1. земля; место;
жер айда- пахать землю;
эр эмгегин жер жебейт погов. земля не поглотит труд молодца (т.е. труд, вложенный в землю, не пропадёт);
телегейи тептегиз жери жакшы кыргыздын фольк. благодатна, хороша земля киргизов;
жерин карап качкан он бежал на свою родину;
жер шары земной шар;
сени жер да албайт (ты такой пакостный, что) тебя (после смерти) и земля-то не примет;
бир жерден экинчи жерге с одного места на другое;
кайсы жерден? из какого места?, откуда?
бир жерге 1) в одно место; 2) куда-нибудь;
жер-жерлерде по местам; на местах; то там то сям;
жер-жерлерге жөнөй кетишти они разбрелись кто куда;
барбаган жерибиз калбады не осталось места, где бы мы не были, мы всё исходили (изъездили);
жер бас- 1) топтать землю, ходить по земле; 2) перен. жить;
кегимди мыктап албасам, кишимсип кантип жер басам? как я буду жить и считать себя человеком, если как следует не отомщу (врагу) ?
жер менен жер болуп кал- 1) сровняться с землёй;
мүрзөлөр жер менен жер болуп калган могилы (могильные насыпи) сровнялись с землёй; 2) перен. быть уничтоженным, стёртым с лица земли;
жер менен жер кылып кой- 1) сровнять с землёй; 2) перен. разрушить до основания, сровнять с землёй;
ак жер сев. каменистая почва со значительным содержанием подпочвенной влаги;
жер-суу 1) земля-вода (земля и условия, где можно вести земледельческое или скотоводческое хозяйство);
жер-суу толгон многое множество; 2) Жер-Суу миф. Земля-Вода (древнетюркское божество);
Жер-Суу тайы- этн. приносить жертву (умилостивительную или благодарственную) божеству Земля-Вода;
Жер-Суу, колдой көр! Земля-Вода, помоги!;
жер кепе сев. или жер төлө южн. землянка; 2. расстояние;
беш күндүк жер пять дней пути; 3. (или кара жер) перен. (о человеке) никудышный, дрянь;
атаңдын көрү, ар Кыяз! эр Кыяз эмес, жер Кыяз! фольк. чтоб тебе, богатырь Кыяз! (ты) не богатырь Кыяз, а дерьмо Кыяз!;
мейлиң жакшы, мейлиң шер, мейлиң жаман, мейлиң жер - жаралган адам баласы фольк. пусть знатный, пусть лев (т.е. богатырь), пусть простолюдин, пусть никудышный (все они) сотворённые люди;
кара жер (кара - часто встречающийся эпитет земли) земля;
жер баскан скот (общее название);
жер басканы скот его; скот, который он имеет;
жер басканы ондон ашпайт скота у него не больше десяти (голов);
ак таноонун үйрүндө, ашып кетсе жер басканы жыйырма бардыр в косяке белохрапого (жеребца), пожалуй, самое большее двадцать голов;
жерге кал- или жерде кал- пропасть зря;
эрге кылган жакшылык жерге калбайт погов. добро, сделанное молодцу, не пропадёт зря;
бул окуя жерге калбайт зтот случай так не пройдёт;
сиздин сөзүңүз жерде калбас, дейм думаю, что ваши слова не пропадут зря (т.е. возымеют действие);
жерге калтыр- бросить на произвол судьбы, не проявить заботы;
жакшы жери... хорошая его сторона..., хорошо в нём то, что...;
жаман жери... плохая его сторона..., плохо в нём то, что...;
жакшы жери - кир көтөрөт, бирок жаман жери - бат оңот хорошо в нём то, что оно не маркое, но плохо то, что быстро линяет;
жаман жеринин бири одна из дурных сторон этого;
жер (и, -ин и т.д.) жок (у него, у тебя и т.д.) нет никаких оснований;
таарына турган жериң жок у тебя нет оснований обижаться, тебе не на что обижаться;
мунун эч бир арсарсый турган жери жок тут нет ничего такого, что могло бы вызвать сомнение;
жер (и, -ин и т.д.) бар (у него, у тебя и т.д.) есть, это (за ним, тобой и т.д.) водится;
ошондой жери бар за ним это водится, с ним это бывает;
жер баспай турган ат быстроногий конь;
жер баспай турган кезде когда он был в расцвете сил;
жер баспай калды он вознёсся, нос задрал;
аз эле жерден өлбөй калды или аз жерден кайтты или өлбөгөн жерде калды он чуть было не умер, он был на волосок от смерти;
албасаңар тилимди, келди өлөр жериң! - деп фольк. мол, раз вы не послушались меня, значит, настало время вашей смерти!;
күнөөсүз жерден без вины;
күнөөсүз жерден кесилген фольк. он невинно осуждён;
кара жерден облыжно, по ложному доносу;
кара жерден кармалып, кайран баш элден сүрүлдү фольк. схвачена по ложному доносу и сослана бедная голова (моя);
ак жерден невинно;
жок жерден ни с того ни с сего, без всяких оснований (обвинять, наказывать и т.п.);
жок (или ак) жеринен жаман атты кылды его охаяли совершенно напрасно;
кутпөгөн жерден неожиданно, нежданно-негаданно;
салган жерден или чукул жерден вдруг, сразу; ни с того ни с сего;
аз жерден или аз эле жерден чуть было не...;
барып турган жери высшая степень чего-л.;
бир жерине жеткен кедей крайне бедный;
жерине жеткир- проучить кого-л. как следует; показать кому-л., где раки зимуют;
мен аны жерине жеткирем! я ему покажу!; он у меня будет знать!;
...жеринен в тот самый момент, когда...;
аны мен күлүп турган жеринен чакырдым я его позвал в тот момент, когда он смеялся;
жери ошол как раз тот момент, когда он...;
акчадан өлүп бараткан жерим жок я не в таком положении, что мне без денег - смерть; я не так уж и нуждаюсь в деньгах;
бардыгынын кабары бир жерден чыгат сообщения всех их сходятся, совпадают;
кирерге (или жанын коюуга) жер таппай калды трудно ему пришлось; ему небо с овчинку показалось;
баш жерге киргиче пока жив, до самой смерти;
жемелеп жерге киргизген он заел, замучил попрёками;
жерге кирсин! глаза бы мои его не видали!; провались он совсем!;
жерге кир! провались ты!; пропади ты пропадом!;
жер үстүнөн көрүнбөсөм если я не останусь в живых;
жер карап опустив, понурив голову (напр. от страха, стыда);
тиги киши айыптуудай жер карады тот человек опустил голову как виноватый;
жер карабай жооп бергиле отвечайте прямо, не отводя глаз;
жер карат- поставить в неловкое положение, осрамить;
жер каратып койбочу не осрами, не допусти до срама (меня, его и т.д.);
жерди кара очертания едва виднеющегося вдали предмета, силуэт; привидение, призрак;
тиги көрүнгөн - киши эмес, жөн эле жерди кара то, что виднеется - не человек, а видимость, призрак;
орто жерде бойлуу (человек) среднего роста;
...жерде (при умножении): эки жерде эки дважды два; беш жерде беш пятью пять;
жерден чыга калгандай как с неба свалился;
жерге-сууга тийгизбей макта- или жерге-сууга батырбай макта- превозносить;
жерге амал кирди сев. земля ожила (сошёл снег, начала пробиваться зелень);
жер-жебир см. жебир;
жер-жемиш см. жемиш 2;
жер каймактап бүткөндө см. каймакта-;
көр-жер см. көр II;
жер каптыр- см. каптыр-;
жер тыңшаар см. тыңша-.
зат.1. Күндү тегерете жана өзүнүн огунда айлануучу Күндөн кийинки үчүнчү планета. Жер күндү тегеренет.
2. Кургактык (океан, деңиз ж.б. сууларга карама-каршы түшүнүктө). Моряктар горизонтто жерди көрүштү.
3. Биздин планетабыздын үстүнкү бети, үстүнкү катмары; кыртыш, топурак.Шаарда уй жайылып жүрөр эле, Мөңгүрөп жер челишип убап-чубап (Шукүрбеков). Суу мол болуп, жаан жааса, Жайык төш, семиз жер бүрдөйт (Токобаев).
4. Айдоо, жайыт ж.б. катарында пайдаланылган белгилүү аянт, участок. Айдоо жерлер кеңиди, Ак буудай арбын себилди (Үмөталиев). Жайыт жер. Кайрак жер.
5. Өлкө, мамлекет, мекен. Казакстандын жери элсиз ээн талаа болуп келген («Коммунист»).Мыскал жаш өмүрдүн кымбат доорун Украина жеринде өткөрүп келди (Сыдыкбеков).
6. Орун, жай; аралык. Бул жерде райкомдун өкүлү да отурат (Убукеев). Киндик каным тамган жер. Күнчүлүк жер. Айчылык жер.
7. Дененин айрым бөлүгү. Бир жериңиз ооруган жокпу? Оорубаган жерим жок.
¨ Жер-жеберинежетүү — 1) аябай тилдөө, абдан тилдөө; 2) майда -чуйдасынан бери, эчтемесин калтырбай. Анын жер-жеберине жетүүнүн бизге кереги эмне? («Чалкан»). Жертөлө — жерди казып салынган жапыз там, үй; малга даярдалган жер там. Жерсоорусу — мыкты, сонун, бай, семиз жер. Бул жарыктык Ысык-Көл, Жер соорусу турбайбы, Жердесе ногой тунбайбы («Семетей»). Жеркаймактаганданбери — капкачантан, атам замандан бери, көптөн бери. Биз дал ошол жер каймактагандан бери адамдын кулагы укпаган нерселерди угуза турган, аны иш жүзүнө ашыра турган адамбыз (Байтемиров). Жеркароо — уялуу, айласы кетип, тике карай албоо. Амантур наалып жер карады (Убукеев). Кандайдыр бир кара сакалдын доосу менен эл караган бетим жер карап олтурса эмненин тамтыгы! (Каимов). Өлбөгөнжердекалуук.өлII. Жерчечегинбезөөк.безе. Жерсемирткичк.семирткич.
жер жер айдоо жер алмурут жер астын-үстүн болуу жер астындагы суулар жер атмосферасы жер балансы жер банкы жер баскан жер баспай калуу жер бастырбоо жер бетеге жер босого жер бүргөлөрү жер буурчак жерге батпоо жерге берүү жерге жайгаштыруу жерге жашыруу жерге калтырбоо жерге кир фраз. жерге кирип кете жаздоо жерге-сууга тийгизбөө жерге таштабоо (калтырбоо) жерге түкүрүү жерде калбоо жерден алып, көргө уруу жерден башын албоо жерден боорун көтөрүү жерден чукугандай жерден чыга калгандай жерди жакшыртуу жерди жекече пайдалануу жерди пайдалануу жердин айлануусу жердин баасы жердин жети катары жердин келбети жердин күрдүүлүгү жердин магнит талаасы жердин огу (физ.) жердин түбү жер дүлөй (бот.) жер жаздануу жер жамандап барбасын жер жаңгак жер жарым шарлары жер-жебер жер-жебир жер-жемиш жер-жерлерде жер жүзү жер иштери жер кадастры жер казарлар зоо. жер казыгы (жердин уңкул-чуңкулу) жер казык (чикит) (диал.) жер каймактаганда жер карама жер каратпоо жер кароо жер картасы жер каттоо жер кезүү жер кене жер кепе жер китеби (а. ч.) жер которуу (миграция) жер которуштуруу жер көң жер көчкү жер курут жөргөмүш жер май (нефть) жер майышуу жер менен жексен кылуу жер мителери жер оо жер оодаруу жер ооштуруу жер паана (бомбоубежище) жер рентасы жер рентасынын генезиси жер реформасы жер сабоо жер салыгы жер семирткич жер соорусу жер сүзүү жер-суу жер-сууга батпоо жер сыйпалатуу жер сыйпалоо жер там жер таянуу жер титирөө жер титирөөгө туруктуу жер товары жер төлө (жер там) (диал.) жер түпкүрү жер түрлөрүнүн теңдеми жер тыңшаар жер укугу жер үстүндөгү суулар жер участогу жер үшө- жер үлүшү жер фондусу жер чечегин безөө жер чукуурлар (зоол.) жер шары жер электр талаасы жер эсеби жер ээлиги жер ээлөө жер ээси
ЖЕР – негизги табигый байлыктын бир түрү, айыл чарбасындагы өндүрүүнүн башкы каражаты. Ал өзгөчө укукка ээ болуу менен, келечек муундардын кызыкчылыгы үчүн калтырууну камсыз кылууга жана жер байлыгы катары сактоого жатат.
1. Күндү тегерете жана өзүнүн огунда айлануучу күндөн кийинки үчүнчү планета. Жер Күндү тегеренет. 2. Кургактык (океан, деңиз ж. б. сууларга карама-каршы түшүнүктө). Моряктар горизонтто жерди көрүштү. 3. Биздин планетанын үстүнкү бети, үстүнкү катмары, кыртыш, топурак. Борпоң жер. Кара топурактуу жер. Ак чополуу жер. Таштуу жер. Семиз жер. 4. Айдоо, жайыт, чабык катарында пайдаланыла турган аянт, белгилүү бир участок. Чабынды жерлерибиздин көпчүлүгүнө машина жүрө албайт (Убукеев). Айдоо жерлер кеңиди, Ак буудай арбын себилди (Үмөталиев). 5. Өлкө, мекен, мамлекет. Ошентип, Мыскал жаш өмүрдүн кымбат доорун Украина жеринде өткөрүп келди (Сыдыкбеков). Киндик каным тамган жер, Кеңеши бирге тууган эл (Нуркамал). Туулган жер Мыскалдын көзүнө алда эмнедей көрүнөт (Сыдыкбеков). 6. Орун, белгилүү бир жай. Тандап алган жери – береги көлгө кирип барган булуңча (Сыдыкбеков). Ар жерден боз үйлөрдү көзүң чалат (Шүкүрбеков). // Кандайдыр бир өлчөмдүү аралык. Алтын Чолпонду кыйла жерге узатып барды (Байтемиров). Дал суунун орто жерине келгенде карады эки жакты (Шүкүрбеков). || Көбүнчө келген тарап же келин болуп келүүчү кыздын төркүндөрү, куда тарап. Келин жаман эмес, келген жер жаман (макал). Арзыган жерден кыз алса, Адамга ушул жыргал да («Олжобай менен Кишимжан»). 7. Дененин же кандайдыр бир нерселердин айрым бөлүгү. Бир жериңиз ооруган жокпу? (Байтемиров). Көйнөгүнүн бир жери айрылып калыптыр («Жаш ленинчи»). 8. Кандайдыр бир нерселердин, иштин, жөнүн, шартын, ал-абалын билдирүүдө колдонулат. Андрейдин аты мүдүрүлүп кете жаздап, аз жерден калды (Байтемиров). Бурулча иштин ток этер жерине өттү (Байтемиров). Капа болом баарыңа, Ак жерден өлгөн Сарыга (Токтогул). Жакшы жери анча алыс эмес (Сыдыкбеков). Барпы жок жерден алтын тапкандай сүйүнүп кетти (Байтемиров).
