эле I частица, служащая для ограничения или придания обороту речи категоричности; тогуз эле күн калды осталось только девять дней; өткөн эле жылы ещё (или уже) в прошлом году; ошол эле жылы в том же самом году; ошол эле күнү в тот же день; ошол эле жерде на том самом месте; ошол эле бетте на той же странице; аны мен кечээ эле көрдүм я его не далее как вчера видел; экөө элесиңерби? вас только двое? күлөт эле, күлөт он смеётся да и только; өзүм эле барам я один пойду; сенсиз эле билемин я и без тебя знаю; айтпай эле кой можешь и не говорить; келип эле кайта бар ты только приди и уходи (долго можешь здесь не задерживаться); айтты эле, даяр болду он только сказал, и уже готово; ат болбосо, жөө эле баралы если нет лошади, пойдём пешком; айтканыңдай эле болсун пусть уж будет так, как ты сказал; алып келгениң ушул элеби? это всё, что ты принёс? дайым эле ушундай и всегда так; таң сүрө эле ойготуп коюңуз разбудите, как только забрезжит рассвет; уктабай эле турам да я ведь и не сплю; биринчи күндөн тартып эле с первого же дня; он алты жашынан тартып эле (он) уже с шестнадцатилетнего возраста; бул эле дейсиңерби? или ал эле дейсиңерби? вы думаете, только это? вы думаете, этим всё и ограничивается? азыр эле вот только что; ошондой эле а также; ошондой эле посольствонун кызматкерлери да болушту а также присутствовали сотрудники посольства; дагы эле эгиз опять (такая же) двойня; мен элемин да это я (а не кто-л. другой); кескин бурулуш али боло элек деп эле, кесе айтуубуз керек мы просто (эле) должны чётко сказать, что решительного поворота пока ещё (элек) не произошло; сөз деп эле бирдемени айта берүүнүн эмне кереги бар? зачем что-то говорить только для того, чтобы говорить (букв. зачем говорить слово только потому, что это, мол, слово) ? өтө эле или эн эле очень уж; уж очень; ошол эле аткарууда в том же исполнении; с предшеств. словом, оканчивающемся на гласный, в произношении, а часто и в написании, сливается: эми эле (эмеле) келди он только что пришёл; а эмне, мен ошончо эле (ошончеле) бабыр бекем? что, разве я уж такой говорун? үйдө эле (үйдөле) болом да я буду дома; колун көтөрдү эле (көтөрделе), шалдайып көтңөрүлбөдү он было хотел поднять (букв. поднял) руку, но она беспомощно болталась и не поднималась; кайдан эле! см.кайдан. эле II (ср. эде) прошедшее время от неправильного и недостаточного глагола э- быть (см.э- II); кыштын күнү эле была зима; это было зимой; түн эле была ночь; өзүң кайда турган элең? сам ты где (тогда) жил? ал кезде мен жаш элем в то время я был молод; мурун да билет элем я и раньше знал; "кол кабыш кыла койсоңчу" десең, "ал эле, бул эле", дешет ты их просишь оказать помощь, а они говорят "то вот, да' сё вот" (отнекиваются); биз ким элек, ким болдук? кем мы были и кем мы стали? сизде жумушубуз бар эле у нас тут к вам дельце есть (букв. было); мажбур болуп калышкан эле они оказались вынужденными; коюбуз жок болсо, эмне соймок элек? что же это мы должны зарезать, если у нас овец нет? в разговорной речи основной глагол может не оформляться личными аффиксами: келди элең ты приходил; окуду элек мы читали; могут оформляться и оба глагола: окудук элек мы читали; с вопросительной частицей бы - беле (в речи и в орфографии): оңой беле? разве легко? мен айтпадым беле? разве я не говорил? с прош. вр. на -ды основного глагола указывает на безрезультатность действия или на сомнение в его результате: аскер камдай баштады эле, байбичеси болбоду он начал было готовить войско, но жена его не согласилась (на это); эл судуна берилди эле, ушул күнгө чейин карала элек было подано в народный суд, но до сих пор (дело) не рассмотрено; "келем" деди эле он сказал, что придёт (но кто его знает); сөз тилинин учуна даяр боло калды эле, бирок Саадат аны айтпай токтоду Саадат уже готов был вот-вот сказать (букв. слово на кончике его языка уже было готово), но он не сказал, удержался; с прич. на -р, -с или с формой на -т образует сослагательную форму: берер белең или берет белең дал (ли) бы ты? ушундай болот белем или ушундай болор белем? разве я был бы таким? эч бир мааниси болбос эле не было бы (в этом) никакого смысла; зыян болбос эле вреда не было бы; с формой на -гай выражает пожелание, а при отриц. форме глагола - опасение: келгей эле хорошо было бы, если бы он пришёл; комузду мага сунбагай эле как бы он не протянул мне комуз (предложив сыграть); бүгүн бороон болбогой эле как бы сегодня бурана не было. эле- III 1. просеивать (через решето, сито); 2. отбивать чижик палкой (при игре в чикит, см.); жорго элеп баратат иноходец бежит быстро и ровно. эле- IV замечать, обращать внимание; реагировать; мен эч элеген иш эмес я этого дела не заметил; я на это не обратил внимания; элебептир он не обратил никакого внимания; эч ким элебей өсө берсин пусть он растёт так, чтобы никто (ни злые духи, ни недобрый людской глаз) не заметил (отсюда - собственное имя Элебес).
