жат I чужой, посторонний; чужак; жат көр- чуждаться, считать чужим; жакшыны жатым дебе, жаманды досум дебе погов. не называй хорошего чужим, а дурного - другом своим. жат II ир. память; жатка алды он выучил наизусть; жат билет он знает наизусть; жат жазуу уст.то же, чтодиктант. жат- III 1. лежать, ложиться; находиться, пребывать; үйдө жатат он лежит (находится, пребывает) дома (в помещении, в юрте); шаарда беш күн жаттым я был (находился, пребывал, провёл) в городе пять дней; мен үйгө жатам я лягу (буду спать) в юрте (в комнате, в помещении); түрмөдө жатканда когда он сидел в тюрьме; 2. ложиться спать; спать; бүгүн жакшы жаттыңызбы? вы сегодня хорошо спали? жакшы жатып, жай туруңуз! покойной ночи (вам) ! (букв. хорошо поспав, спокойно встаньте!); эл жатарда время, когда народ ложится спать; поздний вечер; 3. принадлежать, относиться; иметь отношение; мына бул төрөчүлүккө жатабы? можно ли это назвать барством (бюрократизмом) ? бул иш жакшылыкка жатпайт это дело добрым назвать нельзя; мунусу калыстыкка жатат в этом его беспристрастность; 4. в роли вспомогательного глагола: 1) обычно выражает длительность действия, соответствие действия данному моменту; сөз сүйлөп жатат он говорит (продолжает говорить) речь; ойноп жатат он играет; окуп жатат он учится; кат жазып жатканда когда он писал письмо; кайда бара жатат, эмнеге бара жатат? куда идёт, зачем идёт? орусча сүйлөп жатабы, кыргызча сүйлөп жатабы? он (в данный момент) по-русски говорит или по-киргизски? иштеп келе жатат он работает (с определённого момента и до настоящего времени); убакыт өтүп жатты время шло; биз жатып жаткан убакта в то время, когда мы ложились; күн жаап турганда колхозго бара жаттым я ехал (шёл) в колхоз, когда был дождь; биз аттаналы деп жатканда когда мы собирались сесть на коней; суу агып жатат вода течёт (продолжает течь); иногда наст. вр. 3 л. глагола жат- принимает форму жатыр или жатыры; элдин баары жыргап жатыр весь народ наслаждается; келе жатыр Күлчоро, эки жагын каранып фольк. (сюда) едет Кюльчоро, оглядываясь по сторонам; при деепричастиенаст. вр. основного глагола может терять начальный ж и сливаться с основным глаголом (см.ат- IV); куда түшүп жатыры фольк. он присватывается; агып келатат течёт (сюда); жыгылып баратат падает (туда); жыгылып келатат падает (сюда); 2) с предшеств. формой на ганы выражает намерение быть готовым вот-вот сделать что-л.; кеткени жатат он собирается уезжать, вот-вот уедет; турганы жатты эле он собирался встать; эртең экзамен бергени жатабыз завтра мы собираемся сдавать экзамен; Каныбек турмөдөн чыкканы жатканда когда Каныбек вот-вот должен был выйти из тюрьмы; көрө жатарбыз потом посмотрим; поживём - увидим; жата калат обычно неодобр. он всем существом предаётся (напр. почуяв выгоду, вкусную еду и т.п.); жатып ич- пить-есть, ничего не делая; быть дармоедом; жатып ичер дармоед; жаткан или жаткан бир обычно неодобр. в высшей степени, предельный; жаткан бир ууру отчаянный вор; жаткан бир акмак экенсиң да ты, оказывается, набитый дурак.
Iсын. 1. Бөтөн, чоочун, башка, өз эмес. Сиз жат киши белеңиз. Ак ниет ишти жашырбаган жакшы(Байтемиров). Өзүңдө жок болсо, атаң да жат (макал). 2.Душман, кас.Ал кезде Сүлүктүдө эсердик, меньшевиктик жат элементтер да жок эмес эле(Сасыкбаев). Өзөктөн күйгөн өрт жаман, Өздөн чыккан жат жаман(макал). ЖАТIIсын.1. Көңүлдө, эсте жаңылышсыз, толук сакталган, жаңылгыдай абалда эмес. Бул окуя мага жат, күнү бүгүнкүдөй эсимде турат («Ала-Тоо»).