ЖЕР АЛДЫ — байыркы мифологиянын негизинде пайда болгон түшүнүк. Байыркы адамдардын диний түшүнүгү боюнча дүйнө үчкө бөлүнгөн: биринчи — асман (кудайлар өлкөсү), экинчи — адамдар жашаган дүйнө, үчүнчү — жер астындагы дүйнө (өлүктөр дүйнөсү). Айрым адабиятчылардын пикири боюнча мифологиялык түшүнүктөрдүн алгачкы учурун таза диний мифология катары кароого болбойт. Кийинчерээк адамдар тапка бөлүнгөндөн кийин, бул элдик түшүнүк таптык кызыкчылыкка баш ийдирилип, мусулман дининин куралына айланган. Байыркы кыргыздар да кыял менен жаратылышты бул тирүү адамдар жашаган дүйнө, өлгөн адамдар жашаган тигил — Ж. а-ндагы дүйнө деп экиге бөлүшкөн. Эпосто сүрөттөлгөн Ж. а-ндагы дүйнө жер үстүндөгү турмуштан эч бир айырмаланбайт. «Бокмурун элге кабар жибергени, Көкөтөйдү коигону» деген окуяда Ж. а-ндагы дүйнө төмөнкүчө сүрөттөлөт:
Күтүнүп турсаң ашыңа
Күлдү журт келер кашыңа.
Жердин өзү дөңгөлөк
Жеткен жан келер жөрмөлөп.
Жер астында эрлер бар (Сагымбай Орозбаков, 3. 67).
Мында кыргыз эпосундагы Ж. а-ндагы дүинө жөнүндөгү түшүнүк, башка түрк элдеринин көз карашындай эле бул элдин поэтикалык гана көз карашы деп жыйынтык чыгарууга болот.
9-кылымга чейин кыргыздарда, Алтайда, Батыш Сибирде жашаган элдерде тигил дүйнө жөнүндөгү түшүнүк абдан күчтүү болгон. Алтайлык жана Сибирде жашаган түрк элдеринин чыгармачылыгында Ж. а-ндагы кудайлар, шамандар менен болгон согуш учурайт. Башкы каарман тагдырына багышталган аялды алуу үчүн Ж. а-на түшүү, болбосо алыскы бир жерге чоочун элге саякат жасоо башка элдердин эпикалык оозеки адабияттарында да кезигет. Бул мотив алардын өтө байыркылыгын белгилейт.
Академик В. В. Радлов алтайлыктардын элдик чыгармалары менен таанышкандан кийин, бул түрк урууларынын оозеки чыгармаларында кеңири кезигүүчү Ж. а-ндагы дүйнө жөнүндөгү түшүнүктөрдү шаманизмдин теңири катары карабастан, шамандык көз караштан өзгөчөлөнүп турган алтайлыктардын поэтикалык көз карашы катары караш керектигин эскерткен.
Ж. а-ндагы дүйнө жөнүндө кыргыз элинин жөө жомокторунда, «Манас» эпосунда, негизинен «Эр Төштүктө» кеңири кездешет. «Эр Төштүк» эпосундагы Ж. а-ндагы турмуш жөнүндөгү мифологиянын өнүгүшү тигил дүйнө жөнүндөгү түшүнүктүн чыгышы, тактап айтканда, жан адамдын денесинен бөлөк жашайт деген түшүнүктүн келип чыгышы менен байланыштырылган. «Манас» эпосунун негизги варианттарында да Төштүк Ж. а-на түшүп барып, кайра келген баатыр катары сүрөттөлөт:
Элемандын эркеси
Жер алдына түшкөнү
Жети жыл болгон чагы экен,
Жер үстүнө чыкканы
Жети күнчө бар экен
Ошо Төштүк келгени (Саякбай Каралаев, 2. 12, 40; Сагымбай Орозбаков, 3. 106).
Төштүктүн Ж. а-на түшүшүн шамандык мифология катары карабастан, байыркы адамдардын түшүнүгү катары караш керек.
Ы. Кадыров
Өтө кыйын, абдан оор абалга дуушар болуп, эмне кыларын билбей, көзү караңгылап, сендиректей түшүү. Айдакенин эси оой түшүп, жер астын-үстүн болуп кеткенсиди (Осмоналиев). Жакшылыктан үмүт үзүп, жер астын-үстүн болуп чайпалат (Бердикеев). В.: Дүйнө астын-үстүн болуу. Дүйнө астын-үстүн болуп, жер көчүп бараткансып, кулак-башы чуулдайт (Исмаилов).
Өтө кыйын, абдан оор абалга дуушар болуп, эмне кыларын билбей, көзү караңгылап, сендиректей түшүү. Айдакенин эси оой түшүп, жер астын-үстүн болуп кеткенсиди (Осмоналиев). Жакшылыктан үмүт үзүп, жер астын-үстүн болуп чайпалат (Бердикеев).
Дубалдын түбү. Тамдын аркасында кардын эриндиси көлкүлдөйт. Белгилүү – жербайында муштумдай таш же шапалактай кыш жок, ылай дубал алды, үстүнөн суу чылпылдап турса, кантип туруштук берет (Касымбеков).
Эч нерсени көзүнө илбей, текеберленип, дөөгүрсүнүп, көтөрүлүп турган абалда болуу, мен-менсинип, мурдун көтөрүп, көөп кетүү. Жаңыдан бийликке келишкендердин акылсыздары тез эле дердейип, жер баспай калышат (Осмоналиев). Чочуганым мен-менсинип жер баспай калган чунак, окус шартым жок деп коебу дейм (Бейшеналиев). Бул атагыма жер баспай, таноом дердейип калса керек (Осмоналиев).
Эч нерсени көзүнө илбей, текеберленип, дөөгүрсүнүп, көтөрүлүп турган абалда болуу, менменсинип, мурдун көтөрүп, көөп кетүү. Жаңыдан бийликке келишкендердин акылсыздары тез эле дердейип, жер баспай калышат (Осмоналиев). Чочуганым: Менменсинип жер баспай калган чунак, окус шартым жок деп коёбу дейм (Бейшеналиев). Бул атагыма жер баспай, таноом дердейип калса керек (Осмоналиев). В.: Жер бетине сыйбоо. – Пах, пах! Мына бул жамандын жер бетине сыйбай турганын карасаң! (Укаев). Жер баспоо. Анын жер баспай турган кезин көрдүм.
1. ряд, строй; жерге тарт- строиться в ряд (напр. о войске); Желкайып өзуң бар элең, жети сан кошуун жергеңде фольк. ты, Джелькайып, сам был в рядах семидесятитысячного войска своего; Жерге-Тал геогр. Джерге-Тал (букв. ряд вётел, верб); 2. (или айыл-жерге или жээк-жерге или жерге-жээк) население нескольких родственных аулов, родичи, близкие; своя компания; свой народ; жээк-жергем бар, жалгыз жүргөн жан эмесмин у меня есть родня и близкие, я не одинок; аскерди арбын баштапсыз, жетим, тул катын, жергеңди каран таштапсыз фольк. вы повели большое войско, сирот, вдов и родичей своих оставили вы беспризорными; жети күн тартты толгоону, жергеси чарчап болгону фольк. семь дней у неё были родовые схватки, все окружающие её измучились (помогая ей); жерге-жээктеги эл эмес, алыстагы элге да ылакап боло баштады разговор о нём начал распространяться не только в своей округе, но среди населения дальних аулов; той жүктөп бир күн келбесин, кыз оюн кыльп, кыйкыртып атамдын айыл-жергесин фольк. как бы он не прибыл с навьюченными свадебными дарами, как бы не устроил шумные свадебные игры в ауле моего отца; жергеден чык- 1) выйти из чьих-л. рядов, из какой-л. среды, выйти из народа; 2) перен. порвать со своей средой, отбиться от родичей и близких; жергеден чыккан порвавший со своей средой, отбившийся от родных и близких, отщепенец; жеринен азган эл оңбос, жергеден качкан эр оңбос фольк. несдобровать народу, бродящему не по своей земле, несдобровать молодцу, бежавшему от своего народа; жергеге кошулган он слился со своей средой, стал равным в своей среде, он стал своим человеком; 3. стойбище; "жоо жергеге келди" - деп, Жакыптын үрөйү учуп калыптыр фольк. думая, что враг пришёл в стойбище, Джакып перепугался.
1. Белгилүү бир жер, өлкө, аймак. Берекелүү Ала-Тоо Жергемден салам айтамын (Үмөталиев). Бактылуу элдин жергеси, Менин сүйгөн республикам (Үмөталиев). || Конуш, турак-жай. Жергеси короо, жети бак, Кандай хандын ордосу («Сейтек»). Конушу шибер көпкөк чөп, Келишкен экен жергеси (Токтогул). 2. Эл-журт, ага-тууган, айыл-апа. Нусканы өзүң үчүн кылба, жергең үчүн кыл (Жантөшев). Желикпегин Канчоро, Жергеге эсен жетелик («Сейтек»). Тобуңдан кетсем аман бол, Толгон кыргыз жергеси (Токтогул). || Белгилүү бир чөйрөдөгү адамдар, айлана-тегеректегилер. Жергеси чарчап болгону, Алты күн тартып толгоону («Семетей»).
Өлгөн адамдын кийим-кечесин чечиндирип көмгөнгө чейин коё турган ордуна жайгаштыруу (боз үйгө же башка жайга). Өлүктү жерге алып койгондон кийин, өлүк каадасы кылып жакындары жоктой баштады («Ала-Тоо»). В.: Чийге алып коюу. Өлүктү чийге алып коюптур.
Өлгөн адамдын кийим-кечесин чечиндирип көмгөнгө чейин коё турган ордуна жайгаштыруу (боз үйгө же башка жайга). Өлүктү жерге алып койгондон кийин, өлүк каадасы кылып жакындары жоктой баштады («Ала-Тоо»).
к. ЖЕР-СУУГА БАТПОО
Калпа ажынын билермандарынын көзүнчө көтөрө чалганына Бошкой жерге батпай калды (Бейшеналиев). Сабыр чоң атасынын мактаганына жерге батпай кетти (Жусупов).
Көмүү, сөөктү жерге коюу. Түш оогондо Чорону жерге беришти (Айтматов). Далай баласын жерге берип, жүрөгү калган энеде жан жок (Укаев). В.: Жерге жайгаштыруу. Жолонду жерге жашыргандан бери төрт күн өттү (Жоошбаев).
Урук-тууган, жек-жаат. Канат бутагыбыз өсүп, жерге-жээгибиз көбөйгөндөн кийин көрө жатарбыз (Жантөшев). Жерге-жээгиңер көбөйүп кенен өрүшкө конгула (Жантөшев).
Кыйып кетпөө, эстен чыгарбоо, айтылган сөздү же өтүнүчтү унутуп койбой орундатуу. Ошол эл-жер жөрөлгөсүн жерге калтырбай эмки жаштар силер, айыл даңкын чыгарып жатасыңар (Жусупов). Досуң сени эч качан жерге калтырбайт. В.: Жерге таштабоо. Ал силерди эч качан жерге таштабайт, – деп Алымкул да толкундана сүйлөдү (Абдукаримов).
Кыйып кетпөө, эстен чыгарбоо, унутуп койбоо. Ошол эл-жер жөрөлгөсүн жерге калтырбай эмки жаштар силер, айыл даңкын чыгарып жатасыңар (Жусупов). Досуң сени эч качан жерге калтырбайт («Ленинчил жаш»).
Тилдөө, жемелөө же жактырбоо маанисинде колдонулат. Бала болбой жерге кир, карган ата-энеңе боор оорусаң боло! – деп, эжем мени уруша баштады. Малың менен жерге кир. Малың башыңда калсын, – деп апасынын каргап-шилеген сөздөрү кулагына даана угулду (Мырзаев). Айтканымды азыр бил, Малың менен жерге кир! («Эр Төштүк»).
Тилдөө, жемелөө же жактырбоо маанисинде колдонулат. Бала болбой жерге кир, карган ата-энеңе боор оорусаң боло! - деп, эжем мени уруша баштады («Ленинчил жаш»), Малың менен жерге кир. Малың башыңда калсын, - деп апасынын каргап-шилеген сөздөру улагына даана угулду (Мырзаев).
Бир нерсеге катуу уят болуу, аябай уялып баш көтөрбөө, эмне кыларын билбей өтө кыжалат болуу. Акбала жерге кирип кете жаздады (Укаев). Ал досунун бул сөзүн укканда укса да укпамышка салып, жерге кирип кете жаздады (Абдукаимов).
Бир нерсеге катуу уят болуу, аябай уялып баш көтөрбөө, эмне кыларын билбей өтө кыжалат болуу. Акбала жерге кирип кете жаздады (Укаев). Ал досунун бул сөзүн укканда укса да укпамышка салып, жерге кирип кете жаздады (Абдукаимов). Атамдын кеңешин жерге калтырбай тил алдым (Абдукаримов).
располагаться в ряд; жергелей талды сыдырып, жердин үстүн кыдырып фольк. (о героине эпоса, обернувшейся лебедем) паря над рядами деревьев и оглядывая (с высоты) поверхность земную.
взаимн. отжергеле- становиться в ряды; жебелерин асынып, жергелешип бастырып фольк. навесив на себя луки и двигаясь рядами; жергелешкен эл народ, живущий сплочённой группой.
Эли-журту көп, эл-журттуу, урук-туугандуу, түптүү, ата мекени бар, Жергелүү журтум чабам деп, Бу кебиңди ким уксун («Сейтек»). Желпинтип тууну көтөрдүң, Жергелүү кыргыз тоосунан (Токтогул). Жеңишин тилейт ишиңдин, Жергелүү журтуң (Бөкөнбаев).
безродный; не имеющий родичей и близких, утративший или порвавший связь со своим народом; жергесиз жетим дебесең, жетилсем, сени багамын фольк. если ты не гнушаешься тем, что я безродный сирота, то когда вырасту, я буду тебя кормить.
Абдан сүйүнүү, толкундоо, көңүлү көтөрүңкү, жайдары абалда болуу. Мен жерге-сууга батпай, көңүлүм куунак болуп, өтө жайдары жүрдүм (Абдукаримов). Жерге батпай антаңдаган мени апам коңур үнү менен тосуп алды (Осмоналиев).
Абдан күчөтүп, көтөрө чалып мактоо, ашыра мактоо, аябай жеткире мактоо. Эл эмчилигиңди жерге-сууга тийгизбей макташат экен (Бейшеналиев). Чоң энеси Алмазды жерге-сууга тийгизбей мактап, ошондо кандай гана сүйүнбөдү дейсиң (Саякбаев). В.: Жерге тийгизбөө. Сөздү чекир көз Шаршен алды, Баланы жерге тийгизбей мактап салды («Чалкан»).
