кары I 1. верхняя часть руки (от локтя до плеча), плечо; карысы казык, башы токмок болуп см.каруу 1; кары жилик (в произношении каржилик) плечевая кость; карыдагы сыр найза, кармай салып оң колго фольк. пику гладкую, что на локте (левой) руки, он схватил в правую руку; карысынан оң колу жерге түшүп калганы фольк. правая рука его по локоть упала на землю; 2. половина маховой сажени, около одного метра (мера длины: от середины груди до конца пальцев вытянутой руки); ыштаны жоктун түшүнө бир кары бөз кирет погов. у кого исподних нет, тому полсажени бязи снится. кары II старик, старуха; старец; старый (о человеке, животном, растении; ср. эски); журт (или калк) карысы (иногда кары) народный старейшина (пожилой и уважаемый человек, знающий ңародные обычаи); карысы жоктун ырысы жок погов. у кого старых нет, у того и счастья нет (о тех, кто не чтит своих стариков); кары чынар старый чинар, старый платан; кары-картаң или кары-куртаң старые люди; старики и старухи; кары-куру старые и дряхлые; кары-куру бээлер старые и дряхлые кобылицы. кары III ир. 1. матица (строительная); 2. часть капкана, придерживающая его дуги. кары IV ар.рел. чтец корана. кары- V (прич. прош. вр. карыган и карган) стареть (о человеке, животном, растении; ср. эскир-); алганың менен кары пожелание новобрачным состарься вместе с тем, на ком (ты) женился; карыганда на старости лет; карыганда жан таттуу погов. когда постареешь, душа (жизнь) сладка (чувствуется её конец); карыганда, ким болсо, көркөмү жок бакадай стих. кто бы то ни был, если состарится, то некрасив, подобен лягушке; чай карып калды чай перепрел; колум карып калыптыр у меня руки сморщились (от стирки белья и т.п.); сапар карыдыбы? или сапар качан карыйт? когда в обратный путь? сапар карыбайт, күнчүлүктү саатына басат в обратный путь ему ещё рано, он в час пройдёт дневной путь; сапарым карып келатат 1) мне пора в обратный путь; 2) моим костям пора уж на покой.
Iзат. Колдун чыканактан ийинге чейинки бөлүгү Чоконун уулу Алымга көзүн кысып койду да, Дарыпханды карыдан чымчып алды (Жантөшев). Карыга найза илинген, Кадимден баатыр эл элек (Бөкөнбаев).
КАРЫIIзат. Үйдүн үстүнө коё турган устун.
КАРЫIIIзат. дин. Куранды мыкты окуган, жат окуган адам.
КАРЫIVсын. Картаң, карт. Кары киши. Кары да бол, жаш да бол, Кадырлашкын тирүүңдө (Токтогул).
КАРЫVэтиш.1. Картаюу, улгаюу, жашап калуу. Карыдым деп турбастан, Дагы нуска жазамын (Тоголок Молдо).
1. Колдун чыканактан ийинге чейинки бөлүгү. Чоконун уулу Алымга көзүн кысып койду да, Дарыяханды карыдан чымчып алды (Жантөшев). Кадимден берки сыр найза, Карыга баатыр илгени («Манас»). Карматпай каз каркылдап качкан кезде, Колго алды автоматын карыга илген (Үмөталиев). 2. Көкүрөктөн (төштүн орто бөлүгүнөн) тартып, сунулган колдун учуна чейин жеткен (1 метрче келген) узундук өлчөмү. Бир кары бөз. Ыштаны жоктун түшүнө бир кары бөз кирет (макал).
Карып калган, картайган, улгайган. Сүрөдү биздей карыны, Эмгекти баалап дайындап (Тоголок Молдо). Балдар тигил айбаттуу карынын сүрүнөн чочулашты (Сыдыкбеков). Кары да бол, жаш да бол, Кадырлашкын тирүүңдө (Токтогул). Кары, жашы чогулуп, Кирдүү колго карматпайт (Калмырза).
1. Жашы өтүү, картаюу, улгаюу. Кор болбой турган алтын баш, Күйүттө жүрүп карыдым (Токтогул). Таалайсыз мергенчи карый түшүптүр (Сыдыкбеков). Атты арыганда көр, эрди карыганда көр (макал). 2. өт. Эскирүү, убагы өтүп кетүү. Чай карыды.
ар. заём, долг, задолженность; кредит; карыз арасына суу жүрбөйт погов. вода в кредит не входит (т.е. вода не относится к тем предметам, которые можно задолжать); карызга бат- влезть в долги; карыз-куруз долги-платежи, разные долги; карыз-куруздан кутулдум я с должишками разделался.