2. Эсте сакталган, көңүлдө калган боюнча, буйдалбай, кагазды карап же башка жол менен кайрадан эске түшүрүп отурбастан. Жат айтып берүү. Бардыгын жат билүү. Манастап ураан жат айтың, Алмамбет атын бат айтып («Эр Төштүк»).
♦Жатжазуу — жазуу эрежелери боюнча окуучулардын билимин текшерүү үчүн жүргүзүлүүчү контролдук иштин бир түрү, диктант.
ЖАТIIIэтиш.1. Горизонталдык абалда болуу, бир нерсенин үстүнө узунунан же туурасынан түшкөн абалга келүү (адам же башка жаныбарлар жөнүндө). [Барпы].. терезенин түбүндө жаткан Абдылданы көрө койду (Байтемиров). Элемандын сырттаны, Жатып жамбаш талдырып, Жамбаштап уйку кандырып («Эр Төштүк»). Жаманды кудай не албайт, жаткан төөгө мине албайт (макал).
2. Белгилүү бир жерде, орунда болуу. Дарбыз, коон быжырап, Жатышат сайдын ташындай (Бөкөнбаев). Каш карайды. Дүмпүйүп жаткан чоң кыштак.. акырындап караңгыга чөгүп баратат (Байтемиров).Алдында жаткан дөңгөчтү Керилип туруп чапты эле («Эр Төштүк»).
3. Жапырылуу, жыгылып калуу. Буудай жатып калыптыр — муну оруу оңой эмес.
4. Түнөө, конуу. Шаарда беш күн жаттым.
5. Таандык болуу, тиешелүү болуу. Мына бул төрөчүлүккө жатабы? Ушул да адамгерчиликке жатабы?
6. Атоочтук формада аныктооч болуп түшкөндө «барып турган», «абдан», «жеткен», «ашынган» деген мааниде колдонулат. Жаткан бир ууру. Жаткан ушакчы.
7. Негизги этиштер менен бирге айтылып, татаал этиштерди уюштуруучу көмөкчү этиш катарында колдонулат. Ойноп жатат. Кеткени жатат. Кат жазып жатат.
¨Жатыпичер — жалкоо, арам тамак. Ошентип, жатып ичер жата берди, Таш үйүп жалпак үйдүн чатырына (Аалы). Жатаконок — конуп, түнөп калуучу конок, мейман. Жатакарын — карды салаңдаган, ичи чоң, курсактуу. Жалама тоодон теке аткан, Жата карын эчки аткан (Тоголок Молдо).
1. Бөтөн, чоочун, башка, өз эмес. Сырыңды айтып сүйлөшпө, Тааныбаган жат менен (Барпы). Жат үн сырттан угулду (Жантөшев). 2. Душман, кас. Өзөктөн күйгөн өрт жаман, өздөн чыккан жат жаман (макал). Менден жакын асырайт, Кан төгүшкөн жатымды («Курманбек»).
Көңүлдө, эсте толук сакталган, унутулгандай абалда эмес, унутулбаган, ойдон кеткис. Бул окуя мага жат, күнү бүгүнкүдөй эсимде турат («Ала-Тоо»). // Жатталган, жаттап эске туткан, эч нерсеге карабай шыр айткан. Ооба, сен экөөбүз аны жат билебиз (Айтматов). Көңүлдү койсо бир ишке, Көкүрөккө жат болот («Ала-Тоо»).