Абдан күчөтүп, көтөрө чалып мактоо, ашыра мактоо, аябай жеткире мактоо. Эл эмчилигинди жерге-сууга тийгизбей макташат экен (Бейшеналиев). Чоң энеси Алмазды жерге-сууга тийгизбей мактап, ошондо кандай гана сүйүнбөдү дейсиң (Саякбаев).
ЖЕРГЕ-ТАЛ — топоним. «Жерге-Тал ылдый жүгүрүп, Энеңдин тизеси жерге бүгүлүп» (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 32),— деп, Каныкей Чыйырды менен Семетейди көтөрүп, төркүнүнө качып баратканда Ж.-Т. аркылуу өткөнү айтылат. Географиялык реалияда Кыргызстандагы бир катар жер, суулар Ж.-Т. аталары белгилүү.
Айткан сөздү же өтүнүчтү орундатуу, унутпоо. Ал силерди эч качан жерге таштабайт,– деп Алымкул да толкундана сүйлөдү (Абдукаримов). Атамдын кеңешин жерге калтырбай тил алдым (Абдукаримов).
1. к. ЖЕРГЕ-СУУГА ТИЙГИЗБӨӨ 2. Эч нерсе калтырбоо, тез эле алып кетүү. Алар алма какты тим эле жерге тийгизбей талап кетет (Абакиров). Жерге тийгизбей алат.
1. к. жерге-сууга тийгизбөө. 2. Эч нерсе калтырбоо, тез эле алып кетүү. Алар алма какты тим эле жерге тийгизбей талап кетет (Абакиров). Жерге тийгизбей алат.
Көбүнчө бир нерсени жактырбагандай, жек көргөндөй мааниде таңыркоо, таң калуу. Анын бул кылыгын кайнатасы угаары менен жерге түкүрдү (Ашымбаев). Орозбайдын бул жоругуна таңыркаган эл жерге түкүрүп, толкуя токтогон (Өгөбаев).
Бир нерсени жек көргөндүктү, кабыл албагандыкты билдирүүчү сөз. Анын бул кылыгын кайнатасы угаары менен жерге түкүрдү (Ашымбаев). Орозбайдын бул жоругуна таңыркаган эл жерге түкүрүп, толкуп токтогон (Өгөбаев).
понуд. отжергиликтеш- коренизировать; переводить на язык коренного населения (напр. делопроизводство); укомплектовывать что-л. представителями коренного населения.
в разн. знач. местный; коренной; жергиликтүү эл местное, коренное население; жергиликтүү тил местный язык; жергиликтүү убакыт боюнча по местному времени; жергиликтүү уюмдар местные организации; жергиликтүү өнөр жай местная промышленность.
сын.1. Ушул жерлик, ушул жерде мурдатан туруктуу жашап келген, башка жактык эмес. Жергиликтүү эл. Жергиликтүү жашаган калктар.
2. Жалпы мамлекеттик эмес, белгилүү территорияга, районго таандык, ошол территорияга тиешеси бар. Эмгекчилер депутаттарынын жергиликтүү советтери. Жергиликтүү бюджет.
3. Башка жактан алынып келбеген, ушул жердин өзүндө өндүрүлгөн, даярдалган, ушул жерде мурдатан бар болгон. Жергиликтүү продуктылар. Жергиликтүү товарлар. Жергиликтүү өнөр жай.
4. Белгилүү бир жайга, жерге, шартка таандык, мүнөздүү болгон, ошого ылайыкташылган. Жергиликтүү шарттар.
жергиликтүү жергиликтүү базар жергиликтүү бийлик жергиликтүү бюджет (экон.) жергиликтүү валюта (экон.) жергиликтүү жамаат жергиликтүү инфляция (экон.) жергиликтүү кеңештер жергиликтүү климат геогр. жергиликтүү коомдоштуктар жергиликтүү мал (а.)ч. жергиликтүү мамлекеттик мекеме жергиликтүү өзүн өзү башкаруу жергиликтүү өнөр жай жергиликтүү согуш
1. Ушул жерлик, мурдатан ушул жерде туруктуу жашап келген, башка жактык эмес. Жергиликтүү эл. Чаңкайган ак сарай үйлөргө алды менен жергиликтүү бечараларды орноштурушту (Элебаев). Кербен сарайда конгон кишилердин кимиси жергиликтүү, кимиси келгин экенин билбейсиң (Абдукаримов). 2. Белгилүү бир жайга, территорияга гана мүнөздүү болгон, ошого таандык (көрүнүш, салт ж. б. карата). Жергиликтүү тил. Жергиликтүү салт. || Жалпы мамлекеттик эмес, белгилүү территорияга, районго таандык, ошол чөйрөгө тиешеси бар. Жергиликтүү уюмдар. Жергиликтүү бийлик. Жергиликтүү совет. || Башка жактан алынып келбеген, ушул жердин өзүндө өндүрүлгөн, даярдалган, ушул жерде мурдатан бар болгон. Жергиликтүү товарлар. Жергиликтүү сырье. Жергиликтүү өнөр жай.
ЖЕРГИЛИКТҮҮ БЮДЖЕТ – жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдары түзүүчү, бекитүүчү жана аткарылуусун көзөмөлгө алуучу жергиликтүү бирлештиктин (айыл, кыштак, шаар) бюджети.
ЖЕРГИЛИКТҮҮ БЮДЖЕТТИН ЧЫГАШАЛАРЫ – жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарынын максаттарын жана милдеттерин каржылык жактан камсыз кылууга багытталган акча каражаттары.
ЖЕРГИЛИКТҮҮ ЖАМААТ – айылдык, кыштактык, шаардык кеңештердин аймактарында туруктуу жашаган, өзүнүн өкүлчүлүктүү, аткаруучу-бөлүштүрүүчү жана башка органдары аркылуу жергиликтүү маселелерди чечүүнү өз жоопкерчиликтерине алган, жалпы кызыкчылыктар баш коштуруп турган калк.
LAN / local area network (noun) A network of computers, printers, and other devices located within a relatively limited area (for example, a building). A LAN enables any connected device to interact with any other on the network.
ЖЕРГИЛИКТҮҮ ЖЫЙЫМДАР – КР мыйзамдарына ылайык бийликтин жергиликтүү органдары тарабынан жарандардан, уюмдардан аларга кызмат көрсөтүүлөргө, же аларга бир жолку аткарылуучу бир ишти жүзөгө ашырууга укук берүүгө байланышкан чыгымдардын ордун жарым-жартылай толтуруу үчүн белгиленген төлөмдөр. Ж. ж-дын тизмеси атайын мыйзам менен аныкталган. КР мыйзамында төмөндөгүдөй жыйымдар аныкталган: а) ит ээлеринен алынуучу жыйымдар; б) коммерциялык максаттарда өткөрүлүүчү жергиликтүү конкурстарды жана көргөзмөлөрдү, аукциондорду жана лотереяларды өткөрүү укугу үчүн жыйымдар; в) автоунаа каражаттарын коюп коюудан жыйымдар; г) чийки зат-соода сатык биржаларында түзүлгөн бүтүмдөрдөн алынуучу жыйымдар; д) калктуу конуштардын аймактарынан таштандыларды ташыгандыгы үчүн жыйымдар.
locale ID (noun)
A 32-bit value which consists of the language ID in the low word (bits 0-15) and the sorting ID (bits 16-19) and a reserved value (bits 20-31) in the high word.
ЖЕРГИЛИКТҮҮ КООМЧУЛУКТУН МҮЧӨСҮ – административдик-аймактык бирдиктин аймагында туруктуу жашап турган жана жергиликтүү коомчулук менен өзара милдеттенмелер менен байланышкан адам.
ЖЕРГИЛИКТҮҮ МААНИДЕГИ КЕН-БАЙЛЫКТАР – кору (запасы) жакын жайгашкан жергиликтүү керектөөчүлөрдү гана камсыз кыларлык, кеңири таралган жана башка металл эмес (көмүр, гипс, туз кени, өзү уюган күкүрт, тальк жана пирофиллит, графит) пайдалуу кен байлыктары чыккан жер.
ЖЕРГИЛИКТҮҮ ӨЗАЛДЫНЧА БАШКАРУУ – КРде жергиликтүү бирлештиктердин бийлик органынын өкүлчүлүктүү (кеңештер) жана аткаруучу (мэрлик, шаар башкармалыктары, айыл өкмөттөрү), ошондой эле жарандардын түздөнтүз катышуулары аркылуу жергиликтүү маанидеги иштерди башкаруу укугу жана иш жүзүндөгү чыныгы жөндөмдүүлүгү. Ж. ө. б. органдары, эреже катары, мамлекеттин бийлик органдарынын тутумуна кирбейт, бирок ишке ашырылышы мамлекеттик органдардын көзөмөлүндө туруучу бир катар мамлекеттик ыйгарым укуктарга ээ болот.
ЖЕРГИЛИКТҮҮ ӨЗАЛДЫНЧА БАШКАРУУНУН АТКАРУУ-ТЕСКӨӨ ОРГАНЫ – жергиликтүү өз алдынча башкаруунун өкүлчүлүк органынын чечимдерин даярдоо жана аткаруу, белгилүү бир аймакта аткаруу бийлигин жүргүзүүчү мамлекеттик ыйгарым укукту камсыз кылуу үчүн түзүлгөн орган. Ж. ө. б. а.-т. о. айыл өкмөтү, шаар башкармалыгы жана мэриялар болуп эсептелет.
ЖЕРГИЛИКТҮҮ ӨЗАЛДЫНЧА БАШКАРУУНУН КЫЗМАТ АДАМЫ – жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарында такай же убактылуу же атайын ыйгарым укук боюнча бийлик өкүлүнүн иш-милдетин ишке ашыруучу, же болбосо уюштуруу-тейлөө-тескөө, административдик-чарбачылык иш-милдетин аткаруучу адам.
ЖЕРГИЛИКТҮҮ ӨЗАЛДЫНЧА БАШКАРУУНУН ӨКҮЛЧҮЛҮКТҮҮ ОРГАНЫ – КР мыйзамдары боюнча жергиликтүү өзалдынча башкаруунун тийиштүү административдик-аймактык бөлүнүштүн эли тарабынан түздөнтүз шайлануучу жана жергиликтүү маанидеги иштерди чечүү ыйгарым укугу берилген жамаатык орган. Ж. ө. а. б. о. жарандардын кызыкчылыктарын жактоо жана анын атынан муниципалдык түзүлүштүн аймагында колдонулуучу чечимдерди кабыл алуу укугуна ээ. Айылдардагы, кыштактардагы, шаарлардагы, райондордогу жана облустардагы Ж. ө. а. б. о. жергиликтүү кеңештер болуп эсептелишет.
ЖЕРГИЛИКТҮҮ ӨЗАЛДЫНЧА БАШКАРУУНУН ШАЙЛАНА ТУРГАН КЫЗМАТ АДАМЫ – жергиликтүү маанидеги маселелерди чечүүгө ыйгарым укук берилип, жергиликтүү тургундар же жергиликтүү кеңеш тарабынан шайланган адам.
ЖЕРГИЛИКТҮҮ ӨЗАЛДЫНЧА БАШКАРУУ ОРГАНДАРЫ – жергиликтүү маанидеги маселелерди чечүү боюнча иштерди өз жоопкерчилигине алуу менен чечүү үчүн калктын өзү тарабынан түзүлгөн өкүлчүлүктүү, аткаруу-тескөө жана башка органдар. КРде Ж. ө. б. о. өз ээлигинде, пайдалануусунда жана тескөөсүндө муниципалдык менчикке ээ болот. Ж. ө. б. о. аларды ишке ашырууда зарыл болгон материалдык, каржылык ж. б. каражаттарды өткөрүп берүү менен айрым мамлекеттик ыйгарым укуктарга ээ боло алышат. Өзүнө жүктөлгөн ыйгарым укуктар боюнча Ж. ө. б. о. мамлекеттик органдарга эсеп беришет. Жергиликтүү кеңештер, алардын аткаруу-башкаруу органдары (айыл өкмөттөрү, шаар башчылары, мэриялар), аймактык коомдук өзалдынча башкаруу органдары, калктын өзү тарабынан түзүлгөн башка органдар, ошондой эле жарандардын жыйындары жана чогулуштары Ж. ө. б. о. болуп саналат. Ж. ө. б. о-нын тутуму КР административдик-аймактык бөлүнүшүнө ылайык курулат. КРде Ж. ө. б. о. конституциялык жана улуттук коопсуздукка коркунуч келтирүүчү, мамлекеттин аймактык бүтүндүгүн бузууга багытталган иштерди жасоого, адамдардын өмүрүнө коркунуч келтирген жана күч колдонуу менен коштолуучу улуттар аралык жана диний каршылашууларды тутандыруучу, массалык тартип бузуучулукту уюштурууну үгүттөөгө акысы жок. Тийиштүү органдар тарабынан көрсөтүлгөн аракеттер жасалганы аныкталган учурларда КР Президенти Ж. ө. б. о-дын жана ага күнөөлүүлөрдүн ишмердигин токтотуп коюуга жана ошол аймакка түз мамлекеттик башкаруу киргизүүгө акылуу.
ЖЕРГИЛИКТҮҮ ӨЗАЛДЫНЧА БАШКАРУУ ОРГАН ЗАЙЫМЫ – зайым келишимин түзүү же муниципалдык баалуу кагаздарды чыгаруу жолу аркылуу жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдары тарабынан кабыл алынып, ал боюнча жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдары кайта кайырып берүү жана/же колдонгондугу үчүн үстөк пайызын төлөө милдеттенмеси менен акча каражатын ала турган келишимдик мөөнөттүү милдеттенме.