зат. Насыя, белгилүү убакытка чейин пайдалануу үчүн бирөөгө берилүүчү же бирөөдөн алынуучу (акча, буюм ж. б.). Пейли бузук адамдан, Беш тыйын карыз албагын (Токтогул). Көрүнгөнгө карыз болуп, Сөз ээрчитпе артыңдан (Токтогул).
Бирөөдөн насыя түрүндө алынган же бирөөгө берилген акча, буюм же башка нерсе. Жайлата карыз алып ичкен эгиндерди өзүңөргө тийген үлүштөн берерсиңер (Жантөшев). Пейли бузук адамдан, Беш тыйын карыз албагын (Токтогул). Карыз арасына суу жүрбөйт (макал). Чомун ойноп жүргөндө, Карызга батып жүргөндө (Калмырза).
Заемщик (Borrower) —Заемщик – одна из сторон договора займа, получатель кредита, займа, принимающий на себя обязательство, гарантирующее возвращение полученных средств, оплату предоставленного кредита.
разг. то же, чтокарыз; карызгама бердим я дал в счёт долга; карызгага берер киши болсо, алар элем если бы нашёлся человек, который даст в долг, я бы взял.
КАРЫЗГА АЛУУНУН АТАЙЫН УКУКТАРЫ (СДР) – (англ. Spesial Drawing Rights, SDR ) – Эларалык валюта фондуна мүчө өлкөлөрдө колдонулуучу акчалай бирдик; валюта корлорун түзүүгө мүмкүнчүлүк берүүчү аспап-каражат. 1974-жылдын 1-июлунан тартып, СДРдин капиталисттик өлкөлөрдүн 16 маанилүү валюталарына карата орточо таразаланган кыйыр наркын алардын бааларынын күндөлүк кыймылдары жөнүндөгү маалыматтардын негизинде ЭВФ аныктайт (валюталардын бул жыйындысында АКШ долларынын салыштырма салмагы 33 пайызды түзөт).
Система отчетности должников (СОД) (Debtor Reporting System (DRS)) —Система статистической отчетности, используемая Всемирным банком в целях мониторинга долга развивающихся стран. Информация предоставляется в виде отчетов стран-заемщиков. На основе предоставленных данных Всемирный банк готовит ежегодный доклад Global Development Finance («Финансирование глобального развития») (ранее – World Debt Tables).
Принятие/уступка/перевод долга (Debt Assumption) —Принятие/уступка/перевод долгового обязательства одной хозяйствующей единицы другой, как правило, по взаимному согласию участвующих сторон.
Рефинансирование долга (Debt Refinancing) —Конверсия первоначального долга, включая просроченную задолженность, в новые долговые инструменты. Иными словами, при помощи нового долгового обязательства производится «оплата» просроченных платежей или будущих обязательств по обслуживанию долга.
Реорганизация/ реструктуризация долга (Reorganization/Restructuring) —Реорганизация долга является результатом двусторонних соглашений, заключаемых с участием как кредитора, так и заемщика в соответствии с которыми изменяются условия обслуживания долга. Реорганизация долга включает переоформление, рефинансирование, прощение, конверсию и досрочную выплату долга.
Переоформление (реструктуризация) долга (Debt Rescheduling) —Под переоформлением долга понимается официальная отсрочка платежей по обслуживанию долга и применение новых и более длительных сроков погашения по отсроченной сумме. Переоформление долга является одним из способов облегчения бремени задолженности заемщика путем отсрочки и, в случае льготного переоформления, сокращения обязательств по обслуживанию долга.
Прощение (списание) долга (Debt Forgiveness) —Добровольное полное или частичное аннулирование долговых обязательств в рамках договорного соглашения между кредитором и заемщиком.
КАРЫЗДЫ КЕЧҮҮ – милдеттенмени токтотуу ыкмаларынын бири. КР жарандык мыйзамдарына ылайык, эгер кредитордун мүлкүнө карата башка бирөөнүн укугу бузулбай турган болсо, кредитордун өз карызкорун ага тагылган милдеттенмеден бошотууга акысы бар.
Долговой инструмент (инструменты) (Debt instruments) —Долговые инструменты, как правило, возникают на основе договорных отношений, в соответствии с которыми одна институциональная единица (заемщик) несет перед другой институциональной единицей (кредитором) безусловное обязательство возвратить основную сумму с процентами или без уплаты процентов, или выплачивать проценты без возврата основной суммы. В число таких инструментов входят долговые ценные бумаги, кредиты и займы, торговые кредиты, а также наличная валюта и депозиты. Долговые инструменты могут создаваться также посредством приведения в исполнение норм закона (прежде всего, это относится к обязательствам по уплате налогов или других обязательных платежей) или на основании прав и обязанностей, влекущих за собой принятие заемщиком обязательства о производстве в будущем платежа (платежей) кредитору.