1. Горизонталдык абалда болуу, бир нерсенин үстүнө тикесинен турбастан узунунан түшкөндөй, боортоктогондой, же жыгылгандай абалда болуу (адам же башка жаныбарлар жөнүндө). Кыбырап же солк этпей Кадыр жатат жалдырап («Мендирман»). Чылым чегип тыныгып, Керебетте жатканда (Маликов). Ар жагында күшүлдөп, Аркандалуу уй жатат (Турусбеков). 2. Белгилүү бир жерде, орунда болуу, бар экендиги белгилүү болуу. Көптөн бери ушул саатты күткөндөй столдун тартмасында жаткан кызыл блокнотун алып чыкты («Кыргызстан маданияты»). 3. Кандайдыр бир жерде, жайда болуу, бар экендиги белгиленүү, белгилүү бир абалда, жагдайда болуу. Кезектеп айтып жатышты, Душмандын кайда жатканын («Мендирман»). Көбүктөн чакмак алгандай, Өзөн суу жатат шаркырап («Мендирман). Бөтөлкөдө жай жатат, Ичиңе кирсе чаңдатат (Шүкүрбеков). 4. Жапырылуу, жыгылып, ыгып калуу. Шалы жатып калыптыр – муну оруу оңой эмес (Абдукаримов). 5. Түнөө, конуу, конуп-түнөп бир жерде болуу. Кабагын түйгөн сараңдын, Үйүнө барып жатпагын (Осмонкул). Айыгасың семиресиң, күч аласың, Ал жерде жайдын күнү бир ай жатсаң (Шүкүрбеков). Шаарда беш күн жаттым. || Уктоо, уйкуга баш коюу. Айыл жаткан, түн ортосу, Жан-жаныбар тынч алып (Бөкөнбаев). 6. Таандык болуу, тиешелүү болуу. Мына бул төрөчүлүккө жатабы? Ушул да адамкерчиликке жатабы? 7. Атоочтук жаткан формасында аныктооч болуп түшкөндө «барып турган», «абдан», «жеткен», «ашкан» деген мааниде колдонулат. Жаткан бир амалкөй. Жаткан кыйын. Жаткан ушакчы. 8. Негизги этиштер менен бирге айтылып, татаал этиштерди уюштуруучу көмөкчү этиш катарында колдонулат. Жардын алдында күбүрлөнүп суу агып жатат (Байтемиров). Жалгыз караан келе жатты (Бөкөнбаев). Мунун баарын менин элим, Куруп жатат, курушат (Токомбаев).
1. место лежания; ночлег; 2. место лёжки, логово, берлога; аюунун жатагы медвежья берлога; бөдөнөнүн жатагын көр да, этине таарынба погов. посмотри на гнездо (букв. логово) перепёлки и не обижайся на её мясо (что его мало); 3. ист. постоянное жилище (остающееся на одном месте зимой и летом); жатакка кал- остаться на лето на месте зимовки, не перекочёвывая на летние пастбища; 4. то же, что жатаккана; 5. то же, что жатакчы; бир жерден кыймылдабай оокат кылган Алымкул жатак эле кышы-жайы стих. Алымкул был джатаком, он зимой и летом находил пропитание, не двигаясь с места; 6. лежебока, лодырь; коён жатагына чейин билет он сквозь землю видит (букв. он знает (всё) вплоть до места лёжки зайца); ит жатак ранняя весна (когда снег только начинает сходить и образуются проталины площадью с место, на которое может улечься собака); кар ит жатак болуп калыптыр снег растаял и остались только отдельные его кучки; жатак ат чатк.то же, чтожаталак.
зат.1. Түнөк, жатууга арналган орун, жата турган жер. Аюунун жатагы. Бөдөнөнүн жатагын көр да, этине таарынба (макал).
2. эс. Дайым турган жер, жайы-кышы жашаган турак. (Жатакка кал. Элиң жатса жатакта, Малынса башың чатакка, Чыкпаса эстен сүйгөнүң, Бул да жаткан азап да (Турусбеков). Жарды кайдан байысын, Жай жатакка жатканы. Омурткасын оркойтуп, Жайлай бычак чапканы (Каралаев).
3. Аялдар эркек балдарга карата жактырбаган иретинде айтылуучу жеме сөз. Какшаган жатак, байкап айт, Кайнатамын шоруңду (Осмонкул).
1. Түнөк, жатууга арналган жай, жата турган жер. Бөдөнөнүн жатагын көр да, этине таарынба (макал). 2. Дайыма жайы-кышы жашай турган жай, жайлоодон көчүп кетпей жашай бере турган жер. Ушул дөңдүн түбү – Кабылдын жатагы (Элебаев). Эл жатакты көздөй шашыла бастырышат (Бейшеналиев). Жемиш жейт элем деп жатакта калгыча, Айсараланы алкынтып ашуу ашам (Сыдыкбеков). 3. аңч. Аңдын ар убак жатуучу көнгөн жери, ийини, чээни. 4. Жалкоо, жатып ичер. Бул мүнөз жалкоолуктан болгон мүнөз, Жан аяп, жалкоо жүргөн көп жатак бар (Тоголок Молдо). 5. Аялдар эркек балдарга карата жактырбоо иретинде айтылуучу жеме сөз. Какшаган жатак байкап айт, Кайнатамын шоруңду (Осмонкул).
