карыш I (ср. сөөм 1, укум 2) пядь (мера длины - расстояние между концами раздвинутых большого и среднего пальцев); четверть аршина; мерген карыш пядь (расстояние между концами раздвинутых большого и указательного пальцев); кере карыш пядь, раздвинутая до отказа. карыш II эриш-карыш то же, чтоэриш-коруш (см.эриш). карыш- III 1. быть сведённым судорогой; колум карышты мне руку свело судорогой; жаагы карышты 1) у него скулы свело; 2) перен. у него язык прилип к гортани; жаагың карышкыр! или жаагың карышсын! да замолчи же ты! (букв. чтоб тебе скулы свело!); тик ылдыйга келгенде, тизгин колго карышып фольк. при крутом спуске поводья крепко сжимались в руке; чокуга болжоп салышып, тарткылашып бир-бирин, жакага колу карышып фольк. с расчётом били по макушке, дёргали друг друга, вцепившись крепко руками в воротник (противника); карчыга барып жабышат, коё бербей, карышат фольк. ястреб летит и нападаег, не отпуская, (когтями) сжимает; 2. ослабнуть, обессилеть; ат ачкадан карышты конь от голода обессилел; карышкан, арык койлорго, умаштап, урпак жегиздиң стих. обессилевших, худых овец ты кормил отрубями, смачивая их водой; 3. перен. противиться, упрямиться, упорствовать; көп карышкан жок он не очень упорствовал; неге тагдыр Каныбекке карышат? почему судьба так противится Каныбеку? тер карышат простудится (простудишься и т.д.); турба, турба! тердеп жатыпсың, тер карышат не вставай, не вставай! ты потеешь, простудишься.
Iзат.1. Бармак менен ортонду кергендеги аралык. Бою бир карыш, сакалы миң карыш (табышмак). Кере карыш салаңдап, Ак буудайдын баштары (Осмонкул).
2.өт.Алыс эмес, жакын. Карыш турган нойгутка Барбай кантип кетебиз (Тоголок Молдо). Карыш жерге баса албай Картайганың билинет (Токтогул).
КАРЫШIIэтиш.1. Тырышуу, жазылбай жыйрылып калуу. Кулунду көтөрөйүн деп өйдө кылганда, Оң колум карышып калса болобу. Араң жазылды (Байтемиров).
2.өт.Өжөрлөнүү, көктүк кылуу, айтканынан кайтпоо. Эненин сөзү кайсы деп, Балалык кылып карышпа (Жантөшөв). Көп карышпаңыз, мен Орто-Жонго эле кыштаймын (Абдукаримов).
1. Бармак менен ортонду кергендеги аралык өлчөмү. Кызыл буудайдын ар биринин башы кере карыш (Абдукаримов). Ийгиликтин эрте-кечи жок: сөөмдү жакын, карышты алыс көрбө (Жантөшев). Кайруусу кере карыш кундуз тебетейдин төбөсүнө сеңселтип, бур тутам үкүнү тагып койгон (Убукеев). 2. өт. Өтө жакын, алыстыгы жок, жапжакын жерде. Бир-эки жолу кат жазууну ойлосо да, ушул карыш турган жерден кат жиберүүнү намыз кылды (Байтемиров). Карыш жылууга чоло тийбейт (Бейшеналиев). Карыш жер көрүнбөй, бат эле жер жүзү түнөрүп, улуган сүрдүү доош Сабийранын эсин чыгарды (Сыдыкбеков).
1. Колу-буту же жаагы тырышуу, жазылбай жыйрылып калуу. Окоро түйгөн ак тизгин, Тарталбай колдо карышып («Манас»). Кармаган сүрдүү куралга, Карышты бекем колдору (Бөкөнбаев). Уулжан карышкан бутун сунуп, жайланып отурду. (Баялинов). 2. Ачкалыктан алы кетүү, кайышуу. Аттарыбыз ачкасынан карышып араң турат («Ала-Тоо»). 3. өт. Өжөрлөнүү, көктүк кылуу, айтканынан кайтпоо. Акмат да көп карышкан жок («Ала-Тоо»). Көп карышпаңыз, мен Орто-Жонго эле кыштатайын (Абдумомунов). Карышкан жоого кол салып, Тийбей турган жер бекен? («Сейтек») 4. өт. диал. Аңга коюлган капкан куру чабуу, эч нерсе түшпөй калуу. Тузак тартсаң үзүлүп, Карышып калсын капканың («Мендирман»).