Обслуживание долга (Debt Service) —Осуществление периодических суммарных выплат процентов и части основной суммы долга в соответствии с согласованным с кредитором графиком платежей.
Коэффициент обслуживания долга (Debt-Service Ratio) —Относительный показатель обслуживания долга (причитающиеся к выплате проценты и основная сумма) в течение года, выражаемый в процентах от экспорта (как правило, товаров и услуг) за этот год, либо к доходам бюджета за год. Для вычисления коэффициентов обслуживания долга на перспективу необходимы определенные прогнозные оценки экспортных или бюджетных поступлений. Этот коэффициент считается важнейшим показателем бремени задолженности страны
Конверсия долга (Debt Conversion) —Обмен долга на недолговое обязательство (например, на инструменты участия в капитале) или на эквивалентные средства в национальной валюте (например, на средства, которые могут быть направлены на финансирование конкретного проекта, программы или других мероприятий)
КАРЫЗКОР – жарандык укуктагы бир тарапка – кредиторго карата белгилүү бир аракет жасоого (мүлк берүү, кандайдыр бир жумуш аткаруу ж. б. у. с.) же белгилүү бир аракетти жасоодон карманууга милдеттүү болгон тарап. Жарандык укук менен милдеттерди алып жүргөн, т. а. укук алып жүрүүгө жарактуу жеке жана юридикалык жактар, мамлекет К. катары чыга алат. Бир тараптуу келишимде бир гана тарап (м.: зайым келишиминде – зайым алуучу), эки тараптуу келишимде эки тарап тең К. болуп саналат.
КАРЫЗКОРГО КАРАТА КЫЗЫКДАР ТАРАП – 1) КР мыйзамдарына ылайык, карызкорго карата негизги же туунду болуп саналган юридикалык жак; 2) карызкордун жетекчиси, ошондой эле карызкордун директорлор кеңешине (байкоочу кеңешине) кирген адам, карызкордун акылдаштык аткаруу органы, башкы бухгалтер (бухгалтер ), анын ичинде ага кудуретсиздик жүрүмү жарыяланган маалга чейинки 1 жыл ичинде өз милдетин аткаруудан бошотулган адамдар да кирет. Карызкорго карата кызыкдар тараптардын катарына жогоруда саналып өткөн жеке жактар менен туугандыгы боюнча туугандык мамиледе турган жактар да жатат.
КАРЫЗКОРДУН АЙЫПТУУЛУК ПРЕЗУМПЦИЯСЫ – жарандык укукта милдеттенмесин аткарбаган же аны талаптагыдай эмес аткарган адам айыптуу катары шектенилген жобо, ага өзүнүн айыпсыздыгын далилдөө түйшүгү жүктөлөт.
КАРЫЗ КОТОРУМУ – үчүнчү жактын (кредитордун же делегетарийдин) алдында бир жактын (баштапкы карызкордун же делеганттын) өз милдеттенмелерин аткаруу боюнча милдетин экинчи бир жакка (жаңы карызкорго же делегатка) берүүсү, ал эми үчүнчү жак мурдагы карызкордукунан кем эмес шарттагы милдеттенме менен алмаштырууга макул болот.
КАРЫЗ МИЛДЕТТЕНМЕСИ – кредит (зайым) алууда зайым берүүчү тарабынан кредит алуучуга берилген документ. К. м-де кредит өлчөмү менен аны жоюу мөөнөтү көрсөтүлөт. Ал документ боюнча, зайым алуучу кредитти (зайымды) белгиленген мөөнөттө төлөп берүүгө милдеттенет, а кредит берүүчү ал мөөнөт ичинде кредит алуучудан талап кылууга укук алат. К. м-нин түрлөрү: вексель, зайым облигациясы, келишим, кредиттик макулдашуу ж. б. у. с.
карык- II (о глазах) 1. быть ослеплённым отражённым от снега светом и болеть; 2. болеть, ослепнуть от слёз; көзү жаштан карыгып, бечара кемпир бир баштан сөз баштады зарылып фольк. бедняжка старуха, глаза которой ослепли от слёз, сразу же горестно заговорила.
Күн ачык болуп турганда карда жүргөн кишинин көзүнө күндүн нуру кардын чагылышынан улам көзү ооруп, жакшы көрө албай калат. Ушундай учурда айтылчу карык сөзү кар+ык бөлүктөрүнөн турат, -ык мүчөсү атооч сөздөрдөн этиш жасай турганын бирик (<бир+ик), жолук (<жол+ук, кезик (<кез+ик), тушук (<туш+ук), өчүк (<өч+үк, ачык (<ак+ык), атык (>ат+ык) сыяктуу сөздөрдөн көрүүгө болот.
