болуп иштеп жүрдү («Кыргызстан маданияты»). Деги жек көргөн кишисин да эрите сүйлөп, этеги элек, жеңи желек болгон элпек мамилеси менен жайлаган атасы кыйын эле дешет (Бейшеналиев).
1. подол; пола; кош этек подол с воланом; этегин кайра түргөн чак фольк. 1) момент, когда он подвернул полы (заткнув их за кушак, за пояс); 2) перен. момент, когда он остался пешим; этегиң түрүнүп, эми кайда барасың? фольк. теперь, подвернув полы, куда ты пойдёшь? түп этектен ал- крепко схватить за полу; этектен карма- схватить за полу; этектен кармат- 1) дать схватить себя за полу; 2) перен. быть схваченным с поличным, попасться; эт уурдап баратканда этектен карматып койду он попался, когда шёл с ворованным мясом; бөрү этектен, жоо жакадан алганда погов. когда волк за полу, а враг за воротник хватает (когда беды нагрянут со всех сторон); 2. низ, подножие; монументтин этек жагы нижняя часть, цоколь монумента; тоо этеги подошва горы, угорье; чокусунда кары бар, этек жагы этекте бийик чыккан талы бар фольк. на вершине там снег есть, внизу у подножия высокий тал есть; ак этек тяньш. кайма на концах тегирич'а (см.); этегин карма- или этегин карман- следовать за кем-л.; надеяться на чью-л. защиту (букв. держаться за его полу); менин этегимди карма следуй за мной, надейся на мою защиту (букв. держись за мою полу); этек кармаш- жить друг с другом в дружбе (букв. держаться за полы друг друга); этек-жеңин кагып или этек-жеңин кагынып обозлившись (букв. встряхивая свои полы); чалма этек (о женщине) грязнуля, замазуля, неряха; алма этек (о женщине) опрятная, аккуратная; алма этекти аламын деп, чалма этектен айрылдым погов. погнался за большим, да и малое потерял (букв. хотел взять опрятную, да и неряхи лишился); чолок этек (букв. короткополый) уст. шутл. 1) киргиз, надевший европейский костюм; 2) советский работник-киргиз; төмөн этек тяньш.уст. женщина; этеги тизесине (или толорсугуна или жерге) жетпеген или этеги эки болбогон никудышный, захудалый (о человеке, у которого хозяйство в плохом состоянии); этегиң жерге жетпесин! чтоб тебе добра не видать!; этеги эки болбоптур (от этого) у него не прибавилось; он ничего не получил; ашыккан кыз эрге жетпейт; эрге жетсе, этеги жерге жетпейт погов. торопливая девица мужа не получит, если же и получит мужа, никудышной будет; этеги жерге жетеби? разве он (хозяйство) поднимет? (где уж там!); этеги жайык простак, добряк; этегине намаз окуган он перед ним угодничал; этек-жеңи тайкы бедноватый; эки этек, бир таяк неимущий (букв. две полы один посох); этек-жеңи кең или этек-жеңи жайылган живущий привольно и в полном довольстве; баягы этек-жеңим жайылып жаткан кезим тогда, когда я был в полной силе и (жил) в полном довольстве; этек-жеңи узарган у него жизнь пошла на лад (во всех отношениях); этек-жеңи узарбаган незадачливый и бедный; этегиң толгон тура да у тебя, я вижу, добра невпроворот; байлыкка толуп турат этек-жеңиң стих. богатства у тебя через край; этек-жеңи ырыска малынды он живёт в полном довольстве; куу этек голь перекатная; жыртык этек оборванец, бедняк; этегиң жерге тийгизбе держись бодро (букв. не давай своим полам касаться земли); этеги суюк (о женщине) недомоседка, ветреная; этеги ачык (о женщине) нецеломудренная; этектен жаңыл- (о женщине) допустить случайную