ЖЕРГИЛИКТҮҮ САЛЫКТАР – өз ишмердүүлүктөрүн өздөрүнө баш ийген аймактарда жүзөгө ашырып жатышкан жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдары – жергиликтүү кеңештер аныктаган тартипте жана шарттарда салык төлөөчүлөр тарабынан жергиликтүү бюджетке төлөнүүчү милдеттүү төлөмдөр. Ж. с. жергиликтүү бийлик органдары тарабынан жеке жана юридикалык жактардан жергиликтүү бюджетке алынуучу салык төлөмдөр тутумунун бир бөлүгү болуп саналат. Ж. с. тизмеси атайын мыйзамда аныкталган жана анда каралбаган башка салыктарды киргизүүгө жол берилбейт. Ж. с. өлчөмү жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдары тарабынан белгиленет. КР Салык кодексинде төмөнкү Ж. с. белгиленген: а) курорттук салык; б) кыймылсыз мүлк салыгы; в) жарнама салыгы; г) кумаржай салыгы; д) чекене соода жана калкка акылуу кызмат көрсөтүү салыгы; е) пайдаланылбай турган өндүрүштүк жана соода-турмуш тиричилик аянттарынан же алардын бир бөлүгү үчүн салынуучу салык; ж) жергиликтүү символиканы пайдалануу укугу үчүн салык; з) күнөскана шарттарында гүл өстүрүп, элге сатуучу жарандардан алынуучу салык; и) мейманкана салыгы; к) балык уулоо жана аңчылык кылуу укугу үчүн салык; л) алыскы чет өлкөлөргө чыгуучу туристтерден алынуучу салык; м) унаа каражаттарынын ээлеринен алынуучу салык; н) көрмө салондордон жана көңүл ачуучу-концерттик ишчараларга салык салуу. Чарба жүргүзүүчү баардык субъекттер, чет өлкөлүктөрү дагы, ошондой эле жергиликтүү бийлик органдарынын аймактарында тигил же бул ишмердүүлүктү жүзөгө ашырып жатышкан жарандар Ж. с. төлөөчүлөр болуп саналышат. Кирешелер; белгилүү товарлардын (кызмат көрсөтүүлөрдүн) баасы; салык төлөөчүлөрдүн айрым ишмердүүлүктү түрлөрүнө укуктары жана мыйзам актылары менен белгиленген жана башка объекттер салык салуунун объекттери болуп саналат. Юридикалык жактар Ж. с. банк мекемелери аркылуу накалай эмес эсептешүү тартибинде төлөшөт. Жеке жактар аларды накалай каражат түрүндө Аманат банк мекемелерине же башка калктан төлөмдөрдү алуу милдети тагылган мекемелерге төгүшөт. Ал каражаттарды салык органдарынын алуусуна жол берилбейт.
ЖЕРГИЛИКТҮҮ СИМВОЛДОРДУ ПАЙДАЛАНУУ САЛЫГЫ – КР жергиликтүү салыктардын бири; бийликтин жергиликтүү өкүлчүлүктүү органы тарабынан белгиленген ченемде болот. Юридикалык жактар дагы, жеке жактар дагы – тийешелүү жергиликтүү кеңештер тарабынан бекитилген жергиликтүү символдорду (энтамгалар, шаарлардын, жерлердин, тарыхый эстеликтердин көрүнүштөрү) пайдаланган аргандай өнүмдөрдү өндүрүүчүлөр салык төлөөчү болуп саналат.
local group (noun)
A security group that can be granted rights and permissions only to resources on the computer on which the group is created. Local groups can have any user accounts that are local to the computer as members, as well as users, groups, and computers from a domain to which the computer belongs.
ЖЕРГИЛИКТҮҮ ШЕРИКТЕШТИКТИН УСТАВЫ – мыйзамдарга ылайык иштелип чыгып жана кабыл алынып, жергиликтүү маанидеги иштерди жөнгө салуучу жергиликтүү шериктештиктин укук документи.
жить, проживать; обитать; водиться; Текести жердедик мы жили на Текесе; жердеген жери Талас место, где он живёт,- Талас; кимдин жерин жердесең, ошонун ырын ырда погов. на чьей земле живёшь, того и песню пой; на чьём возу сижу, того и песенку пою; жердей көр ошол жериңди, кутө көр кыргыз элиңди фольк. живи на том своём месте, заботься о своём киргизском народе.
Белгилүү бир жерде жашоо, белгилүү бир жерде туруу, ошол жерди мекендөө. Биз кыргызбыз, Ала-Тоону жердеген (Маликов). Ат-Башы, Нарынды жердеп, Омокан деген өткөн экен («Эр Табылды»). Бул арада илбээсин жок жердеген (Токомбаев).
Кароосуз калбоо, көңүл бурулбай калбоо, унутта калбоо маанисинде. Бирок, мен андан деле жерде калбайм, жерде калган да жан эмесмин (Абдыраманов). «Мындай аял жерде калбайт», - деп ойлойм (Казакбаев).
Кароосуз калбоо, көңүл бурулбай калбоо, унутта калбоо маанисинде. Бирок, мен андан деле жерде калбайм, жерде калган да жан эмесмин (Абдыраманов). «Мындай аял жерде калбайт – деп ойлойм (Казакбаев).
к. ЖЕРДЕН АЛЫП, КӨРГӨ УРУУ
Мукан ачуусу келип, Сайраны жерден алып, жерге уруп жатты (Саатов). Анын жер-жеберине жетип, жерден алып, жерге уруунун, бизге кереги эмне? («Чалкан»).
к. ЖЕРДЕН АЛЫП, КӨРГӨ УРУУ
Атам «менин бир эле балам болобу» деп бечара апамды жерден алып көргө салат («Советтик Кыргызстан»). Бечара Бүбүнү жерден алып, көргө салат (Сыдыкбеков).
Абдан катуу тилдөө, абийрин кетирүү, жер-жеберине жетип аябай жемелөө. Акунжанды жерден алып көргө уруп, күн сайын Эрке кыздын көзүнө суук көргөзө берди (Байтемиров). Күйөө баласын эми жерден алып, көргө уруп, жамандап жүрдү (Садыбакасов).
Абдан катуу тилдөө, абийрин кетирүү, жер-жеберине жетип аябай жемелөө. Акунжанды жерден алып көргө уруп, күн сайын Эрке кыздын көзүнө суук көргөзө берди (Байтемиров). Күйөө баласын эми жерден алып, көргө уруп, жамандап жүрдү (Садыбакасов). В.: Жерден алып, жерге уруу. Мукан ачуусу келип, Сайраны жерден алып, жерге уруп жатты (Саатов). Анын жер-жеберине жетип, жерден алып, жерге уруунун бизге кереги эмне? («Чалкан»). Көрдөн алып, жерге уруу. – Тигини карасаң! – Ороңбай көзүн чанагынан чыгара карап, Чоңбашевди көрдөн алып жерге урду («Чалкан»). Жерден алып, көргө салуу. Атам «менин бир эле балам болобу» деп бечара апамды жерден алып көргө салат («Советтик Кыргызстан»). Бечара Бүбүнү жерден алып, көргө салат (Сыдыкбеков). Көрдөн алып, көргө салуу. Тилдептир көрдөн алып, көргө салып (Турусбеков).
Бирөөгө тике, түз карай албай, башын салып төмөн караган абалда болуу (көбүнчө абдан уят болгон же күнөөлүү, кылмыштуу болгон учурларга карата). Ошондо да жерден башын албай, жакындарынын караанын көрөр бекемин деп кыңк этпейт (Абдукаимов). Ал биз кетер кеткиче башын жерден алган жок («Ала-Тоо»).
Бирөөгө тике, түз карай албай, башын салып төмөн караган абалда болуу (көбүнчө абдан уят болгон же күнөөлүү, кылмыштуу болгон учурларга карата). Ошондо да жерден башын албай, жакындарынын караанын көрөр бекемин деп кыңк этпейт (Абдукаимов). Ал биз кетер кеткиче башын жерден алган жок («Ала-Тоо»).
Чоңоюу, өсүп жетилүү, эрезеге жетүү. Балдары да жерден боорун көтөрүп, мал-салды өз бет алдынча багууга жарап калышты. (Үмөталиев). Эңкейген карт баба жерден боорун көтөргөн неберелерине акылдашты (Бейшеналиев). Тагдыр аны жерден боорун көтөргөндө эле комуздан өмүрүндө ажырабай турган бир окуяга туш кылды (Каимов).
Чоңоюу, өсүп жетилүү, эрезеге жетүү. Балдары да жерден боорун көтөрүп, мал-салды өз бет алдынча багууга жарап калышты. (Үмөталиев). Эңкейген карт баба жерден боорун көтөргөн неберелерине акылдашты (Бейшеналиев). Тагдыр аны жерден боорун көтөргөндө эле комуздан өмүрүндө ажырабай турган бир окуяга туш кылды (Каимов). В.: Жерден боорун алуу. Жерден боорун ала элек балдарына ким эмне жазат (Айтматов).
Эмне кылса да, кандай болсо да (сөзсүз табуу же орундатуу маанисинде). Ошол эле күнү булардын старчыны Кыдык деген келип: «Жерден чукусаң да табасың», – деп, эки кой, бир серке чыгым салышты да кетишти (Жантөшев). Бирок, бизден калып кутулуп кетем деп ойлобо, жерден чукусак да таап алабыз (Саатов).
Эмне кылса да, кандай болсо да (сөзсүз табуу же орундатуу маанисинде). Ошол эле күнү булардын старчыны Кыдык деген келип: «Жерден чукусаң да табасын,» - деп, эки кой, бир серке чыгым салышты да кетишти (Жантөшев). Бирок, бизден калып кутулуп кетем деп ойлобо, жерден чукусак да таап алабыз (Саатов).
Капыстан, күтүлбөгөн жерден пайда боло калгандай. Буга чейин үн-сөзсүз келип, эми жерден чыга калгандай эмнеге туйлаганына айраң-таң эле (Укаев). Жерден чыга калгандай болуп, булар жанатан кайда эле? (Сыдыкбеков).
Капыстан, күтүлбөгөн жерден пайда боло калгандай. Буга чейин үн-сөзсүз келип, эми жерден чыга калгандай эмнеге туйлаганына айраң-таң эле (Укаев). Жерден чыга калгандай болуп, булар жанатан кайда эле? (Сыдыкбеков).
сын.Бир жерде туулуп-өскөн, бир жерде жашаган. Күнү-түнү тилеймин Көрсөм деп жердеш тууганды (Токтогул). [Гүлайым ].. жердештерин көргөндө жолдошторунан бөлүнө жөнөдү (Бейшеналиев).
Бир жерде туулуп-өскөн, бир жерлик, бир жерде жашаган. Жердештерин көргөндө Гүлайым жолдошторунан бөлүнө жөнөдү (Бейшеналиев). Күнү-түнү тилеймин, Көрсөм деп жердеш тууганды (Токтогул).
1. Бир жерден экендик. Жердештигибиз чын. 2. саяс. Башкаруу, тейлөө, кызматка орноштуруу ж. б. иштеринде бир жерден экендигине карай иш жүргүзүү, көңүл бөлүү принциби. Жердештик кылуу.
зат.Теги, чыккан түбү, негизи. Баатыр элден өскөн деп, Жердигиңди сүйгөмүн (Нуркамал). Атам эр, элим да эр, жердигим эр (Мидин). Товары жакшы, жердиги — бостон (Таштемиров).
жердик I 1. дикий; жердик куш дикая птица; 2. ист. человек, откочевавший далеко от своего рода или аула; человек, живущий вдали от людей. жердик II (самостоятельно не употребляется) указывает на принадлежность к местности; кайсы жердик? из каких мест (из какого города, села и т.п.) ? мен ушул жердикмин я здешний. жердик III место жительства, пребывания; место обитания; акыры таптым, мен көрдүм атамдын өлгөн жердигин фольк. наконец нашёл я, увидел место, где умер мой отец. жердик IV мощь, непоколебимая сила; баракелде, кырк жигит! маашыр болдум эрдикке, ыраазы болдум жердикке фольк. хвала (вам), сорок витязей! доволен я (вашей) храбростью, доволен я (вашей) мощью; калдайып турган кара жер айкөл Манас көкжалга жердигинен түткөндөй фольк. вспученная земля выдерживает Манаса своей мощью (потому, что она - земля).
Элдик көркөм кол өнөрчүлүктө буюмдун түпкүлүгү, чыккан негизи, үлгүнүн материалы. Жердик — буюмдун туруш-турпаты. Буюм жердикти тандайт. Жакшы жердик кандай буюм кармоону өзү эле айтып турат. «Жердиги мыкты экен» — деген сөз мына ошондон калат. Кардар адамдар абалы дал ошол жердикти карап, мамиле кылышат. Демек, буюмдун чыккан башаты ошол жердик ойдогудай болсо, чебердин өзү да кызыга кармайт. Анткени, узанган жана узданган сайын кереметтүү сырлар ачылып, аны улам каалагандай өзгөртүүгө ийкемделет да, чебердин чыгармачылыгын арттырат. Начар жердик чебердин иш-аракеттерине шек келтирет. Көңүлдү кайт кылып таштайт. Аны адамдар да көңүлдөрү чөгөт кабыл алат. Мисалы, сынпостоо үчүн ээрди каптап, ага наар түшүрүүдө сөзсүз кара булгаары керек. Ат жабдыктарына кайыш, шөкөттөөлөргө күмүш, жез, нейзильбер, мельхиор, датчалбас өңдүү түстүү металлдар, оймочулукта кийиз, саймачылыкта баркут, үй жыгачтарына тал, терек, токуучулукта, түймөчүлүктө, өрмөчүлүктө жип, бычмачылыкта кездеме, чырмакчылыкта чий, эшмечиликте кыл, көн-шири буюмдарында тери жасалуучу буюмдун жердиги болуп саналат.
1. Теги, чыккан жери, түпкүлүгү, негизи. Баатыр элден өскөн деп, Жердигиңди сүйгөмүн (Нуркамал). Товары жакшы, жердиги – бостон (Таштемиров). Атам эр, элим да эр, жердигим эр (Мидин). 2. Буюмдун түпкү негизи, материалы, негизги үлгүсү, негизги түсү. Жердиги боз, көк, кызыл оймолуу ала кийиздин үстүндө 7–8 жашар эки секелек кыз топ таш ойноп олтурушат («Ала-Тоо»).
Элден-журттан обочо, өзүнчө жалгыз жүргөн, элге кошулбаган, элден алыс жүргөн. Сен жердик болуп кеткенсиңби? || Колго үйрөтүлбөгөн, жапайы. Жердик куш.
ЖЕРДИН БУЗУЛУШУ – КР кылмыш-жаза мыйзамында каралган экологиялык кылмыш. Анын объективдүү жагын чарбалык же башка ишмердиктин зыяндуу азыктары менен жерди ууландыруу, булгоо же жерди башка жолдор менен бузуунун натыйжасында адамдардын денсоолугуна жана айлана-чөйрөгө залал келтирүү түзөт. Бул кылмыштын себеби жер семирткичтерди, өсүмдүктөрдүн өсүшүн тездетүүчү каражаттарды, уу химикаттарды жана башка кооптуу химиялык жана биологиялык заттарды пайдалануу, сактоо, ташуу эрежелерин бузуу болуп саналат.
к. ЖЕРДИН ЖЕТИ ТҮБҮ
Тоголок Молдонун бакисинин ардагына айланганы, жердин жети катар түбүндөгү окуялардан, түшкө киргис туркүн элдин акын, дастанчыларынан, санжыралардан айткандыгы (Бейшеналиев).
к. ЖЕРДИН ЖЕТИ ТҮБҮ
Шылкыйба, байкең аман болсо, асмандын ары жагынан, жердин жети катарынан таап берем (Абакиров). Жердин жети катарына чейин тешип өтчү жебе сыяктанып тик ылдый бүркүт келатты (Осмоналиев).