Жакшы көрө албай, көзү тунаруу, көзү уялуу. Агарган карда көп жүрсөң, Көзүң бир күн карыгат (Токтогул). Караса көз карыккан Көчмө муздар турагың (Турусбеков).
КАРЫКАН — кейипкер. Кырк кан кытай элинин түпкү, башкы каны (императору). Саякбай Каралаевдин варианты нда окуяларга учкай катышса да элестүү сүрөттөлгөн, өзүнчө мүнөзгө ээ кейипкер. К., Эсенкан, Азизкан, Алооке төртөө бир тууган. К. чексиз бийликке эгедер, согуштук эпизоддорго түздөн-түз катышпаганы, баатырдык иштери сүрөттөлбөгөнү менен Эсенкан экөө көп согуштук окуялардын түздөн-түз уюштуруучусу болуп саналат. Ал ар кадамын өлчөп куулук менен бийлик жүргүзгөн кан катары акыл, айла, амал менен сырткы саясатын жүргүзөт. «Эрдигин билип Манастын, Нечен кыстап бурутту, Алалбаган мен ушу» — деп эң башкы душманы Манаска алы жетпегенин, анын баатырдыгын мойнуна алат. Кытайлардын көп маанилүү иштери К-дын буйругу менен бүтөт) Азизканга Алтынайды алып берет; Азизкан ат койдурганы баласын К-га алпарат; Манасты өз туугандары аркылуу тымызын жок кылуу үчүн Таласка Көзкамандарды жөнөтөт; Манас Чет-Бээжинге кан болгондо качып барган Коңурбайга Манастын айбалтадан өлөрүн айтып, айбалта жасатат жана башкалар). Коңурбай баш болгон кытай кандары алдына жүгүнүп турган Эсенкан да керек учурда К-дан акыл сурайт, анын буйругун аткарат, жардамын алат (кандыкты талап кылып келген Алмамбеттен качып, Эсенкан К-га даттанып барат жана башкалар). Айлакер К. Алмамбетке өзүнүн тагын мингизип, таажысын кийгизип, амал менен көзүн тазаламакчы болгонун билгенден кийин Алмамбет Бээжинге дүмөк салып, К. жок болгондуктан аны өлтүрө албай калат (Саякбай Каралаев, 2. 112). Чоң казаттан кийин К-дын тагдыры жөнүндө айтылбайт.
А. Күрөгөнов, С. Алиев
понуд. откарык- II вызвать ослепление отражённым от снега светом; күндүн нуруна чагылышып, караган көздү уялтып карыктырат (снег) отражая свет солнца, до боли ослепляет глаза смотрящего.
Нымдуу жерде өсүүчү майда көк гүлдүү өсүмдүк жана анын жабышкак уругу. Анын эскирген трайке шымынын багалегин кары кыз ширеп, мойнунан тери жылтылдайт (Сыдыкбеков).
карылуу I сильный; өзү балбан карылуу, алп мүчөлүү, далылуу фольк. сам он сильный (силач), богатырского сложения, плечистый; анын карылуу колдору Жамыйланын денесин жепжеңил өзүнө алып его сильные руки легко притянули к себе тело Джамили; карылуу кол или карылуу билек сильная рука. карылуу II имеющий старика, старца, старого человека; карылуу үй дом, в котором есть старые люди (старик, старуха); карылуу үй ырымсыз болбос погов. дом, в котором есть старики, без примет не обходится.
Iсын. Алдуу, күчтүү, күчү бар, каруулу. Токтогул орто бойлуу, чымыр, карылуу, кайраттуу киши болгон (Бөкөнбаев).
КАРЫЛУУIIсын. Кары адамы бар. Карылуу үй ырымсыз болбос (макал).
каруулуу менен бирдей. Карылуу жигиттер көтөрчү каптарды ийниме салып өйдө чыкканда кабыргам майышат (Айтматов). Мандикерге кеткен карылуу азаматтардын ордун басуу оңой эмес эле (Абдукаримов).
карылык I старость; мылтык менен окууга карылык жок погов. для ружья и для учения старости нет; колдон келген бардык иш, эбимди алдың карылык стих. руки (мои) всё могли делать, отняла ты, старость, мою ловкость; карылыгы жеткен абышка дряхлый старик; карылыгы жеткен кемпир дряхлая старуха. карылык II рел. профессия чтеца корана. карылык III локтевой сгиб; укурукту жылкычылар карылыкка салып жүрөт пастухи, пасущие коней, держат укрючину на локтевом сгибе.
Iзат. Улгайгандык, карып калгандык, картайгандык. Мылтык менен окууга карылык жок (макал). Карылыкка эңкейип берчү мен эмес (Сыдыкбеков).