половую связь; изменить мужу; этегинен жаңылып, күйөөсүнүн бетине жүзү карарып калган она изменила мужу, и ей стыдно было перед ним; этегин жаза баскан он с ней совершил прелюбодеяние; кудай этегинен жалгабаган (о женщине) бог не дал ей детей; она не родила; этегинен жалгаса, болгону довольно уже того, если она родит; довольно уже того, если у неё будут дети; этегиңден жалгасын! (пожелание женщине) желаю вам ребёнка!; этегимден кан чыкпай, шордуу башым канттим? фольк. я не рожала детей (букв. мой подол не окровавливался), что, мол, делать моей несчастной головушке? этегине жамын- прибегать к чьему-л. покровительству; этегинин алдынан чыгуучу эмес элең ты ведь у него из подчинения не выходил; этегин кармаар эр молодец, на защиту которого можно положиться; молодец, который может помочь в беде; этек какты (или тебетей салды) кылып чогултабыз понемногу соберём, с миру по нитке соберём (напр. чтобы оказать кому-л. помощь); этек жыртыш этн. раздирание полы (если в юрту, где только что родился ребёнок, случайно входил мужчина, то находящиеся в юрте женщины разрывали ему правую полу одежды, если родился мальчик, или левую - если девочка); баш-этекти жыйнап ал-привести в порядок; этек кир рубашечное (менструация); этеги бүтөлүп, жеңи узарды см.бүтөл-; чач этектен бол- см.чач I; этек кап- см.кап- III 2; эндей этек см.эндей.
зат.1. Кийимдин, үзүктүн ж. б. нерселердин төмөн жагы, аяккы бөлүгү. Этекти кессең жең болбойт, Эзелки душман эл болбойт (макал). Аттаганда тонумдун этеги бутумун учуна оролуп калды (Элебаев).
2. Тоонун, адырдын, бөксөнүн ж. б, эңкейиштеп, жантайып түгөнгөн жери, түгөнүшү. Көк түтүн каптап, чаң ызгып, Көрүнбөй тоонун этеги (Бөкөнбаев). Кыштактын бир учу түндүк тарапка созулуп кетсе, бир учу тоонун этегине чейин барат (Таштемиров).
♦Этегиненжалгоо — балалуу болуу, бала төрөө. Жамила этегинен жалгап, эркек балалуу болду (Сыдыкбеков). Этегинкармоо — бирөөгө жамынуу, таянуу, ишенүү. Башкарманын этегин кармап иш кылдым («Ала-Тоо»). Чалмаэтек —үй оокатын, кийим-кечесин тың күтө албаган, жүдөө, булганч (аялдарга карата). Алма этекти алам деп, чалма этектен айрылдым (макал). Этегиненамазокуу — бирөөгө кошомат кылуу, жагынуу. Этегижеэтек-жеңижайылуу — иши оңолуу, оокаты, байлыгы кенелип, бейпилчиликте жашоо. Этегисуюк — ойношчул, жүрдөөк. Этеккир — айыз, менструация. Этегитакымынажетпөө,этегиузарбоожеэтегиэкиболбоо — турмушу оңолбоо, жарыбоо.
этек, этеги, этекке этеги бүтөлүү этеги жыртылуу этеги суюк этеги тизесине жетпөө этеги эки болбоо этеги элек, жеңи же лек болуу этегин ачуу этегин кармоо этегине жамынуу этегине намаз окуу этегинен жалгоо этек алдынан этек-жең этек-жеңи жайылуу этек-жеңине жарма шуу этектен алуу этек кир
1. Кийимдин, үзүктүн ж. б. нерселердин төмөн жагы, аяккы бөлүгү. Этекти кессең жең болбойт, Эзелки душман эл болбойт (макал). Аттаганда тонумдун этеги бутумун учуна оролуп калды (Элебаев). 2. Тоонун, адырдын, бөксөнүн ж. б. эңкейиштеп, жантайып бүткөн жери. Көк түтүн каптап, чаң ызгып, Көрүнбөй тоонун этеги (Бөкөнбаев). Кыштактын бир учу түндүк тарапка созулуп кетсе, бир учу тоонун этегине чейин барат (Таштемиров). Этек жагы Бурканга, Этектеп малын айдаган (Казыбек). Ошол түнү жолу оңолбос Жаабарс бийик ашуунун этегинде убайымга ууланып турду (Айтматов).