Iэтиш.1. Электи же калбырды экчеп, ун-талканды, эгинди ж. б. кебегинен тазалоо, ажыратуу, бөлүү; иргөө. Ун элеп жатат. Кум эледи. Калбырга буудайды элей кой. 2. Өйдө ыргытылган же ыргыган нерсени (мис., чикитти, топту) жерге түшүрбөй тосуп алуу; ургулап саноо. Балдар чикит ойнор алдында элешип, ким көп элесе, ошонусу оюнду баштачу (Мидин).
ЭЛЕIIэтиш. Негизги этиш менен же башка атооч сөздөр менен кошо айтылуучу көмөкчү этиш. Барган элем. Келген эле. Айланайын Күлүсүн, Медер эле жүрүшүң (Калык). ЭЛЕIIбөл. Башка сөздөр менен айкалышып, чектөө маанисинде колдонулат. Үч эле күн илгери өзү кеткен (Сыдыкбеков).
Барган эле, билгеи эле деген учурларда айтылган эле жардамчы этиши кыргыз тилинин ичкилик говорунда эде түрүндө айтылат. Ал сөз байыркы түрк тилинде эрди болуп колдонулган. Алгачкы эрди сөзү эр+ди деген бөлүктөрдөн туруп, эр – «бол» маанисиндеги этишке өткөн чактын -ды мүчөсү уланган. Мисалы: ол менин бирла эрди (Ал мени менен бирге эле). Түрк бодун табгачка көрүр эрди (Түрк эли табгачка багынар эле). Уңгунун р тыбышы түшүшүнөн жана и тыбышы э тыбышына алмашуудан ичкилик говорлорундагыдай эде варианты келип чыккан. Кыргыз тилинин көпчүлүк говорлорунда д тыбышы л тыбышына алмашып эле сөзү жаралган: эрди>эди>эде>эле.
Унду эле деген учурда айтылган эле сөзү байыркы түрк тилинде элге түрүндө айтылып, азыркы кыргыз тилинин айрым говорлорунда айтылган элге сөзүнө туура келген. Мына ушул элге этиши алгачкы ирге (<ирик+е) сөзүнүн илге//элге болуп өзгөрүшүнөн келип чыккан. Илге этиши ылга этишинин маанисинде кыргыз тилинде колдонулат. Ирге сөзү «ирилерин тандап алуу» дегенди билдирсе, р тыбышы л тыбышына өткөндө илге>ылга болуп өзгөрүп, «тандап алуу, бөлүп алуу» дегенди туюнткан. Ал эми элге варианты «унду урпагынан жана башка кошундулардан бөлүп алуу» деген мааниге айланган. Алгач илге//ылга//элге сөздөрү «сорттоо, бөлүү, тандоо» деген жалпы маани берген сөздөрдөн болгон. Кийин тыбыштарындагы айырмаларына жараша маанилеринде айырмалар пайда болуп, ар бири белгилүү бир кыймылды билдирүүгө өткөн.
зат.1. Эгин топтоочу пункттарда, темир жол станцияларында, порттордо ж. б. жерлерде кургатуу, тазалоо, жүктөө сыяктуу иштерди кошо аткарууга ылайыкталып курулган ири эгин сактагыч жай.
2. Жүктү бир жерден экинчи бир жерге көтөрүүчү, ташып салуучу техникалык түзүлүш.
м. элеватор (1. чоң көлөмдүү механизацияланган дан сактагыч; 2. тех. бир жүктү бир жерден экинчи жерге чубурткуч, ташыгыч аппарат; 3. мед. тиш суургуч аппарат).
1. Эгин топтоочу пункттарда, темир жол станцияларында, порттордо ж. б. жерлерде кургатуу, тазалоо, жүктөө сыяктуу иштерди кошо аткарууга ылайыкталып курулган ири эгин сактагыч жай. 2. Жүктү бир жерден экинчи бир жерге көтөрүүчү, ташып салуучу техникалык түзүлүш.
зат. ад.1. Санаалуу, капалуу кыял менен жазылган, чыгарылган лирикалык ыр.
2.муз. Санаалуу, кайгылуу ойго салып, муңкануу сезимин туудуруучу музыкалык чыгарма.
ж. элегия (1. лит. кыялга, санаага баткан лирикалык ыр; мис. "күйгөн" өңдүү ашыктык ыр; 2. муз. кайгылуу, санаалуу, кыялга баткан өңдүү лирикалык музыкалык чыгарма).
адаб. 1. Санаалуу, капалуу кыял менен жазылган, чыгарылган лирикалык ыр. Ала-Тоо жөнүндө элегия (Байгазиев). 2. муз. Санаалуу, кайгылуу ойго салып, муңкануу сезимин туудуруучу музыкалык чыгарма.
1. Электи же калбырды экчеп, ун-талканды, эгинди ж. б. кебегинен тазалоо, ажыратуу, бөлүү; иргөө. Ун элеп жатат. Кум эледи. Калбырга буудайды элей кой. 2. Өйдө ыргытылган же ыргыган нерсени (мис, чикитти, топту) жерге түшүрбөй тосуп алуу; ургулап саноо. Балдар чикит ойнор алдында элешип, ким көп элесе ошонусу оюнду баштачу (Мидин). 3. Эшилме кум, топурактын шамалдан, өткөн-кеткендердин басканынан улам майдасы өзүнчө, кесеги өзүнчө бөлүнүп, эленген сыяктуу көрүнүшү. Кыртыштар таман алдында Эленет миң бир өлчөнүп (Буларкиева).