Абдан алыс, өтө алыс. Жердин жети түбүнөн Баяке экөөбзү байманабыз ташыганынан келди дейсиздерби (Бейшеналиев). Жердин жети түбүнөн эсен соо кайтса, учурашканыңыз жөн («Кыргызстан маданияты»). Куу турмуштун айынан жердин жети түбүнөн ооп келген («Ленинчил жаш»).
Абдан алыс, өтө алыс. Жердин жети түбүнөн Баяке экөөбүз байманабыбыз ташыганынан келди дейсиздерби (Бейшеналиев). Жердин жети түбүнөн эсен соо кайтса, учурашканыңыз жөн («Кыргызстан маданияты»). Куу турмуштун айынан жердин жети түбүнөн ооп келген («Ленинчил жаш»). В.: Жердин түбү. Берсең бул жердин түбүнөн кайрылып бизди көрбөйт! – деп Кыргый эжем сыздады (Сыдыкбеков). Жолдон көргөн кордугун, ошол жердин түбүнөн жөө-жалаңдап келгенин айтты (Жусупов). Жердин жети катар түбү. Тоголок Молдонун бакисинин ардагыма айланганы, жердин жети катар түбүндөгү окуялардан, түшкө киргис түркүн элдин акын, дастанчыларынан, санжыралардан айткандыгы (Бейшеналиев). Жердин жети катары. Шылкыйба, байкең аман болсо, асмандын ары жагынан, жердин жети катарынан таап берем. (Абакиров). Жердин жети катарына чейин тешип өтчү жебе сыяктанып тик ылдый бүкүт келатты (Осмоналиев). Жердин жети катмары. Андай акмакты жердин жети катмарына житип кетсе да табам (Тойбаев).
ЖЕРДИН МАКСАТТУУ БАГЫТЫ – жер учаскасынын жер учаскасына карата укугун күбөлөндүрүүчү документтерде, келишимде же дагы башка укук берүүчү документтерде көрсөтүлгөн максатта пайдалануу.
к. ЖЕРДИН ЖЕТИ ТҮБҮ
Берсең бул жердин түбүнөн кайрылып бизди көрбөйт! - деп Кыргый эжем сыздады (Сыдыкбеков). Жолдон көргөн кордугун, ошол жердин түбүнөн жөө-жалаңдап келгенин айтты (Жусупов).
ЖЕРДИН ЧЕНЕМДИК БААСЫ – өзүн-өзү актоо мүмкүнчүлүгүнөн чыгып, белгилүү бир сапатка ээ болгон жерде жайгашкан жер участкасынын баасын мүнөздөй турган көрсөткүч. Ж. ч. б. натуралдык жана нарктык көрсөткүчтөрдүн тутумунун жардамы аркылуу жүргүзүлөт да мыйзамдарда белгиленген тартипте аныкталат. Ж. ч. б.: жерди пайдалануунун натыйжалуулук деңгээлин, жер салыгынын бычымын эсептөөнү, жер участокторун сатууда алардын адепки баасын, жерлерди мамлекеттик жана коомдук муктаждыктар үчүн алып коюуда келтирилген коромжулуктар менен зыяндардын ордун толтурууну белгилөө үчүн жүргүзүлөт. Ж. ч. б-сы боюнча маалыматтар жерге баа берүүчү маалыматты түзөт. Жер участкасын жеке менчикке сатууда, ипотекалык келишимдерди түзүүдө, банк кредитин жолжоболоштурууда Ж. ч. б. жер мамилелерин жөнгө салат. Жер участкасынын ченемдик баасы КР Өкмөтүнүн алдындагы кыймылсыз мүлктү каттоо боюнча мамлекеттик агенттиги тарабынан жүргүзүлөт.
(Aspius) койбалыктар; каңылтыр балыктардын бир экологиялык тобу, буларга кыйла түрлөр жана уруулар кирет: жерех амурский (Pseudaspius leptocaphalus) — Амур койбалыгы, ж. аральский (Aspius aspius aralensis) — Арал койбалыгы, ж. обыкновенный (Aspius aspius) — кадимки койбалык, ж. плоскоголовый (Pseudaspius leptocephalus) — жалпак баш койбалык, ж. северокаспийский — Түндүк Каспийдин койбалыгы, жерехи настоящие (Aspius) — кадимки койбалыктар (уруу), ж. щуковидные (Aspiolucius) — чортон сымак койбалыктар (уруу).
Өлүү, дүйнөдөн кайтуу, көз жумуу. Айлыбыздан эле кеткен азаматтарыбыздын далайы жер жазданып, алыста калды (Абдыраманов). - А мен жер жазданып калган чыгар деп ойлогом (Касымбеков).
Өлүү, дүйнөдөн кайтуу, көз жумуу. Айлыбыздан эле кеткен азаматтарыбыздын далайы жер жазданып, алыста калды (Абдыраманов). – А мен жер жазданып калган чыгар деп ойлогом (Касымбеков).
Көбүнчө өлгөн адамдын терс көрүнүшүн, кыял-жоругун айтуудан мурда «өлгөн адамды жамандоочу эмес эле» дегендей мааниде эскертүү иретинде колдонулат. Жер жамандап барбасын, Мадылдын тору кашка атын агаң Дорбу үстүнө ысык аркан чырматып жиберип, кулан чаар ат кылып, кара өзгөйлүк менен тартып алды эле, ошону мойнуңа ал (Касымбеков).
Көбүнчө өлгөн адамдын терс көрүнүшүн, кыял-жоругун айтуудан мурда «өлгөн адамды жамандоочу эмес эле» дегендей мааниде эскертүү иретинде колдонулат. Жер жамандап барбасын, Мадылдын тору кашка атын агаң Дорбу үстүнө ысык аркан чырматып жиберип, кулан чаар ат кылып, кара өзгөйлүк менен тартып алды эле, ошону мойнуңа ал (Касымбеков).
Таң шооласы көрүнүү, таң ата баштоо. Алар Пишпек станциясына барганда жер жарылып, чыгыш тарап үлбүрөңкү ак шоолага чулганды (Ашымбаев). Жер жарылып, таңдын шооласы ак жээктенип көз ачылды («Ала-Тоо»).
1. Ата-жотосунан бери козгоп, капкайдагы кемчилигин чукуп, аябай тилдөө, катуу жекирүү, жемелөө. Бирөөнүн жер-жебирине жетип, эшикти көздөй баратканын көрүп, көзүм умачтай ачылды (Жусупов). Кемпир жер-жеберине жетип тилдеп кирди («Ала-Тоо»). Бир жутум жарма берсе да, боору таш Масылкан капкайдагыны айтып, жер-жебирине жетип туруп анан берет (Баялинов). Маасылкан Мураттын жер-жеберине жетип, үйүнөн кууп чыкты (Баялинов) 2. Майда-чүйдөсүнө чейин, эчтемесин калтырбай айтып чыгуу, сөз кылуу. Анын жер-жебирине жетип, баарын терип-тепчип отуруунун кереги эмне? («Чалкан»). Ал жер-жеберине жетип, эл алдында анын абийирин кетирүүгө аракеттенди («Чалкан»).
1. Ата-жотосунан бери козгоп, капкайдагы кемчилигин чукуп, аябай тилдөө, катуу жекирүү, жемелөө. Бирөөнүн жер-жебирине жетип, эшикти көздөй баратканын көрүп, көзүм умачтай ачылды (Жусупов). Кемпир жер-жебирине жетип тилдеп кирди («Ала-Тоо»). Бир жутум жарма берсе да, боору таш Масылкан капкайдагыны айтып, жер-жебирине жетип туруп анан берет (Баялинов). 2. Майда-чүйдөсүнө чейин, эчтемесин калтырбай айтып чыгуу, сөз кылуу. Анын жер-жебирине жетип, баарын терип-тепчип отуруунун кереги эмне? («Чалкан»).
ЖЕР ЖӨНҮНДӨГҮ ИЛИМДЕР ЖАНА «МАНАС» — табияттын кубулуштарын байкап,
ой жүгүрткөн адамдарды эзелтен бери жер бетинин түзүлүшү, анын өзгөчөлүктөрү кайдыгер калтырган эмес. Байыркы кыргыздардын жер кыртышынын кыймылдары жөнүндө ой жүгүртүүлөрү «Манас» эпосунун ыр саптарында кезигет:
Тоо бузулуп сай болду,
Сай козголуп тоо болду.
Аты калып өзү жок,
Ар канча деңиз жоголду (Курама варианты, 1. 2—3).
Ошол күндөн ушул күн,
Төккөн кумдай күн өттү,
Түгөнбөс нечен түн өттү,
Эсеп жеткис жыл өттү,
Сай ташындай жан өттү,
Санаттагы кан өттү,
Санжыргалуу эл өттү,
Ошол күндөн ушул күн,
Коо бузулуп сай болду,
Асты үстүнө айланып,
Сай бузулуп тоо болду.
Калдайып жаткан бул жердин,
Кайсы жери соо болду?!
Ошол күндөн ушул күн,
Деңиз кургап чөп болду,
Чөл бузулуп көл болду
Түз бузулуп төр болду.
Чокусу көктү тиреген,
Зоо бузулуп саз болду,
Каз-өрдөгү ойногон
Какыр жерге көл бүттү (Курама варианты, «Семетей», 3-4).
Жер жөнүндөгү илимдер менен терең тааныш эмес адамдар бул мисалдарды «Манастагы» көп апыртмалардын бири, эпостогу негизги окуяларды кооздоо үчүн гана айтылган сөз ыкмалары деп коюшу ыктымал. Бирок, «Манас» эпосунун ушул саптары аркылуу табият чындыгы, жер жөнүндөгү илимдер тарабынан аныкталган процесстер баяндалган. «Манас» эпосунун материалдарына таянып төмөнкүдөй илимий маселелерди кароого болот: 1) жер бетинин өзгөрүшү, жер кыртышындагы табигый кыймылдар; 2) өзгөрүүлөрдүн ылдамдыгы; 3) мезгилдүү (ритмдүү) өзгөрүүлөр; 4) өзгөрүүлөрдүн табияттык жолу; 5) мезгил жана табият.
1. Жер бетинин өзгөрүшү, жер кыртышындагы табигый кыймылдар. Эпостогу ырлардын жалпы мазмуну — жер бетинин түзүлүшү түбөлүк бир калыпта турбайт, дайыма бузулуп, өзгөрүлүп турат деген маанини түшүндүрөт. Бул — илимий чындык жана маанилүү жыйынтык. Мындай өзгөрүүлөр жер кыртышынын өйдө-ылдый кыймылдары (жердин ички процесстери, башкача айтканда эндогендик процесстер) жана сырткы геологиялык процесстер (суу, шамал, мөңгү жана башкалар тектерди талкалап, үбөлөнтөт, ал үбөлөндү чөгүндүгө айланат) менен байланышкан. Деңиз жээктеринен мындай кыймылдар өзгөчө жакшы байкалат. Мурун кургак жерде салынган курулуштар кийин, жер кыртышы чөгүп кеткендиктен, суунун астында калган учурлар көп. Мисалы, Кара деңиздеги Сухуми булуңунда байыркы гректердин колониясынын курулуштары суунун түбүндө калган. Азов деңизинин түндүк жээктеринде байыркы скифтердин мүрзөлөрү азыр деңиз менен жабылып турат. Ысык-Көлдүн түбүндө калган шаар урандылары, ошондой эле карапалар, бышкан кыштар, куурлар да көпчүлүккө белгилүү. Арийне, мурунку турган деңгээлинен өйдө көтөрүлүп кеткен жерлер да көп учурайт: Жаңы-Жер аралында мурун жээкте салынган балыкчылардын тамдары жана кайык байлоочу мамылары азыр деңиз деңгээлинен бир топ бийиктикке көтөрүлүп калган. Суусамыр өрөөнүндөгү Айгыр-Жал деген дөңсөөгө мурда арык менен суу чыгарылып, айдоо жерлер сугарылчу. Кийинчерээк, ал жер тектирче болуп, өйдө жылып кетип, арыктагы суу бөгөлүп, айдоого жетпей калды. Азыр Айгыр-Жалда кайрак эгин айдалат.
Биз узагыраак геологиялык мезгил ичинде камтылган окуяларды алсак, эпостогу келтирилген ойлордун анык экенин даанараак көрөбүз. Палеогон жана бор мезгилдеринде (мындан 37 —137 млн жылдар мурун) биздин жерде азыркы аркайган кыргыз тоолору пайда боло элек, мелтиреген түз талаа жаткан. Климаты ысык жана кургак келип, өсүмдүктөр жок, азыркы Казакстандын Батпак Талаасы сыяктуу какыраган чөл болгон. Ал эми Фергана өрөөнү тарапта толкуган «көк деңиз» орун алган. Андан мурунураак, юра мезгилине (мындан 137 —197 млн жыл мурун) көз чаптырсак, климат нымдуу жана жылуу болгондуктан, субтропикалык өсүмдүктөр дүркүрөп өсүп турганын билебиз. Көп жерлерде чытырман токой, былкылдак саз, майда көлдөр, суулар болгон. Ал эми пермь мезгилинде жана карбон мезгилинин аягында (мындан 240—325 млн жылдар мурун) Орто Азияда мурункудан башкача жалпак тоолор, атылып турган жанар тоолор болгон. Улам өткөн доорлордун түпкүрүнө жылган сайын биздин жерибизде ар түрдүү тоолор, мелтиреген түздөр, чалкып жаткан деңиздер, какыраган чөлдөр орун алмашып, жер бети ала чакмак болуп өзгөрүп турганын геологиялык изилдөөлөр аныктоодо. Академик В. Е. Хаин мындай деп жазат: «Бардык жерде, ар убакта жер кыртышы тынымсыз кыймылдап турат: токумдай жер бети да кыймылсыз тынч турбайт жана турган эмес» («Общая геотектоника», М., 1964).
2. Өзгөрүүлөрдүн ылдамдыгы. «Элүү жылда эл жаңы, Жүз жылда болот жер жаңы», — деп «Манаста» айтылат. Элге караганда жер кыртышында болгон окуялар өтө жай өтөт деген түшүнүк берилип жатат. Бул да чындык. Маселен, (тиешелүү аспаптар менен) көптөгөн атайын илимий өлчөөлөрдүн натыйжасында Вильнюс шаары жылына 3,8 мм, Курск —3,6 мм, Харьков—3,9 мм, Донбасстын аймагы —10 мм өйдө көтөрүлүп, ал эми Витебск —1,4 мм, Москва —3,7 мм, Ленинград —2 мм ылдый чөгүп жатканы аныкталган. Жер кыртышы үчүн жылына 1—3 смге жеткен кыймылдар өтө катуу кыймыл катары эсептелинет. Ошентип, жердин жаңыланышы өтө акырындык менен жүргөнүнө карабастан акылга сыярлык көрүнүш. Элдин жаңыланышы бөлсө, жашоонун өлбөстүгү, түбөлүктүүлүгү менен мүнөздөлөт.