Кийимдин, жерге жакын төмөн жагын этек дейбиз. Бул сөз – байыркы атак «бут» сөзүнүн а тыбышы э тыбышына алмашкан варианты. Анткени байыркы түркчө адак сөзү атак да болуп айтылган (ДТС, 66). Ал азыркы кыргызча айак (аяк) сөзүнө туура келет. Кийимдин этеги аягы да болуп эсептелет. Ушул себептен байыркы атак сөзү үндүүлөрүн өзгөртүп, этек түрүнө келүү менен, айак сөзүнөн башкача маани берип калган.
Бир жерге жайланып, байыр алып, орун алып туруп калуу (көбүнчө аялга карата). Багы ачылып, этек басты болуп калса болду эле, - деп отургандар кобураша кетти («Ала-Тоо»).
1. Бала-чакалуу болуу, укум-тукуму өсүү. Бүбүнүн этек-жеңи жайылып, очор-бачар болуп отурат (Жантөшев). Анын этек-жеңи жайылып байбиче болоюн деп, азыр ай-күнүнө жетип калыптыр (Сыдыгалиев). 2. Иши оңолуу, бардар, бейпил турмушта жашоо. Айнагүл чатырап гүлдөп, этек-жеңи жайылып кулпуруп турган чагы да (Сыдыкбеков). Жетишпестик жоголуп, Жайылган кез этек-жең (Үмөталиев).
1. Бала-чакалуу болуу, укум-тукуму өсүү. Бүбүнүн этек-жеңи жайылып, очор-бачар болуп отурат (Жантөшев). Анын этек-жеңи жайылып балпайып байбиче болгон кези. 2. Иши оңолуу, бардар, бейпил турмушта жашоо. Айнагүл чатырап гүлдөп, этек-жеңи жайылып кулпуруп турган чагы да (Сыдыкбеков). Жетишпестик жоголуп, Жайылган кез этек-жең (Үмөталиев). В.: Этеги жайылуу. Анын үйүнө барганда этеги жайылып жыргап калат (Медетов).
к. ЭТЕГИ ЖЫРТЫЛУУ
Ага мынча эмне этек-жеңиңди жыртып убараланасың («Кыргызстан маданияты»). Алдыдагы боло турган жаңылыкка күтүнүп, этек-жеңин жыртып, эбилип жүргөн эч ким көрүнбөйт (Жантөшев).
этиш.1. Кийимдин этегинен алуу, этектен кармоо. Батыш эшикке чыгып бараткан эрин этектеп кармап калды (Байтемиров).
2. өт.Акидей асылып сурануу, тиленүү. Жолоочуну өткөрбөй, Этектейсиң ач көздүк(Барпы).
3. Тоонун ж. б. этеги, эңкейиштеп түгөнгөн жери менен жүрүү, этектерге конуу ж. б. Кызыл тоону этектеп, Кыргыек салып кеткенби (Тоголок Молдо).
1. держать или хватать за полу, за подол; Ажардын артынан калбай, этектеп жүрө турган (ребёнок) не отставал от Аджар, ходил, держась за её подол; 2. перен. приставать, привязываться; аны этектей калып, карыз акча сурап приставая к нему и прося в долг денег; "арзан буюмду алгыла" дешип, өткөн-кеткенди этектеп кыйкырып турушат они, приставая к прохожим, кричат, мол, купите дешёвую вещь; бөрү этектеп, жоо жакалап келатканда погов. когда волк за полу, а враг за воротник хватает (когда беды нагрянут со всех сторон); 3. расположиться у подножия горы; двигаться вдоль горы или по подножию горы; Кара-Тоону этектей кономун я расположусь у подошвы Каратау; тоо этектей түш- спускаться по склону горы к её подошве; тоо этектей кетти он отправился по подножию горы.