КАРЫЛЫКIIзат. дин. Куран окуганды кесип кылгандык.
Карып калгандык, улгайгандык, карыгандык. Камка карылыктан күчү кеткен көздөрүн ыкшырайтып, калчылдаган колун чекесине алды (Сыдыкбеков). Карылык кууп жеткен соң, Кайран өмүр өткөн соң (Токтогул). Кайрат урап, карылыкка бой сунуп, Күндөн күнгө карт сөөктөй сынамын (Бегимкулова).
Улгая баштоо, картайганын сезе баштоо, жашы илгерилөө. Адамкулдун сакалы ого бетер агарып, тулку-бою шүйүп, кичине эңкее тартып, карылыкка баш коюп калган экен (Алыбаев). В.: Карылыкка моюн сунуу. Бул кезде Бейше-Баатырдын жашы жетимишке таянып, карылыкка моюн сунуп калган экен (Медетов).
Улгая баштоо, картайганын сезе баштоо, жашы илгерилөө. Адамкулдун сакалы ого бетер агарып, тулку-бою шүйүп, кичине эңкее тартып, карылыкка баш коюп калган экен (Алыбаев).
КАРЫМШАК — Жоошбай уулу (1900, Ноокат району, Шорон айылы —1979, ошол эле жер) — манасчы, жомокчу. «Манас», «Эр Төштүк» эпосторунун бир катар окуяларын айткан. 1969-ж. ТАИнин кызматкерлери тарабынан «Манас» эпосунун үзүндүлөрү («Көкөтөйдүн ашы») жазылып алынып, Кыргыз Илимдер акдемиясынын Кол жазмалар фондусунда (Кол жазмалар фондусу, 5192-инв.) сакталып турат.
карын I 1. живот, брюхо, желудок (у человека и животных; ср. курсак); карды (иногда карыны) его живот, его брюхо, его желудок; кардым ток я сыт; кардым ач я голоден; ач карын на голодный желудок; 2. кутырь (желудок коровы или овцы, употребляемый в качестве сосуда для хранения масла, топлёного сала); бир карын май кутырь масла; козу карын 1) кутырь ягнёнка, маленький кутырь; козу карын май маленький кутырь масла; 2) гриб (гл. обр. сморчок); дени-кардың сообу? как твоё здоровье?, здоров ли ты? карындан чыккан бала родное (матери) дитя; сары карын бээ кобылица, имевшая трёх-четырёх жеребят; сары карын катын женщина, рожавшая два-три раза; төө карын небольшая впадина на склоне горы; бите карын то же, чтобитекарын; тогуз карын см.тогуз. карын II поколение; бир карын оодарылды поколение изменилось (от старого не осталось никого, народилось новое).
1. Адамдардын, айбандардын тамак сиңдирүүчү органы. Карын токто кайгы жок, Каалагандын айбы жок (Тоголок Молдо). Тондун жеңдери жаңы сойгон жылкынын кардындай былбырады (Токомбаев). Келсең кардың жарылды (Токтогул). ||Койдун, эчкинин же кийиктин ушул органынан май куюуга, сүзмө салууга ж. б. ылайыктап иштетилген идиш. Майды жалаң гана карынга куйбастан, мөөндөргө да куя беришет (Абдукаримов). || Ушундай идишке куюлган май же сүзмө. Кубанычын кандырсам, Карын-карын май берет («Эр Төштүк»), Карын-карын май, сүзмө салып келе турган энекең бар эмеспи («Ала-Тоо»). Карын майга, Капырдын сөзүн козгойсуң (Калмырза). 2. Ич, курсак. Чиедей төрт жаш балдары, Карын ачка, кийми жок (Токомбаев).
КАРЫНБАЙ, Карымбай — эпизоддук кейипкер, малга кароо, сараң адам. «Кишичилик чаркы жок» К. кезинде «ат баштаган алтыны» (алты мал) алып, Манас менен Каныкейге өкүл ата болгонун Манас өлгөндөн кийин унутуп коёт (к. Өкүл ата). Манастан калган мал-мүлктү «алты арам» талап кеткенде Каныкейден кер торпогун аяп, а түгүл камчы көтөрүп ыза кылат, өзүнүн адамгерчилиги жоктугун көрсөтөт (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 28—29). Кыргыз элинин оозеки чыгармачылыгына жана «Манас» эпосуна К-дын образы курандагы Карун жөнүндөгү уламышка байланыштуу кирген. Уламышта К-дын аябагандай сараңдыгына ачууланган Алла тааланын буйругу менен К-дын мал-мүлкү, үй-жайы ташка айланып, өзүн жер соруп кеткен делет. Азыр «Карынбайды жуткан жер» деген топоним да Ош жергесинде бар.