3. Мезгилдүү (ритмдүү) өзгөрүүлөр. Эпос «бардан жок болбойт» деген жаратылыш мыйзамы менен үндөшүп турат. Жогоруда келтирилген мисалдардын ар бир сабында мурунку жерлер өйдө көтөрүлдү да (сай — тоого, деңиз — чөлгө, түз — төргө), ошол эле көтөрүлгөн жерлер кайрадан ойдуң түзгө (тоо — коого, чөл — көлгө, зоолор — сазга) айланды деп аныкталат. Бул азыркы түшүнүк менен айтканда жер кыртышынын кыймылындагы биримдүүлүктү жана ритмдүүлүктү көрсөтүп турат деп айтсак болот. Жер жөнүндөгү илимдердин илимий тыянагы буларды ырастайт.
4. Өзгөрүүлөрдүн табияттык жолу. «Манастын» табиятты сүрөттөгөн ыр саптары, жер кыртышындагы өзгөрүүлөр асты-үстүнө айлануу жолу менен өтөт деген маанини берет. Бул жыйынтык геология илиминин азыркы учурдагы «жер кыртышынын кыймылы дайыма багытын өзгөртүп турат» — деген негизги тыянактарынын бирине туура келет. Терең чөккөн коо же сай бийик көтөрүлүп, тоо болорун билдирген жаратылыштык кубулуш геология илиминде «инверсия» деп аталат.
5. Мезгил жана табият. Убакыт жөнүндө ар бир адам же илимпоз ар башка түшүнүктөрдө болот. Алсак, адамдын жашын бир нече жылдан ондогон жылдар менен гана эсептейт. Тарыхчылар тарых жөнүндө сөз болгондо убакытты мындан 25, 50, 100, 150 жыл мурун деп санашат. Ал эми археологдор болсо убакытты кылымдар же маданият доорлору менен эсептешет. Геологдор болсо убакытты миллиондогон жылдар менен эсептешет. 19-кылымдын башында эле Европанын көпчүлүк окумуштуулары Библияда көрсөтүлгөн бар болгону 6000 жылды жер жаралгандан берки убакыт деп эсептешкен. Кийинчерээк, геология, физика илимдеринин өнүгүшүнүн натыйжасында убакыт чынында абдан узак экендиги, жердин жаралышынан бери 4,5—5,5 млрд жыл өткөндүгү аныкталды. Мунун өзү манасчылардын «Төккөн кумдай күн өттү, Түгөнбөс эчен түн өттү, Эсеп жеткис жыл өттү», — деп мезгилдин эсеп жеткис узактыгын баяндаган ыр саптарынын табигый ырастыгын айгинелейт.
«Манас» эпосунда айтылган жер жөнүндөгү ойлор терең мааниде экендиги кийинки илимий ачылыштардын жыйынтыгынан улам билинип турат. Жалаң гана геологиялык баян эмес, илимдин башка тармактары (биология, физика, медицина жана башкалар) боюнча да кызык маалыматтар бул залкар эпостон табылышы мүмкүн. Бул келечектин иши. Илгерки замандардан бери кыргыз элинин ичинде табиятка көз карашы, дили реалдуу болуп, жер кыртышында жүрүп жаткан өзгөрүүлөргө дайыма байкоо жүргүзүп келген инсандар болгонун «Манас» эпосу да ырастап турат.
А. Бакиров. К. Осмомбетов
Ың-жыңсыз, дайынсыз жоголгондой, жер алдына батып кеткендей. Осмон бригадирди издеп жүрдү. Жер жуткандай жок ал (Өмүрбаев). Ошолор менен кошо жер жутуп кеткендей айлана жоошуй түштү (Медетов).
Ың-жыңсыз, дайынсыз жоголгондой, жер алдына батып кеткендей. Осмон бригадирди издеп жүрдү. Жер жуткандай жок ал (Өмүрбаев). Ошолор менен кошо жер жутуп кеткендей айлана жоошуй түштү (Медетов).
«Өлгүр», «өлүп кеткир» деген мааниде тилдөө, наалат айтуу, жемелөө иретинде колдонулат. «Каскактай болуп, кайдан жетип келди эле бул жер жуткур» дешери айдан ачык (Касымбеков). В.: Жер соргур! «Үлүрөйгөн жер соргур!» – деп байбиче жаалдана баштады («Ала-Тоо»).
1. чуждаться, отчуждаться, не признавать своим близким; покидать; кыз быякта турсун, эми өзүн өзү жерий баштады не только девушек, он (даже) сам себя начал чуждаться; антыңды бузуп, сен өзүң мени такыр жерипсиң стих. нарушив клятву свою, ты совсем покинул меня; 2. не подпускать к себе своего детёныша; кой козусун жерип кетти овца не подпустила к себе своего ягнёнка; козусун эмизбей, жерип кеткен койлорго кайра козусун алдырды он опять припустил ягнят к маткам, которые их бросили, не давали сосать.
Жатыркоо, четтөө, тажоо, көргүсү келбөө. Сайраса боюм эриди, Санааны жаным жериди («Семетей»). Казы, чучук жегем деп, Жарма нанды жерибе («Ала-Тоо»). Ата-эне бапестеп өстүргөн баласын эч качан жерип кете албайт (Бейшеналиев). // Өз баласын жанына жолотпой, эмизбей, бакпай коюу (көбүнчө малга карата). А дегенде уйлар музоолорду жерип эмизбеген учуру көп болду («Айыл чарба»).
жерик I то же, чтоталгак 1; жетпей жолборс жүрөгү, жинди болуп, байбиче жеригинен жүдөдү фольк. (беременная) жена, когда всё не поступало сердце тигра (которого она желала), бесновалась и похудела от привередливости. жерик- II отвратиться, покинуть; аракты арбын ичпесе, акыл кайдан жериксин фольк. если не пить много водки, то как ум покинет? (если теряют рассудок, то от пьянства).
Боюнда бар аялдын өзүнчө оорусу, кандайдыр бир тамакты өтө күсөп, башка тамактарды көргүсү келбегендиги. Талгак. Жетпей жолборс жүрөгү, Жинди болуп байбиче, Жеригинен жүдөдү («Манас»).
ЖЕР ИШТЕТҮҮ МЕНЕН ӨСҮМДҮК ӨСТҮРҮҮНҮ ХИМИЯЛАШТЫРУУ – өсүмдүктөрдүн үнөмдүүлүгүн жогорулатуу жана айылчарба өнүмдүрүнүн сапатын жакшыртуу максатында химия каражаттарын колдонуу.
ЖЕР КАЗЫНАСЫ – жер үстүндө же топурак катмарынын төмөнкү чегинде, көлмөлөрдүн жана агын суулардын түбүндө геологиялык иликтөө жана өнөржайлык өздөштүрүү үчүн жеткиликтүү болгон тереңдиктерге чейин жайгашкан (пайдалуу кендерди кошо камтыган) жер катмарынын бөлүгү. Ж. к. табигый объекттер гана –туташ кен тектери, суюк жана газ абалындагы кен тектери, жана кен тектеринин араларындагы табигый боштуктар кирет. КР аймагынын чектеринде Ж. к. мамлекеттик, муниципалдык, өздүк жана башка менчиктин түрлөрүндө турушу мүмкүн. Менчиктин муниципалдык, жеке жана башка түрүндө менчик ээлеринин жер участокторунун үстүнө чыккан, жалпы таралган пайдалуу кендер алынуучу майда жерлер гана болушу мүмкүн. Ж. к.: геологиялык иликтөө; тоо-кен байлыктарын, анын ичинде техногендик кен чыккан жерлерди иштетүү; пайдалуу тоо-кен байлыктарын казып алууга байланышпаган жер алдындагы курулуштарды куруу жана пайдалануу (мунайзатты, газ жана башка заттарды жана материалдарды сактоо, зыяндуу заттарды көмүү, жер жылуулугун пайдалануу жана башка керектөөлөр); илимий, маданий, эстетикалык, санитардык саламаттыкты сактоо жана башка мааниси бар өзгөчө коргоодогу объектилерди (илимий жана окуу машмайдандарды, геологиялык коруктарды, үңкүрлөрдү жана башка жер алдындагы көңдөйлөрдү) түзүүгө берилет.
ЖЕР КАЗЫНАСЫНАН ПАЙДАЛАНУУ – жер түпкүрүн иликтөөгө, кен байлыктарын казып алууга байланышкан, ошондой эле жер түпкүрүн кен казып алуу менен байланышпаган курулуштарды куруу жана курулмаларды пайдаланууга байланышкан аракеттер.
ЖЕР КАЗЫНАСЫН ПАЙДАЛАНУУЧУ – жер казынасын геологиялык иликтөөнү жана/же өнөржайлык негизде өздөштүрүүнү жүзөгө ашыруучу КР же чет өлкөлүк жеке же юридикалык жактар.
Кап-качан, алда качан эле, көптөн бери, илгертеден. Мындай расми жер каймактагандан бери жок эле дегеним да (Үмөталиев). Жер каймактагандан бери кошокторду бөктөрүп жүргөнсүп сүйлөйсүз да, жарыктык! («Ала-Тоо»). Биз ошол жер каймактагандан бери адамдын кулагы укпаган нерселерди иш жүзүнө ашыра турган адамдарданбыз (Байтемиров).
Капкачан, атам замандан, алда качан, көптөн бери, небактан бери. Мындай расми жер каймактагандан бери жок эле дегеним да (Үмөталиев). Жер каймактагандан бери кошокторду бөктөрүп жүргөнсүп сүйлөйсүз да, жарыктык! («Ала-Тоо»). Биз ошол жер каймактагандан бери адамдын кулагы укпаган нерселерди иш жүзүнө ашыра турган адамдарданбыз (Байтемиров). В.: Жер замандан бери. Алардын шилтээр шумкары баягы эле жер замандан бери кой багып атагы чыгып жүрчү эле, көрчү муну (Кыдырмышев).
Өтүмү жок, мылжың, жалтак, тартынчаак. Кыз сымал назик жана жер карама болуп калышына куу турмуштун зардабы тийди (Ашымбаев). Энеси мунун баарын сезип, кызы түгүл өзү да жер карама болуп калды (Абдукаимов).
Оюн ачык айта албаган уяң, жалтак, чечкиндүү эмес, өтүмү жок. Жеме угуп жүрүп эле жер карама болуп калыптыр («Ала-Тоо»). Кыз сымал назик жана жер карама болуп калышына куу турмуштун зардабы тийди (Ашымбаев). Энеси мунун баарын сезип, кызы түгүл өзү да жер карама болуп калды (Абдукаимов).
Шагын сындырбоо, уят кылбоо, уятка калтырбоо. Жокчулук бир жагынан, белдүү туугандын жогу бир жагынан жер каратып, элден кем кылган (Ашымбаев). Каңгыган агасын кошоктогон мырзаларынын көзүнчө жер каратпай... тосконуна Байымбет маашырлана баржактады (Бейшеналиев). Колукту үлпүнчөк ичинен нестейип тиктеп, ордунан тура кала тургандай болуп барып, не уяты, не чарасыздыгы, не атаны жер каратпоо көйү этегинен басты белем, ошол бойдон селейе түштү (Касымбеков).
Шагын сындырбоо, уят кылбоо, уятка калтырбоо. Жокчулук бир жагынан, белдүү туугандын жогу бир жагынан жер каратып, элден кем кылган (Ашымбаев). Каңгыган агасын кошоктогон мырзаларынын көзүнчө жер каратпай... тосконуна Байымбет маашырлана баржактады (Бейшеналиев). Колукту үлпүнчөк ичиненнестейиптиктеп, ордунан тура кала тургандай болуп барып, не уяты, не чарасыздыгы, не атаны жер каратпоо көйү этегинен басты белем, ошол бойдон селейе түштү (Касымбеков).
Бир нерсеге кыжалат болгондой шылкыюу, оңтойсуз абалда болуу, баш көтөрбөө, уялып бирөөгө тике карай албоо. Мүмкүн Ысак өзү болгондо планды мынчалык көкөлөтпөй эле алына чактап кабылдамак, эми минтип эл алдында жер карап отурабыз (Исмаилов). Ачууга алдырганың ал. Эртең эле жер карайсың (Айтматов). Футбол талаасын өз күчүбүз менен куруп алабыз деген аракетибиз оңунан чыкпай, жер карап калдык («Советтик Кыргызстан»). Кандайдыр бир кара сакалдын доосу менен эл караган бетим жер карап олтурса эмненин тамтыгы! (Каимов).
Бир нерсеге кыжалат болгондой шылкыюу, оңтойсуз абалда болуу, баш көтөрбөө, уялып бирөөгө тике карай албоо. Мүмкүн Ысак өзү болгондо планды мынчалык көкөлөтпөй эле алына чактап кабылдамак, эми минтип эл алдында жер карап отурабыз (Исмаилов). Ачууга алдырганын, ал. Эртең эле жер карайсың (Айтматов). Футбол талаасын өз күчүбүз менен куруп алабыз деген аракетибиз оңунан чыкпай, жер карап калдык («Советтик Кыргызстан»). Бир чети уялганынан жер карап, бир чети ороюраак болсо да арам сапаты жок тамашаны Данияр чын көрүп, көңүлүнө жакын алганын жактырбай келе жаттык (Айтматов).
ЖЕР КАТМАРЫН КОРГОО – жер катмарын жана андагы пайдалуу кен-байлыктарды үнөмдүү пайдаланууну камсыз кылуу, аларды мүмкүн болушунча жер катмарынан максатка ылайык алып чыгуу, кен чыккан жерди жана минералдык чийкизатты иштетүүнүн баардык баскычтарында аярдык менен пайдалануу.
ЖЕРКЕН (Жаркент) — топоним. Эпосто кыргыздар эзелтеден ээлик кылып келген өрөөн, шаар.
Ээ боло албай малына,
Эми келди байыңыз
Кашкар менен Жеркендин
Как ортосу шаарына (Сагымбай Орозбаков, 1. 173),
— деп Жакыптын агасы Байдын Кашкар менен Ж-ди ортолоп келгени айтылат. Географиялык реалияда — Яркенд — Синьцзяндагы шаар жана суу.
ЖЕР КОРУ – менчикке жана пайдаланууга берилбеген жердин баары Ж. к-на жатат. Ж. к. мамлекеттин менчиги болуп саналат. Ж. к-н түзүүнүн жана пайдалануунун тартиби КР Өкмөтү тарабынан иштелип чыгат жана КР ЖК тарабынан бекитилет.
Абдан көп, өтө оор. Жер көтөрө алгыс дүңгүрөгөн кол менен туш-тараптан Чыңгыс хандын кошуундары каптап кирип келди (Үмөталиев). Жер көтөргүс бул жорукту көрбөйүн деген Чөмүч молдо Жумгалга үй-бүлөсүн алып көчүп кетет (Осмоналиев).
Абдан көп, өтө оор. Жер көтөрө алгыс дүңгүрөгөн кол менен туш-тараптан Чыңгыс хандын кошуундары каптап кирип келди (Үмөталиев). Жер көтөргүс бул жорукту көрбөйүн деген Чөмүч молдо Жумгалга үй-бүлөсүн алып көчүп кетет (Осмоналиев).