1. Кийимдин этегинен алуу, этектен кармоо. Батыш эшикке чыгып бараткан эрин этектеп кармап калды (Байтемиров). 2. өт. Акидей асылып сурануу, тиленүү. Жолоочуну өткөрбөй, Этектейсиң ач көздүк (Барпы). 3. Тоонун ж. б. этеги, эңкейиштеп түгөнгөн жери менен жүрүү, этектерге конуу ж. б. Кызыл тоону этектеп, Кыргыек салып кеткенби (Тоголок Молдо).
Абдан жакшы көрүү, элжирөө, кандайдыр бир жакшы сезимден улам ыракаттануу. Ал башынан өткөн тарыхын айтып отурганда жигиттин эт жүрөгү элжиреди (Жантөшев). Бурч-бурчтан жаңырык чыгарган коңгуроолордун үнүнө чоң эненин эт жүрөгү элжиреди (Каимов).
Катуу кордук көрүп, жаны кейүүдөн аябай ыза болуу, ардыгуу, жаны кашайып ачуусу келүү. Эти ачынган Батийна тилин тарткан жок (Сыдыкбеков). Ал тил угуп, эти ачынып калды (Сыдыкбеков). Тунгуч эти ачынып, ансайын күчөдү (Осмоналиев).
Катуу кордук көрүп, жаны кейүүдөн аябай ыза болуу, ардыгуу, жаны кашайып ачуусу келүү. Эти ачынган Батийна тилин тарткан жок (Сыдыкбеков). Ал тил угуп, эти ачынып калды (Сыдыкбеков). Тунгуч эти ачынып, ансайын күчөдү (Осмоналиев).
ар. внимание; этибарга алган жок он не принял во внимание; он не придал значения; эч кимиси этибарга албады никто из них не обратил внимания; этибарга албай не замечая; не придавая значения; этибарга да алган жок он и внимания не обратил; он не придал никакого значения; этибар кыл- заметить, обратить внимание; күндүн бүркөлүшүн Эркин этибар кылган жок Эркин не заметил, что погода хмурится.
ignore (verb)
To mark an e-mail conversation so that all current and future messages in the conversation are automatically moved to the Deleted Items folder.
Назар салбоо, көңүл бөлбөө, байкас албоо. Болот миң башы элдин буркан-шаркан түшүп жатканын этибарга албай, эл ичинен чыгып кетти (Абдукаримов). Жеңижок ичинен кым деди, «чоң жолго таштап» деген кайраштырууну этибарга албай, кеп Токтогул жөнүндө чыгып калганына кубанды (Касымбеков). Анан барып жазылат дедиби, Шарипа күйөөсүнүн бул мүнөзүн этибарга албады (Кушубеков). Комуздун баркын билбеген Султаналы аны этибарга алган жок («Ала-Тоо»).
Назар салбоо, көңүл бөлбөө, байкас албоо. Болот миң башы элдин буркан-шаркан түшүп жатканын этибарга албай, эл ичинен чыгып кетти (Абдукаримов). Жеңижок ичинен кым деди, «чоң жолго таштап» деген кайраштырууну этибарга албай, кеп Токтогул жөнүндө чыгып калганына кубанды (Касымбеков). Анан барып жазылат дедиби, Шарипа күйөөсүнүн бул мүнөзүн этибарга албады (Кушубеков).
проявлять осторожность, осмотрительность, бережно относиться; дене боюн тазалап, этиеттеп жаш бакмак стих. нужно бережно воспитывать ребёнка, держа тело (его) в чистоте.
взаимн. отэтиетте-; эми муну көп кыймылдатпай, төрт-беш күн этиеттеш керек теперь это не следует очень шевелить, нужно четыре-пять дней соблюдать осторожность.
зат.1. Коомдук аң-сезимдин бир формасы болгон мораль, адептүүлүк жөнүндөгү философиялык окуу.
2. Белгилүү бир таптын, коомдук топтун, кесипчиликтин жүрүш-туруш, адептүүлүк нормаларынын жалпы жыйындысы, чаралы.