элек I сито; кыл элек волосяное сито; жез элек или торко элек частое проволочное сито; сүзгү элек цедилка; чыпка элек см.чыпка; эл оозу элек или эл оозунда элек жок погов. рот людской - сито (т.е. из него высыпается) или у людского рта сита нет (т.е. человек не отсеивает, а передаёт то, что слышит); на чужой роток не накинешь платок или слухом земля полнится; "эл оозу элек", түрдүү кабарлар, соккон желдей, бирден бирге кете берет рот людской - сито, разные вести, будто дующий ветер, идут от одного к другому; этеги элек, жеңи желек болуп иштеди он работал не покладая рук и с энтузиазмом. элек II элек-жалак южн.то же, чтоүрүң-бараң (см.үрүч). элек III глагольное отриц. со знач. пока ещё не; употребляется только при деепричастиенаст. вр. основного глагола: карый элек он ещё не состарился; көрө электер те, кто ещё не видел; сүйлөй электе эле күлдүк он ещё не начал говорить, а мы уже засмеялись; келелек (келе элек) ои пока ещё не пришёл; чай ичелегинде келдим я пришёл, когда он ещё не пил чаю; көрөлөкмүн (көрө элекмин) я пока ещё не видел; бойго жете элек кыз несовершеннолетняя девушка; билгенден биле элегиң көп, көргөндөн көрө элегиң көп погов. того, что ты пока не знаешь, больше, чем ты знаешь, того, что ты пока не видел, больше, чем ты видел; жаан жаалегинде (жаай элегинде) барыңар отправляйтесь, пока ещё не пошёл дождь; аягы Ат-Башыга тиер-тие элегинде когда он должен был вот-вот вступить в Ат-Баши.
Iзат. Эң майда нерселерди (мис., ун, талканды) элөө, суюктуктарды чыпкалоо үчүн көбүнчө кылдан, ичке сымдан токулган, тегерек алкагы бар үй буючу. Унду элек менен элеп жатты. ♦Электенөтүү — сыноодон, текшерүүдөн, кыйынчылыктардан өтүү. Сасыкбай далай электен өткөн киши (Байтемиров).
ЭЛЕКIIбөл. Этиш сөзгө кошулуп айтылып, иштин али чечилбегендигин, кыймыл аракеттин толук аяктала электигин көрсөтүү үчүн колдонулат. Кыпчактардын Солтобай, Кыз ала элек кайындап («Олжобай менен Кишимжан). Ал бара элек. Иш бүтө элек.
«Ак кайыштай чоюлтуп, Карскан ийген элекке» (Калык). Торунан ун, талкан жана башка майда нерселерди өткөрүүчү буюм. Анын жердиги жыгач жана кылдан турат. Кыл тегерек алкакка (карсканга) бекитилип жасалат. Элек кээде чыпка катары да колдонулат. Кыл электин майдасын «торко элек» дейт. Мунун «сүзгү элек», «чыпка элек» деген түрлөрү бар. Мында чебер оболу карсканын (алкагын) ийип алат да, аттын туу куйругун жулуп алып, учун түйүп өткөрүп, экинчи жагын да ошентет. Антип төрт тарабынан кылды керип алып, анан ийнеге аттын кылын өткөрүп, чатыраш кылып отурат. Ошондо ийне кылдын артынан жана үстүнөн алмак-салмак өтүп турат. Алкактын чети болсо эчкинин жаргагы менен жээктелет.
1. Эң майда нерселерди (мис. ун, талканды) элөө, суюктуктарды чыпкалоо үчүн көбүнчө кылдан, ичке сымдан токулган, тегерек алкагы бар үй буюму. Унду элек менен элеп жатты. 2. өт. Турмуштун сыноосу. Ээ балам, бул жашка келгенче канча электен өтпөдүм дейсиң («Кыргызстан аялдары»). Жакында жазуучу Насирдин Байтемировдун «Турмуш элеги» аттуу романы жарык көрдү («Кыргызстан маданияты»).
Этиш сөзгө кошулуп айтылып, иштин али чечилбегендигин, кыймыл аракеттин толук аяктала электигин көрсөтүү үчүн колдонулат. Кыпчактардын Солтобай, Кыз ала элек кайындап («Олжобай менен Кишимжан). Ал бара элек. Иш бүтө элек.
отвл. отэлек III; ал жөнүндө материалдар азырынча толук жыйнала электигин белгилей кетүүбүз зарыл мы должны отметить, что материалы об этом (букв. в этом отношении) ещё полностью не собраны.
электричество; электр кубаты электроэнергия; электр жарыгы электрический свет; электр пресси электрический пресс; электр менен сүт саап алуу электродоение.
зат.1. Материянын бөлүкчөлөрүнүн (электрондордун, позитрондордун) кыймылынан пайда болгон энергиянын бир формасы, кубаты, күчү. Электр тогу. Электр заряды. 2. Ушундай энергиянын эл чарбасында, үй тиричилигинде колдонулган бир формасы. Ал жерде электр балбылдап күйүп, чар тарапка нурун чачты (Турусбеков).
3. Ушундай энергиядан алынган жарык.