волк (в именах личных и в качестве положительного эпитета не встречается; ср. бөрү); миң койлууга карышкыр чапса, бир койлуу бычак алып чуркаптыр погов. на (стадо) владельца тысячи овец волк напал, а владелец одной овцы с ножом побежал (полагая, что его овцу задрал волк); малдын ээси болсо, карышкырдын кудайы бар погов. если у скота есть хозяин, то у волка есть бог; карышкыр ичик волчья шуба; карышкыр-марышкыр всякие там волки и им подобные; карышкыр сот ист. осуждение на административную высылку по "волчьему паспорту", "волчьему билету" (букв. волчий суд); карышкыр сот кескен осуждён на высылку по "волчьему паспорту"; карышкыр соттун убагында в царские времена (букв. во время волчьего суда).
зат.1. Итке окшош келген жырткыч, бөрү. Карышкыр тийди кой короого, Түн жарымы болгондо (Борбугулов).
2.өт. Зулум, алдым-жуттум, шылуун, жегич. Катылган карышкырдын көзүн ойсок (Барпы).
¨ Карышкыргакойкайтартуу— алдым-жуттумдарга, жегичтерге, шылуундарга жол берүү, иш берүү, ишке коюу. Биз көп учурда өзүбүз байкабайбыз. Карышкырга кой кайтартып койдук (Байтемиров).
Жырткыч айбанды каргоо иретинде ат койгонун сөздүн өзү эле айтып турат. Элдин айтымында кээде карышкыр ачкалыктанбы же нервдерине күч келгендиктенби, айтор, койду качырган менен, өлтүрө албай калган учуру болот. Андай учурда оозу карышып калат дешет. Ошентип, «карышып калсын» деген тилек менен бөрү деген атын айтпастан, карышкыр деп атоодон улам азыр кеңири колдонгон аты келип чыккан.
1. Бөрү, ит түспөлдөш келген жырткыч, иттин эзелки тукуму. Койго карышкыр тийип, бир четинен бөлө качканы жаман (Жантөшев). Кабылан, жолборс карышкыр, Азуусу бар айбандар (Тоголок Молдо). 2. Ушул айбандын терисинен жасалган кийим. Суукта жүрүп, бая келер замат Барпы Асанбайга карышкыр ичигин жаба салган (Байтемиров). 3. өт. Алдым-жуттумдугу бар, элди эзген зулум, шылуун, жегич. Кой терисин жамынган карышкыр (Жантөшев). Катылган карышкырдын көзүн ойсок (Барпы). Бул иште карышкыр болуп калышкан тура.
Алдым-жуттумдарга, шылуундарга жол берүү, аларга ишеним кылып, мүмкүнчүлүк, шарт түзүп берүү. Кыскасы, карышкырга кой кайтартыптырбыз дечи. Биз көп учурда өзүбүз байкабайбыз. Карышкырга кой кайтартып койдук дейт Татыбек (Байтемиров).
Алдым -жуттумдарга, шылуундарга жол берүү, аларга ишеним кылып, мүмкүнчүлүк, шарт түзүп берүү. Кыскасы, карышкырга кой кайтартыптырбыз дечи («Советтик Кыргызстан ). Биз көп учурда өзүбүз байкабайбыз. Карышкырга кой кайтартып койдук (Байтемиров). Карышкырга кой кайтартып койдук дейт Татыбек (Байтемиров).
карышта- I мерить пядью (см.карыш I); карыштасам, - нукумум фольк. я мерила (наше родство) пядью, (а ты оказался) на вершок (т.е. близким родственником); жан карыштап решившись на всё; отважно; кара жанын жаш Манас карыштап кетип баратыр фольк. молодой Манас едет отважно. карышта- II ар.-кирг.тяньш. расходовать; бир топосту былтыр сатып карыштадык в прошлом году мы продали одного яка и (деньги) израсходовали.