1. Куранда: малынан зекет бербей, жер соруп кеткен ач көз адам. 2. өт. Ач көз сараң, дүнүйөгө, малга тойбогон адам. Карынбай малга тойгон эмес, Улукман жашка тойгон эмес (Макал).
карындаш I 1. племянница (по мужской линии, если она моложе дяди); 2. младшая сестра (в отношении брата, но не сестры; ср. сиңди 1); 3. родственник; карындаш тууган кровный родственник. карындаш II р.разг. карандаш; колунан карындаш түшүрбөй не выпуская из рук карандаша.
Iзат.1. Өзүнөн кичүү кыз бир тууган (эркек бир туугандан кичүү кыз). Ысмайылдын бойго жеткен карындашы бар (Жантөшев). «Сенжүрө албайсың» деген карындашына Аскар (Сыдыкбеков).
2. Жалпы өзүнөн кичүү кыз-келиндерге карата айтылуучу сөз.
КАРЫНДАШIIтуурасы:карандаш.
1. Өзүнөн кичүү кыз бир тууган (эркек бир тууганына карата). Карындашы Динарды үйгө калтырып келгенине Аскар азыр өкүнүп да калды (Сыдыкбеков). Манастын жалгыз карындашы (Бөкөнбаев). || Аталаш туугандардын өзүнөн кичүү кыздары (аталаш эркек туугандарына карата). Бул кыз – менин карындашым. Экөөбүздүн аталарыбыз бир тууган – деп, Омор Жамалдын жөн-жайын түшүндүрө баштады («Ала-Тоо»). 2. Жашы улуу эркектер өзүнөн кичүү кыз-келиндерге, аялдарга кайрылуу иретинде айтыла турган сөз. Эмгекте жүргөн карындаш, Турмуштун көркү, жайдарым (Бөкөнбаев). «Мыскал карындаш» дешип, ал кызга сый тааныштай мамиле кылышат (Сыдыкбеков). – Эсенсизби, карындаш жан! (Нуркамал).
карып I карып-куруп то же, чтокарп-курп (см.карп); кароолчусунун бет маңдайынан карып-куруп чыгып калабыз мы выскочим внезапно как раз перед их караулом. карып II ар. бесприютный, обездоленный, бедняк; находящийся в жалком, бедственном положении; боздотуп жатат карыбын болуш, бийдин чыгымы стих. поборы волостных (управителей) и биев (см.бий II) доводят бедняков до горьких слёз. карып III ит карыбында на собачьем положении, как собака (живёт).
1. Тентиген, элинен ажыраган. Алыстан келе жаткан карып элем, сизден жай сурайын деген элем! (Жантөшев). Даниярга боору ачып, үйү-жайы жок, эптеп жан сактап жүргөн бечара карып дешет (Айтматов). Карып болуп сандалып, Кекенген душман калгандыр (Казыбек). 2. өт. Кедей, бечара, байкуш. Сандыргалуу эр Кошой, Санап туруп малдарын, Карыптарга бергени («Манас»). 3. өт. Адам жаны, тирүү адам (алсыз адам маанисинде). Кандайлыктан өлтүрбөй, Карып жан аман калдыңыз («Манас» С. О.). Жети күнү урушуп, Карып көзү киртийип. («Манас» С. К.).
бесприютность, обездоленность; крайняя бедность; жалкое, бедственное положение; карыптык тарт- испытывать тяготы бедности, обездоленности; башыма түштү карыптык фольк. я оказался бесприютным, обездоленным; карыптык башка келгенде кайгы менен күн кечер фольк. когда на голову свалится несчастье, жизнь проходит печально.
Бечарачылык, багар-көрөрү жоктук, алсыздык, мусапырчылык. Башыма түштү карыптык, Кара нан жеп, суу ичип, Кайран жан тартты арыктык (Токтогул). Карыптык башка келгенде, Кайгы менен күн кечер (Тоголок Молдо).
карыпчы, карыпчын (в эпосе) боевые нарукавники (на плечевую часть руки); карыпчысы, кыягы - каармандай сыягы фольк. у него нарукавники и кольчуга, по виду он герой.
КАРЫПЧЫ — эпосто аскердик кийимдин бир бөлүгү. «Жоого кийүү жарагын, Баарын кийди карагын, Карыпчы менен кыягы» (Сагымбай Орозбаков, 2. 58). Согушта жоокердин колун билегинен ийнине чейин сырткы соккудан сактап калуучу атайын жасалга. Ал кийиз менен кайыштан шырылып тигилип, сырт жагына жазы темирден калканч кадалып, кайып бүчүлөр менен колдун сыртына байланат.