электр электр-акустикалык өзгөрткүч (физ.) электр акустикасы (физ.) электр байланышы электр бирдиктери (физ.) электр вакуум прибор лору (физ.) электр генератору (а. ч.) электр-динамикасы (физ.) электр жаасы (физ.) электр жарыгы электр жумшарткыч (а. ч.) электр заряды (физ.) электр индукциясы (физ.) электр капиллярдык кубулуштар (хим.) электр каршылыгы (физ.) электр-кинетикалык кубулуш (физ.) электр кыймылдаткыч күчү (физ.) электр кыймылдаткы чы (а. ч.) электр-люминесенция (физ.) электр-магнит талаасы (физ.) электр-магнит терме лүүлөрү (физ.) электр-магниттик ин дукция (физ.) электр-магниттик өл чөгүч механизм (физ.) электр-магниттик та лаа импульсу (физ.) электр-магниттик тол кундар (физ.) электр менен дарылоо электр менен жабдуу электр-механикалык осцилограф (физ.) электр-музыкалык ас паптар (муз.) электр өткөргүчтүк электр поезди электр реактору электр станциясы (а. ч.) электр-статика (физ.) электр-статикалык ге нератор (физ.) электр-статикалык ин дукция (физ.) электр-статикалык өл чөгүч механизм (физ.) электр-статикалык та лаа (физ.) электр-стрикция (физ.) электр сыйымдуулугу (физ.) электр талаасы электр талаасынын чы ңалышы (физ.) электр термелүүсү (физ.) электр тогу электр тармагы электр үтүгү электр-химия (хим.) электр-химиялык ки нетика (хим.) электр чоңдуктарынын чендери (физ.) электр чыңалуусу (физ.) электр энергетикасы (экон.) электр энергиясы электр-эрозиялык тех нология (хим.) электрдик көзөнөк (физ.) электрдик чөгөрүү (хим.) электрдик эпозия про цесси (хим.) электрдүү жаяндар (зоол.) электрдүү каңылтыр лар (зоол.) электрдүү көөкөрчөк төр (зоол.)
1. Материянын бөлүкчөлөрүнүн (электрондордун, позитрондордун) кыймылынан пайда болгон энергиянын бир формасы, кубаты, күчү. Электр тогу. Электр заряды. 2. Ушундай энергиянын эл чарбасында, үй тиричилигинде колдонулган бир формасы. Ал жерде электр балбылдап күйүп, чар тарапка нурун чачты (Турусбеков). Электр шам, жаркырап күй бер сен, Жарыгымды уурдаган о жарыгым (Байгазиев).
ЭЛЕКТР БАЙЛАНЫШ КЫЗМАТЫ – өзүнө тийиштүү же болбосо башкаларга таандык электр байланыш тармагы аркылуу электр байланыш кызматтарын көрсөтүү негизги иши болуп саналган жеке же юридикалык жактар.
ЭЛЕКТР БАЙЛАНЫШЫ – зым, радио, оптикалык жана башка электромагниттик жабдуулардын жардамы менен белгилерди, жазуу текстерин, сүрөттөрдү жана үндөрдү, же болбосо башка аргандай маалыматтарды кабыл алуу жана берүү.
ЭЛЕКТР БАЙЛАНЫШЫНЫН ОПЕРАТОРУ – электр байланыш тармагын иштетүүчү жеке жана юридикалык жак. Э. б. о. байланыш боюнча ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган тарабынан берилүүчү лицензиялык макулдашуунун негизинде аракеттенет.
ЭЛЕКТР- ЖАНА ЖЫЛУУЛУК КУБАТТУУЛУКТАРЫН УУРДОО – тийешелүү улуксаты жок, өзүбилемдикке салуу менен электр жана жылуулук кубаттуулуктарын берүүнүн, керектөөнүн булактарына кошулуп алуу.
ж. 1. физ. электризация (бир телого электр тогун жүргүзүү); 2. мед. электризация (электр менен дарылоо); врач назначил больного на электризацию врач ооруну электризация менен дарылоого дайындады.
1. сов. и несов. что, физ. электризациялоо, электризация кылуу, электрлендирүү (бир телого электр тогун жүргүзүү); 2. сов. и несов. кого-что, мед. электризациялоо, электризация кылуу (электр менен дарылоо); 3. несов.перен. электризациялоо, кызытуу, кыздыруу, козутуу (толкунданган, козголгон абалга келтирүү).
электрик I м. 1. см.электротехник; 2. электрик (электр өндүрүш жайынын кызматчысы). электрик II прил. неизм. (голубовато-синий) көгүлтүр, көгүлтүр түс; платье цвета электрик көгүлтүр түстүү көйнөк.
ЭЛЕКТР БАЙЛАНЫШЫ – зым, радио, оптикалык жана башка электромагниттик жабдуулардын жардамы менен белгилерди, жазуу текстерин, сүрөттөрдү жана үндөрдү, же болбосо башка аргандай маалыматтарды кабыл алуу жана берүү.
~, ая, -ое электричество-го т.; электрдик; электрическая энергия электр энергиясы; электрический ток электр тогу; электрический провод электр проводу; электрическая лампочка электр лампочкасы, электр лампочка; электрическое освещение электр жарыгы; электрический утюг электр утюг.
сын.1. Электр энергиясы бар, электр менен жабдылган, электрлештирилген.
2. Электр жарыгы бар. Кошулдук, турмуш болду, өттү күндөр, Бак ичи электрлүү — шаңдуу түндөр (Маликов).
1. Электр энергиясы бар, электр менен жабдылган, электрлештирилген. 2. Электр жарыгы бар. Кошулдук, турмуш болду, өттү күндөр, Бак ичи электрлүү-шаңдуу түндөр (Маликов).
ЭЛЕКТР МЕНЕН ЖАБДУУГА ТИПТҮҮ КЕЛИШИМ – өндүрүүчү, ташып жеткирүүчү, бөлүштүрүүчү ишканалардын жана керектөөчүлөрдүн ортосундагы кызмат көрсөтүүлөрдү бөлүштүрүүнүн жана кызмат көрсөтүүлөрдөн пайдалануунун сөзсүз сакталуучу белгилүү шарттары, белгилүү укуктардын жана милдеттенмелердин тизмеси көрсөтүлгөн макулдашуу.