зат. Көбүнчө бир ишканада иштеген адамдар же бир окуу жайында окуган окуучулар бирге тура турган үй, жай, имарат. Жатаканадан орун берет (Бейшеналиев). Экөөбүз анын жатаканасынан чыктык (Шимеев).
Көбүнчө бир ишканада иштеген адамдар же бир окуу жайында окуган окуучулар жашап тура турган үй, жай, имарат. Сабира бой жумушчуларга арналган жалпы жатаканада турат (Сасыкбаев). Жатаканага кеч бардык (Касымбеков). Экөөбүз анын жатаканасынан чыктык (Шимеев).
1. Түнөө, жатуу, жатак катарында пайдалануу. Арасын коён жатактап жүрүүчү эле дешет (Сыдыкбеков). 2. Дайыма белгилүү бир турак-жайда болуу, жатакта калуу. Асан карыя менен Сатылган дайыма бир жерди жатактаган (Токомбаев).
ист. джатак (бедняк, который, не имея скота, вынужден был и лето проводить на зимовке); жатакчыны тер кысса, жүгүн жөө ташыйт погов. когда джатака (летом) пот донимает, он пешком свои вещи (на джайлау) таскает; жатакчынын итиндей чуулда беспорядочно галдеть, громко переругиваясь, шуметь (букв. шуметь, как собаки джатака).
зат.тар. Жайында жатакта калуучу, жайлоого көчүп кетүүгө малы, башка кудурети болбогондуктан, өз жатагында калууга аргасыз болгон кедей.Чарчаган жатакчылар жумуш кылып, Сүйлөшчү кечке жуук дөңгө чыгып (Турусбеков). Бул кубаныч жалгыз гана Бурма менен Токтогулга эмес, бардык жатакчылардын кубанчы болду (Аалы).
тар. Жайлоого көчүп кетүүгө малы же башка мүмкүнчүлүгү болбогон, өз жатагында калууга аргасыз болгон кедей, жайында жатакта калуучу. Каныбек жакын арадагы ылым санашкан жатакчыларды чакырды (Жантөшев). Сен анда жылаңайлак, жатакчынын кызы элең (Айтматов). Кылычбек болуш тилмечи жок жалгыз келген соң, өрөөндүктүн айтканын оодара берсин деп жатакчы Эгинчини чакыртпайбы. (Абакиров).
Жаткызып-тургузуп ооналактата берүүчү жылкынын оорусу жаталак делет. Бул сөз жат+ала+к деген бөлүктөрдөн турат. Жат уңгусуна кыймыл-аракеттин көп кайталанышын туюнткан -ала мүчөсү кошулган. Мындай мүчө куу – кубала, теп – тебеле, сеп – себеле сыяктуу учурларда кездешет. Ошол мүчөдөн кийин атооч жасоочу -к мүчө уланып, жаталак сөзү келип чыккан.
1. Бир жатып, бир туруп ооналактаган жылкы оорусу. Адамга чычалак жарашпайт, атка жаталак жарашпайт (макал). Чычалак көнөт, жаталак өлөт (макал). 2. өт. Чыдамсыз, жеңил, көтөрүмү жок. Чабал жигит белгиси, Чарчап кеткен эмедей. Бак консо болот жаталак (Осмонкул).
этиш.1. Жаталак болуп ооруу, бир жатып, бир туруп, ооналактоо.[Андрей].. базарга бир ат минип барса, жаталактап өлүп калган (Байтемиров). Түндө бир ат жаталактап калгандыгы, Жөнүндө кабар келип, ага барам деп Мурат жаанга калган (Байтемиров). 2. өт. Чыдамсыздануу, жеңилдик кылуу.
ж. 1. оруу, оруу-жыюу; 2. (время уборки) орок маалы, эгинди оруу-жыюу убагы; 3. (урожай) эгин, түшүм; колхозные поля дали богатую жатву колхоз талаалары мол түшүм берди.
Жазуу эрежелери боюнча окуучулардын билимин текшерүү максатында белгилүү бир текстти жаздыруу жолу менен жүргүзүлүүчү жазуу иши, диктант. Окуучулардын жат жазууларын текшерүү.