понуд. откары- V состарить; баспас ат, өтпөс бычак эрди тез карытат погов. конь с плохим ходом да тупой нож быстро старят молодца; сапар карыт-двинуться в обратный путь; жалгыз-жарым шөлпүлдөп, сапарын карыткан жолоочулар көрүнбөйт не видно (даже и) какого-нибудь плетущегося путника; атасынын төрүндө карып- этн. (о женихе) оставить (невесту) в старых девах (букв. заставить состариться на почётном месте в юрте отца; жених, который, уплатив калым, сам не женился, но и не освобождал невесту от обязательств, что не давало ей права выйти за другого); сени атаңдын төрүндө карытам! я тебя в девках оставлю!
карыш I (ср. сөөм 1, укум 2) пядь (мера длины - расстояние между концами раздвинутых большого и среднего пальцев); четверть аршина; мерген карыш пядь (расстояние между концами раздвинутых большого и указательного пальцев); кере карыш пядь, раздвинутая до отказа. карыш II эриш-карыш то же, чтоэриш-коруш (см.эриш). карыш- III 1. быть сведённым судорогой; колум карышты мне руку свело судорогой; жаагы карышты 1) у него скулы свело; 2) перен. у него язык прилип к гортани; жаагың карышкыр! или жаагың карышсын! да замолчи же ты! (букв. чтоб тебе скулы свело!); тик ылдыйга келгенде, тизгин колго карышып фольк. при крутом спуске поводья крепко сжимались в руке; чокуга болжоп салышып, тарткылашып бир-бирин, жакага колу карышып фольк. с расчётом били по макушке, дёргали друг друга, вцепившись крепко руками в воротник (противника); карчыга барып жабышат, коё бербей, карышат фольк. ястреб летит и нападаег, не отпуская, (когтями) сжимает; 2. ослабнуть, обессилеть; ат ачкадан карышты конь от голода обессилел; карышкан, арык койлорго, умаштап, урпак жегиздиң стих. обессилевших, худых овец ты кормил отрубями, смачивая их водой; 3. перен. противиться, упрямиться, упорствовать; көп карышкан жок он не очень упорствовал; неге тагдыр Каныбекке карышат? почему судьба так противится Каныбеку? тер карышат простудится (простудишься и т.д.); турба, турба! тердеп жатыпсың, тер карышат не вставай, не вставай! ты потеешь, простудишься.
Iзат.1. Бармак менен ортонду кергендеги аралык. Бою бир карыш, сакалы миң карыш (табышмак). Кере карыш салаңдап, Ак буудайдын баштары (Осмонкул).
2.өт.Алыс эмес, жакын. Карыш турган нойгутка Барбай кантип кетебиз (Тоголок Молдо). Карыш жерге баса албай Картайганың билинет (Токтогул).
КАРЫШIIэтиш.1. Тырышуу, жазылбай жыйрылып калуу. Кулунду көтөрөйүн деп өйдө кылганда, Оң колум карышып калса болобу. Араң жазылды (Байтемиров).
2.өт.Өжөрлөнүү, көктүк кылуу, айтканынан кайтпоо. Эненин сөзү кайсы деп, Балалык кылып карышпа (Жантөшөв). Көп карышпаңыз, мен Орто-Жонго эле кыштаймын (Абдукаримов).
1. Бармак менен ортонду кергендеги аралык өлчөмү. Кызыл буудайдын ар биринин башы кере карыш (Абдукаримов). Ийгиликтин эрте-кечи жок: сөөмдү жакын, карышты алыс көрбө (Жантөшев). Кайруусу кере карыш кундуз тебетейдин төбөсүнө сеңселтип, бур тутам үкүнү тагып койгон (Убукеев). 2. өт. Өтө жакын, алыстыгы жок, жапжакын жерде. Бир-эки жолу кат жазууну ойлосо да, ушул карыш турган жерден кат жиберүүнү намыз кылды (Байтемиров). Карыш жылууга чоло тийбейт (Бейшеналиев). Карыш жер көрүнбөй, бат эле жер жүзү түнөрүп, улуган сүрдүү доош Сабийранын эсин чыгарды (Сыдыкбеков).
1. Колу-буту же жаагы тырышуу, жазылбай жыйрылып калуу. Окоро түйгөн ак тизгин, Тарталбай колдо карышып («Манас»). Кармаган сүрдүү куралга, Карышты бекем колдору (Бөкөнбаев). Уулжан карышкан бутун сунуп, жайланып отурду. (Баялинов). 2. Ачкалыктан алы кетүү, кайышуу. Аттарыбыз ачкасынан карышып араң турат («Ала-Тоо»). 3. өт. Өжөрлөнүү, көктүк кылуу, айтканынан кайтпоо. Акмат да көп карышкан жок («Ала-Тоо»). Көп карышпаңыз, мен Орто-Жонго эле кыштатайын (Абдумомунов). Карышкан жоого кол салып, Тийбей турган жер бекен? («Сейтек») 4. өт. диал. Аңга коюлган капкан куру чабуу, эч нерсе түшпөй калуу. Тузак тартсаң үзүлүп, Карышып калсын капканың («Мендирман»).