ЭЛЕКТРОБАЙЛАНЫШ ТҮЙҮНҮ – үнү, добушу, көрсөтүүсү, маалыматтарды берүү жана көрсөтүү, ошондой эле баардык мындай билдирүү бөлүкчөлөрү менен бирге, коммутация менен электробайланышты багыттоо үчүн тартылган радио-, оптикалык же электромагниттик тутум.
м.физ. 1. электрод (электр тогун газ же суюктукка ж.б. киргизүүчү электр өткөргүч пластинка); положительный электрод см.анод; отрицательный электрод см.катод; 2. электрод (прибордо жана машинада электр тогун киргизип жана чыгарып туруучу жери).
зат. Электр энергиясы менен иштөөчү электр кыймылдаткычтарын, электр машиналарын, механизмдерин куруу жана эксплуатациялоо иштерин жүргүзүүчү электротехниканын бөлүмү.
Электр энергиясы менен иштөөчү электр кыймылдаткычтарын, электр машиналарын, механизмдерин куруу жана эксплуатациялоо иштерин жүргүзүүчү электротехниканын бөлүмү.
Электромобиль — кайра кубатталуучу батарейлердин (аккумулятор) алган электр кубаты аркылуу бир же бир нече электр кыймылдаткычы кыймылга келтирген автомобиль. М., Taycan
электрон, электронго электрон акчалары (комп.) электрон замбиреги (физ.) электрон-көңдөйчөлүү өтүү (физ.) электрон-нур куралда ры (физ.) электрондук жадыбал (комп.) электрондук жана ион дук оптика (физ.) электрондук жарыя такта (комп.) электрондук китеп электрондук китепкана (пед.) электрондук лампа электрондук линзалар (физ.) электрондук маалымат электрондук микроскоп (физ.) электрондук микроско пия (физ.) электрондук музыка электрондук нур осцил лографы (физ.) электрондук окутуу (пед.) электрондук окуу китеп (комп.) электрондук окуу кура лы (пед.) электрондук өлчөгүч ку рал (физ.) электрондук парамаг ниттик резонанс (физ.) электрондук почта (комп.) электрондук призма (физ.) электрондук проектор (физ.) электрондук схема (комп.) электрондук таблица (комп.) электрондук такта сис ¬темасы (комп.) электрондук теория (физ.) электрондук чек (комп.) электрондук эмиссия (физ.) электрондук эсептөө машинасы, ЭЭМ (комп.)
ЭЛЕКТРОН БИРЖАСЫ – компьютер тармагы аркылуу соода жүргүзүүчү биржа. Э. б. 1984-жылы Бермуд аралдарында уюштурулган. Андагы биржа алкагын (же кампасын) ар кыл өлкөлөрдөгү терминалдык түзүлүштөр, далдалчылар менен байланышкан кубаттуу ЭЭМ алмаштырган. 1990-жылы АКШнын айрым ири биржаларында түнкү убакыт киргизилген.
Электронные деньги (E-money) —Денежная стоимость, которая хранится в электронном виде на программно-техническом устройстве (предоплаченные карты, виртуальные предоплаченные карты и электронный кошелек яывляются инструментами (носителями) электронных денег) и принимается в качестве средства платежа за товары/услуги организации-эмитента электронных денег и организаций акцептантов.
Агент (дистрибьютор) электронных денег (E-money agent (distributor)) —Юридическое лицо или индивидуальный предприниматель, который производит погашение (обмен) электронных денег на наличные или безналичные денежные средства, распространяет электронные деньги, на основании заключенного агентского договора с банком, выпустившим электронные деньги, в соответствии с законодательством Кыргызской Республики .
Акцептант электронных денег (E-money acceptor) —Юридическое лицо или индивидуальный предприниматель, который в соответствии с заключенным договором с агентом или коммерческим банком-эмитентом электронных денег принимает электронные деньги для оплаты товаров или услуг с составлением документов, подтверждающих совершение операций с электронными деньгами.
Дистрибьютор электронных денег (E-money distributor) —Организация, которая производит обмен электронных денег на наличные или безналичные денежные средства и которая распространяет электронные деньги клиентам на основании заключенного договора с эмитентом электронных денег.
Банковский счет по учету электронных денег (Banking account of E-money accounting) —Счет, открытый банком, который используется только для проведения операций по зачислению суммы денежных средств по выпущенным электронным деньгам, и по списанию денежных средств для погашения электронных денег.
Погашение электронных денег (E-money repayment) —Операция обмена электронных денег/международных электронных денег, предъявляемых держателем банку, оператору, агенту, субагенту/субагенту международных систем электронных денег, на наличные или безналичные денежные средства, не превышающие остаток хранимой на них суммы электронных денег/международных электронных денег. Погашение может производиться с применением периферийных устройств банка.
Система расчетов с использованием электронных денег (система электронных денег) (E-money system) —Совокупность банковских и иных институтов, аппаратно-технических средств, правил и процедур, обеспечивающих обращение электронных денег.
Процессинг электронных денег (Processing of E-money) —Деятельность, включающая в себя сбор, обработку и рассылку информации участникам об операциях с электронными деньгами, предусмотренных соответствующими договорами между участниками системы расчетов с использованием электронных денег.
Эмиссия электронных денег (E-money issue) —Деятельность коммерческого банка по выпуску электронных денег в обращение путем их обмена на наличные или безналичные денежные средства с предоставлением возможности их последующего погашения.
Эмитент электронных денег (E-money issuer) —Коммерческий банк, осуществляющий выпуск электронных денег, имеющий лицензию Национального банка на выпуск электронных денег и принимающий на себя безусловное и безотзывное обязательство по погашению электронных денег держателям, предъявляющим электронные деньги к обналичиванию.