Абдан оор абалга дуушар болуп өзүн начар сезип, эсин жоготуп бараткандай абалда айласы кетип туруу. Бир бутунан ажыраганын билгенде, Төлөмүштүн көңүлү караңгылап, жер көчүп кетти (Бердикеев). Шволиктин ыманы – заман болуп, алдынан жер көчтү (Ашымбаев). Бермет эстен танып, көзүнө эчтеме көрүнбөй, жер көчүп, нары-бери басып жүрдү (Абдукаимов).
Абдан оор абалга дуушар болуп өзүн начар сезип, эсин жоготуп бараткандай абалда айласы кетип туруу. Бир бутунан ажыраганын билгенде, Төлөмүштүн көңүлү караңгылап, жер көчүп кетти (Бердикеев). Шволиктин ыманы-заман болуп, алдынан жер көчтү (Ашымбаев). Бермет эстен танып, көзүнө эчтеме көрүнбөй, жер көчүп, нары-бери басып жүрдү (Абдукаимов). Менин да башым айланып, жер көчүп бара жаткансыйт (Айтматов).
Жердин түбү, түпкүрү, өтө алыс жер. Зарыл иш чыгып калса, Азиз акемдерди издеп жер куйга да барам (Жантөшев). Жер куйга түшүп кеткенби, Кайрылып мында келгисиз («Кожожаш»).
Өлтүрүү, көзүн тазалоо, жок кылуу. Ушул колум менен далай жанды жер кучактаткамын. Бирок, Тоголок Молдонун күнү кымбат Чоюбек болуш! - деп, паңсат башын чайкады (Бейшеналиев).
Өлтүрүү, көзүн тазалоо, жок кылуу. Ушул колум менен далай жанды жер кучактаткамын. Бирок, Тоголок Молдонун куну кымбат Чоюбек болуш! – деп, паңсат башын чайкады (Бейшеналиев).
жерлик I то же, чтожердик I. жерлик II то же, чтожердик II; ошол жерлик житель той местности; биз жерликбиз мы местные жители; кайсы жерликсиң? ты из какой местности (города, села и т.п.) ?
(Bombina) шаңкай курсактар; бакалардын бир уруусу, буларга жерлянка большая — ири шаңкай курсак, ж. дальневосточная (В. maxima) — Чыгыш шаңкай курсагы, ж. желтобрюхая (В. orientalis) — сары боор шаңкай курсак, ж. краснобрюхая (В. bombina) — кызыл боор шаңкай курсак кирет.
Аябай көп, сан жеткис, жер жайнаган. Жети-Өзөндө Жедигер, Жер майышкан көп элди, Жетик Чоро жыйды эми («Сейтек»). Душман жер майышкан кол менен, дүңгүрөгөн сансыз артиллерия менен таңга жуук чабуул жасады (Абдукаимов). Баштагыдан беш бетер, Жер майышкан кол келет («Манас»).
Аябай көп, сан жеткис, жер жайнаган. Жети-Өзөндө Жедигер, Жер майышкан көп элди, Жетик Чоро жыйды эми («Сейтек»). Душман жер майышкан кол менен, дүңгүрөгөн сансыз артиллерия менен таңга жуук чабуул жасады (Абдукаимов).
ЖЕР МАМИЛЕЛЕРИ – мамлекеттик бийлик жана жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарынын, юридикалык жактардын, жарандардын ортосундагы, ошондой эле жер ресурстарын мамлекеттик башкаруу боюнча коомдук мамилелер. КР жер мыйзамдарына ылайык мамлекет, жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдары, КР юридикалык жактары жана жарандары Ж. м-нин катышуучулары болуп саналышат. Чет өлкөлүк жарандар, жарандыгы жок адамдар жана четөлкөлүк юридикалык жактар КР мыйзамдарында каралган шарттарда гана Ж. м-нин катышуучулары боло алышат. Ж. м-дин объектиси жер участкалары жана аларга болгон укуктар болуп эсептелет.
1. Эч нерсеси калбай тып-тыйпыл болуу, жоголуу, жок болуу. Бир кездерде сен да урап, жер менен жексен болорсуң! (Бектенов). Көзүң жамандыкты көрбөсүн, жөн эле тепсеп кетсе, жер менен жексен болчудай (Медетов). Ал тепсендиде бычырап, чирип, жер менен жексен болбодубу (Борбиев). 2. Өйдө карай албай, баш көтөрө албай катуу уят болуу, абдан кичирүү. Эмне кыларымды билбей, кирерге жер таппай, жер менен жексен болдум («Ленинчил жаш»).
1. Эч нерсеси калбай тыптыйпыл болуу, жоголуу, жок болуу. Бир кездерде сен да урап, жер менен жексен болорсуң! (Бектенов). Көзүң жамандыкты көрбөсүн, жөн эле тепсеп кетсе, жер менен жексен болчудай (Медетов). Ал тепсендиде бычырап, чирип, жер менен жексен болбодубу (Борбиев). 2. Өйдө карай албай, баш көтөрө албай катуу уят болуу, абдан кичирүү. Эмне кыларымды билбей, кирерге жер таппай, жер менен жексен болдум. В.: Жексен болуу. Энеке! Ал дүйнө жексен болду, чырмалган эмгекчилер үздү торду (Турусбеков). Таштар кумдай быркырап, жексен болду далайлар (Үмөталиев). Жер менен жер болуу. Баш көтөрө албай жер менен жер болдук («Ала-Тоо»).
1. Жок кылуу, тып-тыйпыл кылып жоготуу, кыйратуу, талкалоо. Фашисттик жырткычты жер менен жексен кылмайынча, артынан тушкөнүм түшкөн (Баялинов). Бай-манаптар бейкам элди тарпка конгон жорудай канын соруп, жер менен жексен кылып, бейкут журтту кансыраткан (Бейшеналиев). 2. Баш көтөртпөй катуу запкы көрсөтүү, тебелеп-тепсеп колдон келет кылуу, кордук көрсөтүү. Алсыз кедейдин кызы болгону үчүн каардуу кайнене анда аны жер менен жексен кылып кордогон (Сыдыкбеков).
1. Жок кылуу тыптыйпыл кылып жоготуу, кыйратуу, талкалоо. Фашисттик жырткычты жер менен жексен кылмайынча, артынан түшкөнү түшкөн (Баялинов). Бай-манаптар бейкам элди тарпка конгон жорудай канын соруп, жер менен жексен кылып, бейкут журтту кансыраткан (Бейшеналиев). 2. Баш көтөртпөй катуу запкы көрсөтүү, тебелеп-тепсеп колдон келет кылуу, кордук көрсөтүү. Алсыз кедейдин кызы болгону үчүн каардуу кайнене анда аны жер менен жексен кылып кордогон (Сыдыкбеков). В.: Жексен кылуу. Фашистти жексен кылууну Баатыр аскер билүүчү (Бейшеналиев). Душманды жексен кылууга, Балбандар турат тирелип (Бөкөнбаев).
ЖЕР МОНИТОРИНГИ – терс таасирлердин кесепетин өз маалында таап, ага баа берүү, эскертүү жана жоюу үчүн жер фондуларынын абалына такай көзөмөлдүк кылуу тутуму. Ж. м. мамлекеттик бюджеттин эсебинен, жер корлорун пайдалануу жана айлана-чөйрөнү коргоо боюнча мамлекеттик органдар тарабынан жүргүзүлөт. Ж. м-н жүргүзүү түзүмдөрү, мазмуну, тартиби КР Өкмөтү тарабынан белгиленет.
ЖЕР НАРККАТТАМЫ (КАДАСТРЫ) – жерлердин укуктук жана табигый чарбалык абалдары тууралуу так маалыматтардын теске салынган тутумдашкан жыйындысы. Ж. н-нын маалыматтары жер пайдалануучуларга салык салууда, жер участоктору боюнча келишимдерди каттоодо ж. б. колдонулат. Ж. н. аэросүрөттопографиялык, сүрөтграмметриялык, кадастрдык долбоорлоо-изилдөөчүлүк сүрөттөрдү тартуу, картографиялык жана баалоо иштерин, кыртыштык, геоботаникалык жана башка изилдөөлөрдү жана иликтөөлөрдү, жер мониторингин, жердин санын жана сапатын эсепке алуу жана мамлекеттик жер кадастрын киргизүүгө байланыштуу башка жумуштарды жүргүзүү менен ишке ашырылат.
Башка бир жерден экинчи бир жерге орун которуу, жер которуп жайгашуу. Жетимдиктин залдарынан жер ооп, жыты таяке бирөөлөрдүн кӨзүн карап, күйпуйгөн учурунда Айылчы жолугуп калды (Бейшеналиев). Жер ооп орустар там куруп жатса, дубалына таң калышкан (Осмоналиев).
жер оодаруу менен бирдей. Жетимдиктин залдарынан жер ооп, жыты таяке бирөөлөрдүн көзүн карап, күйпүйгөн учурунда, Айылчы жолугуп калды (Бейшеналиев). Жер ооп орустар там куруп жатса, дубалына таң калышкан (Осмоналиев).
Жеке бир адамдын же адамдар тобунун, болбосо бүтүндөй бир калктын жан сактоо үчүн бир жерден экинчи жерге келиши. Айылдаштарынын көпчүлүгү бир жактан жер оодарып келгендей, бейтааныш жаштар (Каимов).
ЖЕР ООДАРУУ ЧЕГИ – КР аймагына жер оодаруу жүрүшүн жөнгө салуу максатында, КР Өкмөтүнүн токтому менен жыл сайын белгилене турган келгиндер санынын чеги.
Дубалдын түбү (таш төшөлгөн, фундамент куюлган). Кирпичтерин жаздап-жайлап үчөөлөп куюп-кадап, аларды кургатып жаткан болучу, жер пайын орнотор жайын да камдап коюшкан (Айтматов).
Буркан-шаркан түшүп, абдан ачуулануу, каарын төгүү. Аялыңды күтө албай башыңды аттатып жибердиң, тыякта ажы агаң андан жер сабап олтурат (Өгөбаев). Канайдын журтка таштап кеткен бул кылыгына Бишкек жер сабап өкүрдү (Үмөталиев).
Буркан-шаркан түшүп, абдан ачуулануу, каарын төгүү. Аялыңды күтө албай башыңды аттатып жибердиң, тыякта ажы агаң андан жер сабап олтурат (Өгөбаев). Канайдын журтка таштап кеткен бул кылыгына Бишкек жер сабап өкүрдү (Үмөталиев).
ЖЕР САЛЫГЫ – КР жер участогун пайдалануу укугу үчүн төлөнүүчү максаттуу салыктардын бири. Салык салуунун негизги объекттери (мейли айыл чарбачылык, мейли айыл чарбачылык эмес) жер участоктору болуп саналат. Менчигинин түрүнө карабастан, жерди пайдалануу укуктары атайын белгиленген үлгүдөгү документ– мамлекеттик акты, убактылуу күбөлүк жана тастыктама менен аныкталган жер пайдалануучулар Ж. с. негизги төлөөчүлөрү болуп эсептелишет. Аталган төлөөчүлөр үчүн салык салуу бирдиги гектар (1 га) айдоо жери алынган.
возвр. отжерси- считать землю, местность удобной для жительства и обитать на ней; Кочкорго барып, жерсинип туралбады он поехал в Кочкор, но жить там не мог (не мог освоиться).
Өтө көп, жер жайнаган, жер дүңгүрөткөн. Батманын артынан жер солкулдаткан кайырчыдай колун созгон өрөөн ичиндеги көп эл кууп бара жаткансыды (Жусупов).
Өтө көп, жер жайнаган, жер дүңгүрөткөн. Бапшанын артынан жер солкулдаткан кайырчыдай колун созгон өрөөн ичиндеги көп эл кууп бара жаткансыды (Жусупов).
Жердин эң мыктысы, дыйканчылыкка, малга же башка тиричиликке ыңгайлуусу, кооз, көрктүү, өтө көркөм болуп көрүнгөн шарттары. Жылгындуу Кең-Кол, чоң Талас, Жер соорусу турбайбы, Муну жердеген адам тунбайбы («Семетей»). Созулуп жаткан Ысык-Көл, Соорусу жердин турбайбы (Сарногоев).
Жашоого жайлуу жер (аба ырайы жагынан жашоого шартталган кара топурактуу дыйканчылыкка ылайыктуу жер, суусу менен чөбү мол, малга жайыты кенен жайлоо сымал жай). Ата конуш кең Талас, Жер соорусу турбайбы? («Сейтек»). Бул жарыктык Ысык-Көл, Жер соорусу турбайбы, Жердесе Ногой тунбайбы («Семетей»). Арык жок, айдагандын баары чыккан, Москва – соорусу экен бүтүн жердин (Үсөнбаев). Жылгындуу Кең-Кол, чоң Талас, Жер соорусу турбайбы, Муну жердеген адам тунбайбы («Семетей»). Созулуп жаткан Ысык-Көл, Соорусу жердин турбайбы (Сарногоев).
Быкылдаган, жер жайнаган, абдан көп болуп көрүнгөн. Чак күндүз эле кедейлердин бапестеп өстүргөн эгинин жер союлткан, жутаган малга тебелетип, айматып кирди (Бейшеналиев). Манас жоосун багынтууга жер союлткан түмөндөгөн кол менен аттанат (Тоголок Молдо).
Быкылдаган, жер жайнаган, абдан көп болуп көрүнгөн. Чак күндүз эле кедейлердин бапестеп өстургөн эгинин жер союлткан, жутаган малга тебелетип, айматып кирди (Бейшеналиев). Манас жоосун багынтууга жер союлткан түмөндөгөн кол менен аттанат (Тоголок Молдо).
Тиричиликке жана чарбачылык иштерин жүргүзүүгө ылайык шарттары менен бирге жалпы эле жерлерди, тоолорду, өзөндөрдү ж. б. жалпылоо иретинде колдонулат. Кедейлер жер-сууга ээ болгон заман. Жери-суусун сагынбай, жеңем аман жүрөбү («Семетей»).
Абдан сүйүнүү, көңүлү көтөрүлүп, абдан толкундануу, көңүлү ачык, жайдары абалда болуу. - Өзүм адам кейпине келип, кызматым гана тургай, бүт турмушум сонун боло баштаган үчүн жер-сууга батпай жүрөм (Эсенкожоев). Балалуу болгонумда жер-сууга батпай, көңүлүм кушбак болуп жүрдүм (Абдукаримов).
Абдан сүйүнүү, көңүлү көтөрүлүп, абдан толкундануу, көңүлү ачык, жайдары абалда болуу. – Өзүм адам кейпине келип, кызматым гана тургай, бүт турмушум сонун боло баштаган үчүн жер-сууга батпай жүрөм. (Эсенкожоев). Балалуу болгонумда жер-сууга батпай, көңүлүм кушбак болуп жүрдүм (Абдукаримов). В.: Жерге батпоо. Калпа ажынын билермандарынын көзүнчө көтөрө чалганына, Бошкой жерге батпай калды (Бейшеналиев). Сабыр чоң атасынын мактаганына жерге батпай кетти (Жусупов).