волк (в именах личных и в качестве положительного эпитета не встречается; ср. бөрү); миң койлууга карышкыр чапса, бир койлуу бычак алып чуркаптыр погов. на (стадо) владельца тысячи овец волк напал, а владелец одной овцы с ножом побежал (полагая, что его овцу задрал волк); малдын ээси болсо, карышкырдын кудайы бар погов. если у скота есть хозяин, то у волка есть бог; карышкыр ичик волчья шуба; карышкыр-марышкыр всякие там волки и им подобные; карышкыр сот ист. осуждение на административную высылку по "волчьему паспорту", "волчьему билету" (букв. волчий суд); карышкыр сот кескен осуждён на высылку по "волчьему паспорту"; карышкыр соттун убагында в царские времена (букв. во время волчьего суда).
зат.1. Итке окшош келген жырткыч, бөрү. Карышкыр тийди кой короого, Түн жарымы болгондо (Борбугулов).
2.өт. Зулум, алдым-жуттум, шылуун, жегич. Катылган карышкырдын көзүн ойсок (Барпы).
¨ Карышкыргакойкайтартуу— алдым-жуттумдарга, жегичтерге, шылуундарга жол берүү, иш берүү, ишке коюу. Биз көп учурда өзүбүз байкабайбыз. Карышкырга кой кайтартып койдук (Байтемиров).
Жырткыч айбанды каргоо иретинде ат койгонун сөздүн өзү эле айтып турат. Элдин айтымында кээде карышкыр ачкалыктанбы же нервдерине күч келгендиктенби, айтор, койду качырган менен, өлтүрө албай калган учуру болот. Андай учурда оозу карышып калат дешет. Ошентип, «карышып калсын» деген тилек менен бөрү деген атын айтпастан, карышкыр деп атоодон улам азыр кеңири колдонгон аты келип чыккан.
1. Бөрү, ит түспөлдөш келген жырткыч, иттин эзелки тукуму. Койго карышкыр тийип, бир четинен бөлө качканы жаман (Жантөшев). Кабылан, жолборс карышкыр, Азуусу бар айбандар (Тоголок Молдо). 2. Ушул айбандын терисинен жасалган кийим. Суукта жүрүп, бая келер замат Барпы Асанбайга карышкыр ичигин жаба салган (Байтемиров). 3. өт. Алдым-жуттумдугу бар, элди эзген зулум, шылуун, жегич. Кой терисин жамынган карышкыр (Жантөшев). Катылган карышкырдын көзүн ойсок (Барпы). Бул иште карышкыр болуп калышкан тура.
Алдым -жуттумдарга, шылуундарга жол берүү, аларга ишеним кылып, мүмкүнчүлүк, шарт түзүп берүү. Кыскасы, карышкырга кой кайтартыптырбыз дечи («Советтик Кыргызстан ). Биз көп учурда өзүбүз байкабайбыз. Карышкырга кой кайтартып койдук (Байтемиров). Карышкырга кой кайтартып койдук дейт Татыбек (Байтемиров).
Алдым-жуттумдарга, шылуундарга жол берүү, аларга ишеним кылып, мүмкүнчүлүк, шарт түзүп берүү. Кыскасы, карышкырга кой кайтартыптырбыз дечи. Биз көп учурда өзүбүз байкабайбыз. Карышкырга кой кайтартып койдук дейт Татыбек (Байтемиров).
карышта- I мерить пядью (см.карыш I); карыштасам, - нукумум фольк. я мерила (наше родство) пядью, (а ты оказался) на вершок (т.е. близким родственником); жан карыштап решившись на всё; отважно; кара жанын жаш Манас карыштап кетип баратыр фольк. молодой Манас едет отважно. карышта- II ар.-кирг.тяньш. расходовать; бир топосту былтыр сатып карыштадык в прошлом году мы продали одного яка и (деньги) израсходовали.
1. Жашап калган, жашы улгайган, кары киши. Кулагын түрө шырдак үстүндө комдонгон карыя (Бейшеналиев). Мамбет карыя уландар менен бирге иштей берүүнү каалады (Сасыкбаев). 2. Жашы улуу, кары адамдарга (эркектерге) улуулугун урматтап кайрылуу түрү. Камыкпа, Бектур карыя, Каскактуу найза аларбыз (Турусбеков). Карыя болуш Кулбарак, Касиеттүү курагы (Казыбек).