ж. 1. филос. этика (кишинин кулк-мүнөзү, жүрүм-туруму жөнүндөгү философиялык окуу; бул - идеологиянын формаларынын бири болуп эсептелет); 2. этика (адеп, сылыктыктын, тартиптин нормасы); партийная этика партиялык этика; врачебная этика врачтык этика.
1. Коомдук аң-сезимдин бир формасы болгон мораль, адептүүлүк жөнүндөгү философиялык окуу. 2. Белгилүү бир таптын, коомдук топтун, кесипчиликтин жүрүш-туруш, адептүүлүк нормаларынын жалпы жыйындысы. Жетекчинин этикасы. Дарыгердик этика.
Арыктоо, териси сөөгүнө жабышкандай катиңки абалда болуу. Анан тизесин, эти качкан арык колдорун алакандары менен баса Бегайым ордунан тура жөнөйт (Медетов).
Арыктоо, териси сөөгүнө жабышкандай катыңкы абалда болуу. Анан тизесин, эти качкан арык колдорун алакандары менен баса Бегайым ордунан тура жөнөйт (Медетов).
м. этикет (белгилүү бир эл ичине сиңип калган, көпчүлүк жерде өзүн-өзү алып жүрүүнүн, бирөөгө мамиле кылуунун тартиби); соблюдать этикет этикетти сактоо.
Табына келип, ээлигип, күчөп жүгүрө баштоо (көбүнчө тапталган күлүктөргө карата). Боз аттан чым-чым тер чыгып, эти кадимкидей кызып, арышын узатты (Каимов). Эти кызып алыптыр, Куштай учуп калыптыр (фольк.).
Табына келип, ээлигип, күчөп жүрүгө батпоо (көбүнчө тап-талган күлүктөргө карата). Боз аштан чым-чым тер чыгып, эти кадимкидей кызып, арышын узатты (Каимов). Эти кызып алыптыр, Куштай учуп калыптыр (фольклор).
КЫЛМЫШ ЭТИОЛОГИЯСЫ (БАШАТЫ) – кылмыштардын же алардын айрым түрлөрүнүн келип чыгуу себептери менен шарттары жөнүндөгү илимий негиздемелеринин жыйындысы.
Толготуу, толгоо тартып калуу, толгоосу келүү. Кокуй, кайнене болбой кал. Келиндин эти ооруп калган тура, жаш келин уялып айталбаса, эки-үч күндөн бери кыңкыстаса, чайналып бүтпөдүбү (Бейшеналиев).
Толготуу, толгоо тартып калуу, толгоосу келүү. Кокуй, кайнене болбой кал. Келиндин эти ооруп калган тура, жаш келин уялып айталбаса, эки-үч күндөн бери кыңкыстаса, чайналып бүтпөдүбү (Бейшеналиев).
Температурасы жогору көтөрүлүп, чабалактаган чыдамсыз абалда болуу, катуу ооруп калуу. Үйгө келгенде баланын эти от менен жалын болуп, таң аткыча уктабай алдастап чыкты (З. Сооронбаева).
к. КӨЗҮ ТИРҮҮ
Айгүл эти тируу, зээндүү кыз. Окусун. Адам болсун, -деди Исабек (Айтматов). Эти тирүү, кеби тың келинушунча көптөн жазганбай тике айтты (Сыдыкбеков).
Тың, чыйрак, жандуу, бышык. Эти тирүү, кеби тың келин ушунча көптөн жазганбай тике айтты (Сыдыкбеков). Анын эти тирүү, нары элпек, нары зээндүү экенин Федоров байкап калат (Ашымбаев). Айгүл эти тирүү, зээндүү кыз. Окусун. Адам болсун, -деди Исабек (Айтбаев).
жүүнү тирүү менен бирдей. Эти тирүү, кеби тың келин ушунча көптөн жазганбай тике айтты (Сыдыкбеков). Анын эти тирүү, нары элпек, нары зээндүү экенин Федоров байкап калат (Ашымбаев). Айгүл эти тирүү, зээндүү кыз. Окусун. Адам болсун, – деди Исабек (Айтбаев). Ал эти тирүү бала болучу (Жантөшев).