Өлгөн адамды эскерип, ага карата жакшы ниетин билдирүү маанисинде колдонулат. – Музооке... Жаткан жери жайлуу болсун! Өңгөлөр унутулар. Музоокенин даңазасы унутулбас (Бейшеналиев). Ичи кенен, адамда жок айкөл эмес беле, жаткан жери жайлуу, топурагы торко болсун.
Өлгөн адамды эскерип, ага карата жакшы ниетин билдирүү маанисинде колдонулат. - Музооке... Жаткан жери жайлуу болсун! Өңгөлөр унутулар. Музоокенин даңазасы унутулбас (Бейшеналиев). Ичи кенен, адамда жок айкөл эмес беле, жаткан жери жайлуу, топурагы торко болсун («Советтик Кыргызстан»).
понуд. отжат- III (о живых существах) заставить лечь, положить; уложить спать; орун салып, жаткырып фольк. постлав постель и уложив спать; уктатпасын убалым, жаткырбасын жазыгым фольк. (если по моей вине это случится) пусть грех мой не даёт мне спать, пусть вина моя не даёт мне лечь; жаткыра чап- уложить на месте, зарубив.
Баланы анча-мынча жазалап коюу, окутуп коюу деген мааниде көбүнчө балдарга карата колдонулат. Жаткыра чапчы, өтүп кетти ушунуку, - деди балага ачуусу келип.
этиш. Эсинде сактоо, эсинде кармоо, жат айтып бере алгыдай болуу. — Тээк, жаттап алган сөзүнөн да жаңылат бекен (Сыдыкбеков). Карылардан калган сөз, Каттай жаттап алган сөз («Семетей).
Текстти, айтылган сөздү, ырды ж. б. ошол түрүндө эсинде толук сактап калуу, жат айтып бере алгыдай болуп эсинде сактоо. Унутпаска улам ырды кайталап, Үн чыгарып, унутпаска жаттадым (Токомбаев). Карылардан калган сөз, Каттай жаттап алган сөз («Семетей»).
жаттык I чуждость, отчуждённость. жаттык- II чуждаться. жаттык- III то же, чтожатык- II; анчалык жаттыгып черте элекмин с таким вдохновением я ещё никогда не играл (на комузе).
жатык I 1. наклонный, расположенный наклонно к чему-л.; склонённый; 2. перен. учтивый, не заносчивый, простой; жакшы болсоң, жатык бол фольк. если ты знатен (напр. занимаешь высокое положение), будь учтив; жатык тилдүү или тили жатык или сөзү жатык обладающий даром простой, степенной, импонирующей речи; сенин тилиң жатык, сен айт ты скажи, ты на слово горазд (можешь говорить дельно и учтиво); жатык жазылган аңгеме рассказ, написанный простым, доходчивым языком; 3. поведение, поступки; законго туура жатыгы его поведение сообразно с законом. жатык- II стать склонным, расположенным к чему-л.; освоиться, приобвыкнуть, наловчиться; сөз айтууга жатыксын, сөөгү бышып катыксын фольк. пусть он научится дельной речи, пусть кость (т.е. организм) его окрепнет; жатыга элек көп элге жаш балапан убагым фольк. то было время моего детства, когда я ещё не привык к народу (выступать перед народом).
I сын.1. Сыпайы, сылык, орой, одоно эмес.Абдан жатык. Сыпайы, маданияттуу да мамиле кылат (Убукеев). Жакшы болсоң жатык бол, улук болсоң кичик бол (макал). Көйкөлө басып жатык кыймыл менен тамак-ашын иреттеп коё берди (Убукеев). 2. Жылма, куюлушкан, кулакка угумдуу, көркөм. Үнү бийик, тили жатык (Сыдыкбеков). Жатык жазылган аңгеме. ЖАТЫКIIэтиш. Машыгуу, көнүгүү, маш болуп, үйрөнүп кетүү. Саясатка кайдан жатык болуп алгансың? (Сасыкбаев).
1. Сыпайы, сылык, орой эмес, кичи пейил, элпек. Жакшы болсоң жатык бол, улук болсоң кичик бол (макал). Абдан жатык. Сыпайы, маданияттуу да мамиле кылат (Убукеев). 2. Көркөм, куюлушкан, кулакка угумдуу. Карынын тили жатык, укканга сөзү түгөнбөйт (Баялинов). Үнү бийик, тили жатык (Сыдыкбеков).