Абдан катуу бакыруу, бакырып-өкүрүп катуу үн чыгаруу, кыйкыруу. Бир жылдан берки мээнетим канакей?! - деп Мария жер-сууну бузуп, Шволикти улам демите берди (Ашымбаев).
Абдан катуу бакыруу, бакырып-өкүрүп катуу үн чыгаруу, кыйкыруу. Бир жылдан берки мээнетим канакей?! – деп Мария жер-сууну бузуп, Шволикти улам демите берди (Ашымбаев). В.: Жер- сууну жаруу. Аңгыча аялдын жер-сууну жарып чаңырганы жан бүткөндү жай-жайынан козгоду (Ашымбаев).
1. Баш көтөрө албоо, кыйроо, талкалануу. Ошонун жылма мамилесине алданып, жер сүзүп кала жаздадым э... э... (Бейшеналиев). Кызыл каармандардын соккусуна туруштук бере алышпай душмандын көп колу тумшугу менен жер сүздү (Бектенов). 2. Өзүн-өзү кармай албай шылк-шулк эткен же турууга шайы келбей, бутуна тура албай жатып калган абалда болуу (уйку менен алек болгон же мас болгон абалга карата). Куру ичегисин аракка каарытып жер сүзүп жатар эле кээде (Сасыкбаев).
1. Баш көтөрө албоо, кыйроо, талкалануу. Ошонун жылма мамилесине алданып, жер сүзүп кала жаздадым э... э... (Бейшеналиев). Кызыл каармандардын соккусуна туруштук бере алышпай душмандын көп колу тумшугу менен жер сүздү (Бектенов). 2. Өзүн-өзү кармай албай шылк-шулк эткен же турууга шайы келбей, бутуна тура албай жатып калган абалда болуу (уйку менен алек болгон же мас болгон абалга карата) Куру ичегисин аракка каарытып жер сүзүп жатар эле кээде (Сасыкбаев).
Эч нерсесин калтырбай, тып-тыйпыл кылуу, карайлатуу, куру алакан калтыруу. Деңкейген акын чалыш Молдону жер сыйпалатпасаң, ыраазы эмесмин (Бейшеналиев). Касымбек... Тогуз-Тородогу тезек, тагай элдеринин мол эгиндерин шыпырып жер сыйпалата тоноду (Бейшеналиев).
Эч нерсесин калтырбай, тыптыйпыл кылуу, карайлатуу, куру алакан калтыруу. Деңкейген акын чалыш Молдону жер сыйпалатпасаң, ыраазы эмесмин (Бейшеналиев). Касымбек... Тогуз-Тородогу тезек, тагай элдеринин мол эгиндерин шыпырып жер сыйпалата тоноду (Бейшеналиев).
Колунда эч нерсеси жок, бүт баарынан ажырап, сызга отуруп калуу, эч нерсе таппай калуу. Эми минтип эки үйүргө жакын жылкысынан көз көрүнөө ажырап, жер сыйпалап отурат (Үмөталиев). В.: Жер сыйпоо. Жер сыйпап карайлаган мен кургур тоо булбулу Токтогулду алпештеп торолткон жеринен издеп өксүйүн (Тоголок Молдо). Эми кур жер сыйпап кайтканда, ого бетер куруйсуң го (Бейшеналиев).
Колунда эч нерсеси жок, бүт баарынан ажырап, сызга отуруп калуу, эч нерсе таппай калуу. Эми минтип эки үйүргө жакын жылкысынан көз көрүнөө ажырап, жер сыйпалап отурат (Үмөталиев).
к. ЖЕР СЫЙПАЛОО
Жер сыйпап карайлаган мен кургур тоо булбулу Токтогулду алпештеп торолткон жеринен издеп өксөйүн (Тоголок Молдо). Эми кур жер сыйпап кайтканда, ого бетер куруйсуң го (Бейшеналиев).
Бирөөгө карата: «өлүп кал, жашабай кал, көмүлүп кал, жакшылык көрбөй кал» деген маанидеги каргоо. Бизге жаманчылык ойлогон адам жер тамандап калсын! (Бектенов).
Бирөөгө карата: «өлүп кал, жашабай кал, көмүлүп кал, жакшылык көрбөй кал» деген маанидеги каргоо. Бизге жаманчылык ойлогон адам жер тамандап калсын! (Бектенов).
ж. 1. ист. курман; курмандык; приносить жертву курман чалуу; 2. перен. (самопожертвование) курмаң кылуу; идти на жертвы курман болгонуна ыраазы болуу; принести в жертву өз ыктыяры менен бир нерседен кечүү; 3. перен. бүлгүнгө учураган, азап тарткан, курман болгон, бирөөнун колунан өлгөн; имеются человеческие жертвы адамдар курман болду; он стал жертвой своей неосторожности ал өзүнүн этиятсыздыгынан азап тартты.
ЖАПА ЧЕККЕНДЕР – кылмыштаанууда кылмыш аракетинин натыйжасында түздөнтүз же кыйыр түрдө материалдык же материалдык эмес зыян тарткан жеке же юридикалык жак; кең маанисинде алганда, социалдык топ (кара:Жабырлануучу, Виктимология ).
СОГУШТАН ЖАПА ЧЕККЕНДЕР – куралдуу жаңжалдын маалында каза тапкан карапайым калк, согуш туткундары, кеме чөккөндө өлгөндөр. Алардын укук абалы согушта жапа чеккендер жөнүндөгү 1949-жылкы Женева конвенциялары тарабынан жөнгө салынат: жаракат алган жана оорулуу аракеттеги армия катышуучуларынын шартын жакшыртуу жөнүндөгү I Конвенция; деңиз аскер күчтөрүнүн тутумунда туруп, кеме кыйроосуна учураганда жаракат алып ооруган адамдардын шартын шакшыртуу боюнча II Конвенция; согуш туткундарынын кайрылуусу жөнүндөгү III Конвенция; согуш убагында карапайым калкты сактоо боюнча IV Конвенция. 1977-жылы бул конвенцияларга кошумча, эларалык жана эларалык эмес мүнөздөгү куралдуу кагылышуулардын натыйжасында С. ж. ч-ди коргой турган кошумча I жана II протокол кабыл алынган.
ЖЕР ТИТИРӨӨ — табигый күчтөрдүн таасиринен жер бетинин термелиши. «Манас» эпосунда да бул түшүнүк орун алган. Бирок Ж. т. кандайдыр бир чоң окуяларга байланыштуу болот, мисалы, Алмамбет төрөлгөндө, к. Зилзала.
ЖЕР УКУГУ – жер байлыктарын башкаруу жана пайдалануу, ээлик кылуу боюнча мамилелерди теске салуучу, ошондой эле аларды коргоо жана туура пайдалануу боюнча топтолгу укуктар тармагы. Жарандык укук ченемдери Ж. у-нун негизин түзөт; анда ошондой эле административдик жана экологиялык укуктардын ченемдери маанилүү роль ойнойт.
ЖЕР УЧАСТОГУ – укукту күбөлөөчү документтердин негизинде, белгиленген тартипте менчик ээсине же жер пайдалануучуга бекитилип берилген чектелүү жер аянты. Ж. у-нун укуктук статусу мыйзамдуу ээлик кылуунун таризин жана пайдалануу улуксатын жана максатын өз ичине камтыйт.
ЖЕР УЧАСТОГУНА БОЛГОН УКУГУН БЕРҮҮ – менчик ээсинин же жер пайдалануучунун жер участогуна болгон укугун ажыратуусу же жарандык-укук бүтүмүн жасоо жолу менен башка бир жактын убактылуу пайдалануусуна берүүсү.
ЖЕР УЧАСТОГУНА ӨМҮР БОЮ МУРАСКОРЛУК ЭЭЛИК УКУГУ – жер участогун пайдалануунун туруктуу (мөөнөтсүз) укугу менен бир катарда мамлекеттик же муниципалдык менчикте турган жер участокторуна карата чектелген буюмдук укук. Жер участогуна мөөнөтсүз ээлик кылуу жана белгилүү чарбалык (же жеке) максаттар үчүн пайдалануу мүмкүнчүлүгү, ошондой эле мыйзамда башка жобо болбосо, ал участокто аларга менчик укугун алуу менен, имарат, курулма жана башка кыймылсыз мүлктү курууга мүмкүнчүлүгү берилет. Жарандарга гана берилет. Мураска калтырылат. Тийиштүү жер участогун ижарага же акысыз кыска мөөнөттүү пайдаланууга жол берилет. Ажыратууга жана күрөөгө коюуга тыюу салынат. Жер участогун мамлекеттик же муниципалдык муктаждыктар үчүн алууда, ошондой эле укук ээси ойдогудай пайдаланбаган учурда токтотулат. КР жарандык мыйзамдарында бул институт 1999-жылы жоюлган жана ошого ылайык пайдаланылбайт.
ЖЕР УЧАСТОГУНА УКУКТАРДЫ БЕРҮҮ – КР жер мыйзамдары боюнча мамлекеттик орган же жергиликтүү өзалдынча башкаруу органы тарабынан мамлекеттик же муниципалдык менчикте турган жер участогун юридикалык жактарга же жеке адамдарга менчикке же пайдаланууга берүү.
ЖЕР УЧАСТОГУН БӨЛҮП БЕРҮҮ – ыйгарым укуктуу органдардын чечиминин негизинде жер участкасын ошол жердеги чегарасын белгилөө жана бекитүү менен бөлүү (бөлүп берүү).
ЖЕР УЧАСТОГУН ПАЙДАЛАНУУ УКУГУ – КР жер мыйзамдары боюнча жер участогун мөөнөтсүз (мөөнөтүн көрсөтпөстөн) же кыска мөөнөттүү (убактылуу) пайдаланууга укук. Жер участогун мөөнөтсүз пайдалануу укугуна мамлекеттик жана муниципалдык ишканалар, мекемелер гана ээ болушат. Жер участогун кыска мөөнөттүү пайдалануу укугу, а. и. ижара келишиминин шарттарында пайдалануу 50 жылга чейинки мөөнөт менен чектелген. Чет өлкөлүктөргө жер участоктору кыска мөөнөттүү пайдаланууга гана берилет. Айыл чарба жерлерин кайра бөлүштүрүү фондунун жерлери 5 жылдан кем эмес мөөнөткө ижарага берилет. Ж. у. п. у. КР жер мыйзамдарында каралган тартипте, эреже катары, тооруктар аркылуу гана берилет, ошентсе да бул укукту тооруксуз берүүгө жол берилген учурлар да бар.
ЖЕР УЧАСТОКТОРУНУН УНИВЕРСАЛДУУ УКУК МУРАСКОРЛУГУ ТАРТИБИНДЕ ӨТҮҮСҮ – мурастоодо же юридикалык жактардын кайра түзүлүүсүндө менчик укугунун же жер участогун пайдалану укугунун келип чыгуусу.
«жер үшө- (или жерүшө-) 1) тяготиться на чужбине; 2) сохнуть от тоски по родной земле; жер үшөдүм чужбина меня измучила» (Юдахин 1965:827). Мындагы мааниси түшүнүксүз үшө- этиши байыркы түрк тилинде «обыскивать, осматривать» дегенди туюндурган (ДТС 1969:628).
Жаңы жердин шартына көнө албай, чочуркоо, жатыркоо. Иниси жер үшөбөй, кара оокатка камбыл омоктуу эргулуна тартты (Бейшеналиев). Жер үшөбөй байырлагыла, Байымбет колумду узартып, чарбакты ээлесин, - деди Айылчы абасы (Бейшеналиев).
Жаңы жердин шартына көнө албай, чочуркоо, жатыркоо, жүдөө. Иниси жер үшөбөй, кара оокатка камбыл омоктуу эргулуна тартты (Бейшеналиев). Жер үшөбөй байырлагыла, Байымбет колумду узартып, чарбакты ээлесин, – деди Айылчы абасы (Бейшеналиев).
1. Өтө уккулуктуу, мукам үн чыгарып сайроо, ырдоо, чечен сүйлөө. Чоор тиги кишинин оозуна тийгенде жер чечегин безейт, дүнүйө сырын чечип, айтып жаткандай болот (Жантөшев). Жигит жер чечегин безеп ырдады («Ала-Тоо»). 2. Кап-кайдагыны айтып безеленип сүйлөй берүү же безилдеп көп сүйлөө, тили буудай куруу. «Салаалап тарап сакалды, карылар айтсын макалды «деп сөзүн куюлуштуруп, анан булбулдай муңканып жер чечегин безейт эле (Осмоналиев). Тоголок Молдо жер чечегин безеп, хандан, бектен кайра тартпай, элди акыйкатка үндөп, жакырларга жан тарткан эр (Бейшеналиев). Калбубу буркурап ыйлап, жер чечегин безеп жалынат (Жантөшев).
1. Өтө уккулуктуу, мукам үн чыгарып сайроо, ырдоо, чечен сүйлөө. Чоор тиги кишинин оозуна тийгенде жер чечегин безейт, дүнүйө сырын чечип, айтып жаткандай болот (Жантөшев). Жигит жер чечегин безеп ырдады («Ала-Тоо»). 2. Капкайдагыны айтып безеленип сүйлөй берүү же безилдеп көп сүйлөө, тили буудай куруу. «Салаалап тарап сакалды, карылар айтсын макалды» деп сөзүн куюлуштуруп, анан булбулдай муңканып жер чечегин безейт эле (Осмоналиев). Тоголок Молдо жер чечегин безеп, хандан, бектен кайра тартпай, элди акыйкатка үндөп, жакырларга жан тарткан эр (Бейшеналиев). Калбүбү буркурап ыйлап, жер чечегин безеп жалынат (Жантөшев). В.: Жер безөө. Жер безеп сүйлөп жатты.
Абдан мыктылап, ойдогудай аткаруу, андан да жогорураак жасоо. Кыз калыңсыз болсо да каадасыз болбойт, бетинде кызылы болсо 32 мүдөөнү жер чийдирип эле келер (Жантөшев).
Абдан мыктылап, ойдогудай аткаруу, андан да жогорураак жасоо. Кыз калыңсыз болсо да каадасыз болбойт, бетинде кызылы болсо 32 мүдөөнү жер чийдирип эле келер (Жантөшев).
Жер, жер бетиндеги жан жаныбарга ичээрине тамак, киерине кийим, жашарына жай болгон жердин улуулугу, ыйыктыгы, камкордугу, берешендигинин ызаат менен Энеге салыштырылып айтылышы. Төрөгөн аялдай көшүлүп жатканыңдан, Жер-Энем. Мен сага бүгүн бүт өмүрүмдү айтып бердим (Айтматов).