1. Жаныбарлардын сөөгүнө жабышкан дене ткандары. Дененин булчуң эттери. Этиң калып көк жашык, Каның калган бир кашык («Манас»). 2. Союлган малдын, аңдын, канаттуунун, балыктын ж. б. азык-түлүк үчүн колдонулган (желе турган) ушундай дене заты. Манапты ээрчип эт жеген Мадырайган соргогум (Токтогул). Койдун эти. Балыктын эти. Үй куштарынын эти. Сүр эт. 3. Ар кандай жемиштердин, бакча өсүмдүктөрүнүн желе турган жумшак заты. [Алманын] жука, кызыл терисинин астынан ширелүү, күн нуру сиңген даамдуу эти көрүнүп турду (Айтматов). 4. Дене, бүткөн бой. Көйнөгүм жок, жылаңач, Куур тонум этимде («Жазгыч акындар»).
Кыймыл-аракеттин болушун, бир нерсенин иштелишин билдирүүчү көмөкчү этиш. Эмгек этип жашыңдан, Элге жаксаң эң кызык (Токтогул). Чоң эне азыр жай сүйлөп, небересине өткөндү баян этти (Сыдыкбеков). Чоңдордун жемеси Орусбектин сезимине таасир этти (Сыдыкбеков). Карагай таш тийгендей солк этти (Токомбаев). Машина лып этип келип токтой калды (Жантөшев). Каныбек акырын гана күңк этип койду (Жантөшев). Мылтыктын тарс эткен үнү чыкты (Баялинов).
~: (или эткисиз) кың эткисиз кылайын я сделаю так, что он и не пикнет (будет беспрекословно подчиняться); былк эткис болду он стал совершенно неподвижным, таким, которого с места не сдвинешь.
(эт-II -ме): шалк этме старинное киргизское оружие в форме цепа; тарс этме или күрс этме ружьё; чырт этме киши или кыйт этме киши вспыльчивый, обидчивый человек.
Эки ортодо, ал жакка да бул жакка да ачык кошулбаган абалда, эки ортодо эптеп мүлтүлдөп жашаган, кошоматчылык менен күн көргөн. Тап күрөшү учурунда эт менен челдин ортосунда тынч жашай берүүгө болбой тургандыгын жаңы досторунун жардамы менен түшүндү (Абдыраманов). Мамбеткул эт менен челдин ортосунда байкалбай кала берди (Бейшеналиев).
Эки ортодо, ал жакка да бул жакка да ачык кошулбаган абалда, эки ортодо эптеп мүлтүлдөп жашаган, кошоматчылык менен күн көргөн. Тап күрөшү учурунда эт менен челдин ортосунда тынч жашай берүүгө болбой тургандыгын жаңы досторунун жардамы менен түшүндү (Абдыраманов). Мамбеткул эт менен челдин ортосунда байкалбай кала берди (Бейшеналиев). В.: Эт менен челдин арасында. Эт менен челдин арасында жан багып жүргөн адамдар чечкиндүү ишке бел байлай албайт («Чалкан»).
ЭТНОСТУК (УЛУТТАШТАР) ӨКҮЛЧҮЛҮК (гр. ethnos – тукум, эл) – ага ылайык, өкүлчүлүк мекемесинин депутаттар курамын өлкөнүн (же анын аймагынын) баардык калкы эмес, белгилүү бир этностук топтор тарабынан шайлана турган өкүлдөр түзүүчү өкүлчүлүк бийлигин уюштуруу принциби. Жарандар теңдештигинин байтүп принциби болгон теңдеш өкүлчүлүк кылуу принцибине кайчы келгендиктен, ал өтө сейрек колдонулат. Кээбир демократиялуу мамлекеттерде Э. ө. көмөкчү мүнөз күтүү менен, аз сандагы түпкү элдердин кызыкчылыгын коргоонун конституциялык ыкмасы катары кызмат өтөйт: улуттук аймактар боюнча анчалык көп эмес сандагы депутаттар же Индиянын, Словениянын, Кырым Республикасынын, дагы башка кээбир мамлекеттердин парламентине чакан улутташтар тобунан ушундай жол менен шайланат.