Кандайдыр бир ишке, бир нерсеге машыгуу, көнүгүү, маш болуп, үйрөнүп кетүү. Түрдүү сөзгө тили жатыккан кыз-келиндер. || Көнүмүшкө айлануу, үйрөнүшүп, үйүр алып калуу. Улак балдардын көзүнө да жатыгып, өгөйлөөдөн оолактады (Бейшеналиев).
1. анат. матка; жатындан жарып чыккан бала родное (для матери) дитя; 2. послед, плацента, детское место; 3. место лежания, лёжка, лежбище, ложе; малдын жатыны место, где лежит скот (гл. обр. ночью); малдын жатыны жакшы болсо, мал анча арыктабайт если место лёжки скота удобно, скот не так худеет; 4. поведение во сне; жатыны жакшы он во сне спокоен, он спит спокойно; жатыны жаман он спит беспокойно; жатыны бөлөк или жатыны башка неединоутробный; алтын жатын энекем фольк. моя маменька, родившая достойных детей (букв. моя маменька с золотой маткой); жатыным куруп (или күйүп) кетсин! пропади (или сгори) моя матка! (говорит женщина, когда её дети оказываются неудачными, плохими или когда родятся и умирают, не живут); жатыны күйүп бүткөн или жатыны күйүп кеткен сменившая много мужей или любовников; жатыны жаман у него дурная мать; жатында урган или жатындан урган никудышный от рождения.
Түйүлдүк же түйүлө баштаган жаңы организм өнүгө турган аялдардын же ургаачы жаныбарлардын ички жыныс мүчөсү. Жатындан жарып чыкпаса, Бакма бала курусун (Токтогул). Эне. Табылды Зарыл экөө бир жатындан эмес (Сыдыкбеков). Бир жатындан туулуп, Бир уядан жем жеген (Бөкөнбаев).
Жатыны бирге, бир энеден туулган, уялаш, энеси бир. Жатындаш тууган иним жок, Жон күйүп издеп барганга (Токтогул). Жатындаш инисинин жамандыгын билбей Кыдырбай Батийнага кине коё албайт (Сыдыкбеков).
Өз алдынча эмгек кылбай бирөөнүн эсебинен жашаган, бекер оокатка көнгөн, жалкоо, арам тамак. - Бирок, ошол калың кедей жатып ичер байларга каршы жапырт козголушу керек (Эсенкожоев). Ал окууга өтпөй ойрондоп келген, жатып ичер, жан бакты (Тойбаев). Арам гана жатып ичер, Кеңирсип мунун жатканын көр (Борбугулов).
Өз алдынча эмгек кылбай бирөөнүн эсебинен жашаган, бекер оокатка көнгөн, жалкоо, арам тамак. – Бирок, ошол калың кедей жатып ичер байларга каршы жапырт козголушу керек (Эсенкожоев). Ал окууга өптөй ойрондоп келген, жатып ичер, жан бакты (Тойбаев). Арам гана жатып ичер, Кеңирсип мунун жатканын көр (Борбугулов). Ошентип, жатып ичер жата берди, Таш үйүп жалпак үйдүн чатырына (Токомбаев).
и. д. отжатырка- чувство чуждости, отчуждённости; менде жатыркоо жок, кимдин үйүнө барсам да, өз үйүмдөй я не стесняюсь (не чувствую себя чужим), если иду в чей-либо дом, (этот дом мне) как свой.
жатыш I и. д. отжат- III; жатыш жөндөмө грам. местный падеж; бөрү жатыш см.бөрү. жатыш- II взаимн. отжат- III; окуп жатышат они учатся; ушулар менин кебетеме күлүп жатышпасын как бы они не стали смеяться над моим внешним видом.
несов. 1. (прижиматься) корголоо, ыктоо; ребёнок жмётся к матери бала энесине корголойт; 2. перен.разг. (ёжиться) бүрүшүү, курушуу; жаться от холода сууктан бүрүшүү; 3. перен.разг. (скупиться) зыкымдануу; 4. перен.разг. (стесняться) тартынуу, уялуу; чего ты жмёшься, отвечай скорее сен эмне тартынасың, тез жооп бер.