Держатель электронных денег (E-money holder) —Лицо, распоряжающееся электронными деньгами и использующее электронные деньги при осуществлении расчетов за предоставленные товары и услуги акцептантов.
ShapeSheet (noun)
A spreadsheet that contains information about a shape; for example, its dimensions, angle, and center of rotation and the styles that determine the shape's appearance.
spreadsheet (noun)
An application commonly used for budgets, forecasting, and other finance-related tasks that organizes data values using cells, where the relationships between cells are defined by formulas. A change to one cell produces changes to related cells. Spreadsheet programs usually provide graphing capabilities for output and a variety of formatting options for text, numeric values, and graph features.
Spreadsheet Management (proper noun)
A set of features in the Office 365 Compliance center that provides customers with the ability to understand and control the use of their spreadsheets.
Spreadsheet Component (proper noun)
A Microsoft Office Web Component that provides the interactive functionality of a spreadsheet on a Web page. You can enter data, add formulas and functions, apply filters, change formatting, and recalculate.
spreadsheet program (noun)
An application commonly used for budgets, forecasting, and other finance-related tasks that organizes data values using cells, where the relationships between cells are defined by formulas. A change to one cell produces changes to related cells. Spreadsheet programs usually provide graphing capabilities for output and a variety of formatting options for text, numeric values, and graph features.
Электронный кошелек (Electronic purse/wallet) —Хранилище электронных денег, представляющее собой программное обеспечение или иное программно-техническое устройство, в котором имеется запись о сумме электронных денег и их принадлежности держателю.
Идентификационный номер электронного кошелька (Identification number of electronic wallet/purse) —Уникальный номер счета электронного кошелька, который генерируется системой и присваивается при их первоначальной регистрации в системе. По идентификационному номеру электронного кошелька держатель имеет возможность получить информацию о движении денежных средств по его электронным деньгам и остатке в его кошельке, а также производить блокировку кошелька в случае необходимости.
Электронная информация (Electronic information) —Информация в электронном представлении, с которой производятся операции в компьютерных системах, компьютерных коммуникациях и связанном с ними электронном оборудовании.
Электронное поручение (Electronic order) —Электронная информация о денежном переводе, сформированная в системе денежных переводов в соответствии с установленными форматами системы и содержащая все необходимые сведения о денежном переводе, отправителе и получателе.
Электронный платёж (Electronic payment) —Платёж, проводимый с помощью электронного платёжного документа в соответствии с законодательством страны и установленными процедурами.
ЭЛЕКТРОНДУК ТӨЛӨМ ДОКУМЕНТИ – электрондук таризде түзүлгөн, электрондук сандык кол коюу менен ырасталуучу эсептешүүлөрдү жүргүзүү үчүн зарыл болгон маалыматтар бар төлөм документинин бир түрү.
ЭЛЕКТРОНДУК ТӨЛӨМДӨРДҮ ЖҮРГҮЗҮҮ БОЮНЧА ТЕЙЛӨӨ КЫЗМАТТАРЫН КӨРСӨТҮҮЧҮ КАРЖЫЛЫК ЖАНА БАШКА МЕКЕМЕЛЕР – ыйгарым укуктуу мамлекеттик орган тарабынан берилген лицензиянын негизинде электрондук төлөмдөрдү ишке ашыруу боюнча каржылык кызмат көрсөтүүлөрдү ишке ашырууга адистештирилген каржы мекемелери жана башка коммерциялык банктар.
Электронная цифровая подпись (ЭЦП) (Electronic digital signature) —1) Последовательность символов, полученная в результате преобразования исходной информации с использованием закрытого ключа электронной цифровой подписи (ЭЦП), которая позволяет пользователю открытого ключа электронной цифровой подписи (ЭЦП) установить целостность и неизменность этой информации, а также владельца закрытого ключа электронной цифровой подписи (ЭЦП). 2) Инструмент, с помощью которого участникплатежной системы подтверждает подлинностьи целостность электронного платежногодокумента.Электронная цифровая подписьоднозначно определяет участника платежнойсистемы, подписавшего электронныйплатежный документ.
Открытый ключ электронной цифровой подписи (Public key) —Общедоступная последовательность символов, предназначенная для проверки электронной цифровой подписи.
Закрытый ключ электронной цифровой подписи (Private key) —Последовательность символов, предназначенная для выработки электронной цифровой подписи (ЭЦП) и известная только подписывающему лицу.
Владелец электронной цифровой подписи (Owner of electronic digital signature) —Физическое или юридическое лицо, подтверждающее электронной цифровой подписью свои права.
Электрондук маалымат (Electronic information) —Алар менен компьютердик системаларда, компьютердик коммуникацияларда жана алар менен байланыштуу электрондук жабдууларда операциялар ишке ашырылган, электрондук түрдө берилген маалыматтар.
Электронная почта (англ. email, e-mail [iˈmeɪl], англ. electronic mail) — технология и служба по пересылке и получению электронных сообщений (называемых «письма», «электронные письма» или «сообщения») между пользователями компьютерной сети, в том числе — Интернет.
Электронная почта по составу элементов и принципу работы практически повторяет систему обычной (бумажной) почты, заимствуя как термины (почта, письмо, конверт, вложение, ящик, доставка и другие), так и характерные особенности — простоту использования, задержки передачи сообщений, достаточную надёжность и в то же время отсутствие гарантии доставки.