зат.1. Элдердин материалдык маданиятын, салтын, үрп-адатын, турмуш өзгөчөлүктөрүн ж. б. жактарын изилдөөчү илим.
2. Кандайдыр бир элдин, улуттун, уруунун маданиятынын, салтынын, турмушунун калпы өзгөчөлүктөрүн түзгөн белгилер.
ж. этнография (1. элдердин материалдык, коомдук жана духовный маданиятынын, алардын чыгышынын, салтынын, үрп-адатынын ж.б. өзгөчөлүктөрүн изилдей турган, тарых илиминин бир бөлүгү; 2. бир калктын үрп-адаттык, маданий жана материалдык турмуш шарты жагынан өзгөчөлүгү).
1. Элдердин улут катары калыптанышын, материалдык маданиятын, салтын, үрп-адатын, турмуш өзгөчөлүктөрүн ж. б. жактарын изилдөөчү илим. 2. Кандайдыр бир элдин, улуттун, уруунун маданиятынын, салтынын, турмушунун жалпы өзгөчөлүктөрүн түзгөн белгилер.
Кеңири мааниде этностордун теги, негизги белгилери, өз ара мамилелеринин формалары жана типтери, материалдык жана руханий маданиятынын өзгөчөлүктөрү, этностук өзүн-өзү аңдоо сезиминин, этноско ыйгаруучулук маселелери менен бирге, күндөлүк жашоо-тиричилигинин түрдүү аспектилерин изилдөөчү илим.
этноним - ( грек. έθνος — этнос, улут жана όνυμα — ат, аталышы) этникалык топко берилген аталыш. Этнонимдер эки категорияга бөлүнөт: экзонимдер ж-а эндонимдер (автонимдер).
Тигил же бул этностук топтун мүнөзүн, адамдардын психикасындагы этностук өзгөчөлүктөрүн, улуттук мүнөз маселелерин, этностук өзүн-өзү аңдоо сезимин, этностук стереотиптердин калыптануусун жана аракетин, этностук топтордун мамилелешүү процессиндеги психологиялык айырмачылыктарынын көрүнүштөрүнүн өзгөчөлүктөрүн изилдөөчү илимдин чектеш тармагы.
Маданий, писхологиялык, тилдик мүнөзү жана өзгөчөлүктөрү жалпы, өздөрүнүн бир жалпылыкта экендигин аңдаган жана энчилүү аты бар адамдардын белгилүү аймакта тарыхый жактан калыптанган туруктуу биосоциалдык тобу.
Этностордун генезисин, маңызын, функциясын, өнүгүшүнүн жалпы мыйзам ченемдүүлүктөрүн, ошондой эле түрдүү этностук топтордун окшоштуктарын, айырмачылыктарын жана бул же тигил адам топторуна мүнөздүү социалдык кубулуштарды изилдөөчү илим.
ЭТНОСТУК (УЛУТТАШТАР) ӨКҮЛЧҮЛҮК (гр. ethnos – тукум, эл) – ага ылайык, өкүлчүлүк мекемесинин депутаттар курамын өлкөнүн (же анын аймагынын) баардык калкы эмес, белгилүү бир этностук топтор тарабынан шайлана турган өкүлдөр түзүүчү өкүлчүлүк бийлигин уюштуруу принциби. Жарандар теңдештигинин байтүп принциби болгон теңдеш өкүлчүлүк кылуу принцибине кайчы келгендиктен, ал өтө сейрек колдонулат. Кээбир демократиялуу мамлекеттерде Э. ө. көмөкчү мүнөз күтүү менен, аз сандагы түпкү элдердин кызыкчылыгын коргоонун конституциялык ыкмасы катары кызмат өтөйт: улуттук аймактар боюнча анчалык көп эмес сандагы депутаттар же Индиянын, Словениянын, Кырым Республикасынын, дагы башка кээбир мамлекеттердин парламентине чакан улутташтар тобунан ушундай жол менен шайланат.