Электрондук цифралык кол тамга (Electronic digital signature) —1) Алгачкы маалыматты электрондук цифралык кол тамганын жабык ачкычын пайдалануу менен кайраөзгөрткөн учурда алынган белгилердин ырааттуулугу, ал электрондук цифралык кол тамганын ачык ачкычынын пайдалануучусуна бул маалыматтын бүтүндүгүн жана өзгөрүлбөстүгүн, ошондой эле электрондук цифралык кол тамганын жабык ачкычынын ээсин аныктоого мүмкүндүк берет. 2)Анын жардамы менен төлөм системасынын катышуучусу электрондук төлөм документинин аныктыгын жана бүтүндүгүн тастыктаган инструмент болуп саналат. Электрондук цифралык кол тамга электрондук төлөм документине кол койгон төлөм системасынын катышуучусун аныктайт.
Электрондук тапшырма (Electronic order) —Системанын белгиленген форматтарына ылайык акча которуулар системасында түптөлгөн жана акча которуу, жөнөтүүчү, алуучу жөнүндө бардык зарыл маалыматты камтыган акча которуу жөнүндөэлектрондук маалымат.
Электрондук акча (E-money) —Электрондук түрдө сакталган (алдын ала төлөнгөн карттар, виртуалдуу алдын ала төлөнгөн карттар жана электрондук капчык-электрондук акча инструменти болуп саналат) жана акцептанттар уюмунун жана электрондук акча эмитенти-уюмунун товарлар/кызмат көрсөтүүлөр үчүн төлөм каражаты катары кабыл алынган акча наркы.
Электрондук капчык (Electronic purse/wallet) —Электрондук акчанын суммасы жана анын ээлик кылуучуга таандыгы жөнүндө жазуусу бар программалык камсыздоону же башка программалык-техникалык түзүлүштү түшүндүргөн, электрондук акчаны сактоо жайы.
Электрондук төлөм (Electronic payment) —Өлкөнүн мыйзам актыларына жана белгиленген жол-жоболорго ылайык, электрондук төлөм документинин жардамы менен өткөрүлгөн төлөм.
Жазүү жүзүндөгү электрондук төлөм документи (Electronic payment document) —Электрондук формада түзүлгөн, эсептешүүлөрдүжүзөгө ашыруу үчүн зарыл болгон маалыматтарды камтыган жана электрондук цифралык кол тамга менен күбөлөндүрүлгөн төлөм документинин бир түрү.
ЭЛЕКТРОНДУК ТӨЛӨМ ДОКУМЕНТИ – электрондук таризде түзүлгөн, электрондук сандык кол коюу менен ырасталуучу эсептешүүлөрдү жүргүзүү үчүн зарыл болгон маалыматтар бар төлөм документинин бир түрү.
Электропоп (electropop) - оор,электрондук үндөргө көбүрөөк басым жасаган синти-поптун бир түрү. Жанр 2000-ж. тартып популярдуу жана таасирдүү боло баштаган.
ж. электрострижка, электр кырккыч, электр кырккыч менен кыркуу (кичинекей электромотор аркылуу кыймылга келген прибор менен жүн кыркуу); электрострижка овец койду электр кырккыч менен кыркуу.
зат. Электр энергиясын практикалык максаттарга колдонуу, пайдалануу жөнүндөгү илим жана электр энергиясын практикалык максаттарга ылайык пайдалануу техникасынын бир тармагы.
ж. электротехника (1. электрди практикалык максаттар үчүн колдонуу жөнүндөгү илим; 2. электр энергиясын иштеп чыгаруу жана пайдалануу үчүн шаймандар жасап чыгаруучу өнөр жайлардын бир тармагы).
Электр энергиясын практикалык максаттарга колдонуу, пайдалануу жөнүндөгү илим жана электр энергиясын практикалык максаттарга ылайык пайдалануу техникасынын бир тармагы.
ж. электрохимия (физикалык химиянын бир бөлүпү; бул - электр тогунун аракети менен пайда болуучу химиялык процесстерди, жана дагы химиялык процесс аркылуу пайда болуучу электр кубулуштарын изилдейт).
Физикалык химиянын бир бөлүмү; бул – электр тогунун аракети менен пайда болуучу химиялык процесстерди, жана дагы химиялык процесс аркылуу пайда болуучу кубулуштарды изилдейт.
зат.1. Бир нерсенин составдык бөлүгү, жагы. Фольклордун да бизге керектүү элементи бар («Советтик Кыргызстан»).
2.хим. Химиялык жөнөкөй жол менен составдык бөлүккө ажырабай турган жөнөкөй зат. Элементтердин мезгилдик системасы. 3.саяс. Кандайдыр бир коомдук чөйрөнүн өкүлү. Реакциячыл элементтер, байлар менен манаптар театрга кастык кылды («Советтик Кыргызстан»). Партия өзүн оппортунисттик элементтерден тазалап тургандыгы менен чыңдалат («Коммунист»).
4. физ. Электр тогун алууга колдонулуучу прибор.
element (noun)
A unit of information within a markup language that is defined by a tag, or a pair of tags surrounding some content, and includes any attributes defined within the initial tag.
item (noun)
The basic element that holds information in Outlook (similar to a file in other programs). Items include e-mail messages, appointments, contacts, tasks, journal entries, notes, posted items, and documents.
м. 1. (составная часть сложного целого) элемент (татаал бир бүтүндүктүн составдык бөлүгү); важнейшие элементы драматического произведения драмалык чыгарманын зор маанилүү элементтери; 2. элементы мн. (основы, начала) элементтер (бир нерсенин башталгычы); элементы алгебры алгебранын элементтери; 3. хим. элемент (жөнөкөй химиялык жол менен эң жөнөкөй составдык бөлүккө ажыралбай турган зат); периодическая система элементов элементтердин периодический системасы; 4. физ. элемент (электр тогун алууга арналган прибор); гальванический элемент гальваникалык элемент; сухой элемент кургак элемент; прогрессивные элементы общества коомдун прогрессивдүү элементтери; подозрительный элемент күнөмдүү, шектүү элемент.