Этностук жалпылыктардын жашаган жериндеги табигый жана социалдык шарттарда өз тиричилигин камсыз кылуусунун салттуу системаларынын өзгөчөлүктөрүн изилдөөчү илим.
Дүйнө элдеринин жаратылыш чөйрөсүнүн, материалдык жана жарым-жартылай рухий маданиятынын, социалдык уюмунун жана башка бөтөнчөлүктөрү менен байланышкан салттуу чарбалык ишмердигинин өзгөчөлүктөрүн изилдөөчү илим.
это I частицаразг. бу, бул; кто это пришёл? бу келген ким?; где это вы пропадали? сиз кайда жоголуп жүрдүңүз?; сиз кайда жоголуп кеттиңиз?; как это так? бу кандай?, кантип?; как бы это сделать? муну кантип жасоо, иштөө керек?; как же это он сюда попал? кантип ал бул жерге келип калды? это II мест. ср. р. к этот.
мест. указ. 1. бул, мына бул, бу, ушу; на этом берегу бул жээкте; этот или тот дом мына бу же тиги үй, бул же тиги үй; ничего с этим делом не выйдет бул иштен эчтеме чыкпайт; 2. в знач. сущ.ср. бул, мына бул, бу, мына бу, муну; как всё это случилось? мунун баары кандайча болуп кетти?, бул иштер кандайча болуп кетти?; я этого не знаю мен муну билбеймин; никто этому не поверит эч ким буга ишенбейт.
возвр. отэтте- пополнеть; мал эттенип калды скот вошёл в тело, потучнел; Табылды таксыз айыкты, баштагыдан эттенип фольк. Табылды совсем выздоровел, стал полнее, чем раньше.
понуд. отэт- II; былк эттире албады он не мог сдвинуть с места; былк эттирбей не дав шевельнуться; тырс эттир- вызвать лёгкий треск; чыйрак жипти тырс эттирип үзүп алды крепкую нитку он перервал с треском; чык эттир- тюкнуть (напр. молоточком по металлу); кырс эттир- щёлкнуть, хрустнуть (напр. пальцами).
мясистый; ак эттүү (о коне) 1) тот, который хорошо держит тело, который не быстро спадает с тела; 2) выносливый; кара эттүү (о коне) 1) тот, который не держит тела, быстро спадает с тела; 2) невыносливый.
Жактырбаган же ачуусу келип мулуңдап, башын чулгуп койгондой мүнөз көрсөтүү. Үчүнчүсү жетпей калып ызалуу, Чукчуң этип мойноп кетти таарынып (Токомбаев).
м. 1. жив. (набросок) этюд, алгачкы набросок (сүрөттүн, скульптуранын ж.б. эскиз түрү); этюд к картине картинага этюд; 2. муз. этюд (көнүктүрүү, үйрөтүү үчүн жазылган же усталык үлгүлөрүн көрсөтө турган музыкалык чыгарма); 3. лит. (очерк) этюд; 4. шахм. этюд (утуу же эч ким ута алышпай турган абалга чейин жеткирүү максатын көздөп, атайын түзүлгөн позиция).
1. Сүрөт искусствосуна таандык кандайдыр бир чыгарманын же анын айрым бөлүгүнүн жалпы болжолун, дагы өнүктүрүлө турган алгачкы көрүнүшүн элестетүүчү сүрөт, скульптура, картинка. Булар графикалык жана живопистик, этюддар эле («Советтик Кыргызстан»). 2. муз. Көнүктүрүү, үйрөтүү үчүн жазылган же чебердиктин үлгүлөрүн көрсөтө турган музыкалык чыгарма. 3. Адабий, илимий же философиялык темадагы очерк. 4. Шахмат, шашки ойноонун техникасын үйрөнүү же мелдешүү максатында атайын түзүлгөн позиция.