1. Татаал бир бүтүндүктүн курамдык бөлүгү. Пейзаждык сүрөттөөлөр көркөм чыгарманын маанилүү элементтеринин бири. 2. Бир нерсенин башталгыч негизи. Кыргыздын таланттуу төкмө акындары Токтогул, Тоголок Молдо. Жеңижок, Барпылардын чыгармаларында жер, суу, от, аба – жаратылыштын негизин түзүүчү элементтери экендиги жөнүндө натурфилософиялык көз караштары камтылган. 3. Жөнөкөй химиялык жол менен курамдык бөлүккө ажыратылбай турган зат. Элементтердин мезгилдик системасы. 4. өт. Кандайдыр бир коомдук чөйрөнүн өкүлү. Коомдун прогрессивдүү элементтери.
~, ая, -ое 1. (начальный) элементардык, баштапкы, алгачкы, негизине гана тийиштүү; элементарная математика элементардык математика; 2. (простейший) жөнөкөй, баарыга түшүнүктүү, өзүнөн өзү белгилүү, түшүндүрүүнү керек кылбай турган; элементарный способ решения задачи эсепти чыгаруунун жөнөкөй жолу; 3. перен. (упрощённый, ограниченный) жөнөкөй, терең эмес, чектелген, оңойлотулган; элементарный взгляд на вещи буюмга жөнөкөй (терең эмес) көз караш.
(только в контексте) внимание; эч бир элең кылып да койбойт он никакого внимания не обращает; көп элең да кылбайт он особого внимания не обращает; ему хоть бы что; он не придаёт значения; элең-элең эт- или элең-булаң эт- или элең-салаң эт- пугливо озираться; элең-элең этип, кылчактап арт жагын карайт он пугливо озирается и смотрит назад; карады эки жагын элең-селең стих. он с опаской посмотрел по сторонам.
этиш. Чочугандай, корккондой же шектенгендей түр менен алактоо, алаңдап кароо. Батыштын чый-пыйы чыгып, Элеңдеп жол жакты карайт (Байтемиров). Дайым жүрөт жашынып, Эки жакка элеңдеп (Тоголок Молдо).
озираться; опасливо осматриваться, быстро поворачивая голову; суетиться; эки жагын каранып, элеңдеп Корун калыптыр стих. Корун пугливо озирался по сторонам; уктап туруп, чочуган кыргыйдай элеңдеп пугливо озираясь, будто вспугнутый во время сна ястреб; кулагы корккон коёндун кулагындай элеңдей түшкөн уши у него задвигались, как у испуганного зайца.
Чочугандай, корккондой же шектенгендей түр менен алактоо, алаңдап кароо. Батыштын чый-пыйы чыгып, Элеңдеп жол жакты карайт (Байтемиров). Дайым жүрөт жашынып, Эки жакка элеңдеп (Тоголок Молдо). Улам карап туш-тарапты элеңдеп, Айтар сөздү миң кайталап белендеп (Кожомбердиев).
взаимн. отэлеңде-; элеңдешип, эки жактагыларды карашат они с опаской смотрят на своих соседей с той и с другой стороны; алда эмнеден табыш сезген улактай элеңдешип (они) пугливо озираясь, будто козлёнок, заслышавший какой-то звук.
~: элеп-желеп бол- быть в волнении, в нетерпеливом ожидании; жүрөгү элеп-желеп болуп, алып учуп токтолбоду сердце его беспокойно забилось, и он не мог успокоиться; этегим элеп, жеңим желеп болуп иштедим я работал не покладая рук и с душой.
1. силуэт, неясное очертание; элес гана болуп көрүнөт неясно виднеется; элес-булас билем я смутно припоминаю; элес-булас көзүмө көрүнө түштү мне на миг показалось; нары-бери өткөн адамдардын караандары элес-булас көрүнөт силуэты снующих людей едва заметны; эне сөзүн Үмөтай элес кылып койгон жок фольк. Уметай на слова матери никакого внимания не обратила; элес-булас албады он даже не оглянулся; он не обратил никакого внимания; 2. лит. образ; көркөм элестер художественные образы; 3. призрак; коркунуч элеси призрак опасности; элеси жок өлкөлөр далёкие-далёкие страны; как элес (или кагелес) (о человеке) худощавый.
зат. Кандайдыр бир нерсенин, окуянын, иштин ж. б. сөлөкөтү, көз алдыга тартылган, ой аркылуу чагылган көрүнүшү; образ. Элестериң эстен кетпейт, Кашка суу, жашыл бакчаң, салкын абаң (Осмонов). Жолдон чыккан жылан Динарга өтө коркунучтуу элес калтырды (Сыдыкбеков).
♦Элескылбоо — байкас кылбоо; оюна албоо, көңүлгө албоо. Эне сөзүн Үмөтбек Элес кылып койгон жок («Семетей»). Элес-булас — ачык эмес, даана эмес; күңүрт, билинер-билинбес. Элес-булас бир караан Эми Жакып көрүптүр («Манас»).
Кандайдыр бир нерсенин, окуянын, иштин ж. б. сөлөкөтү, көз алдыга тартылган, ой аркылуу чагылган көрүнүшү; образ. Элестериң эстен кетпейт, Кашка суу, жашыл бакчаң, салкын абаң (Осмонов). Жолдон чыккан жылан Динарга өтө коркунучтуу элес калтырды (Сыдыкбеков).
Назар салбоо, анча көңүл бөлбөө, байкабоо. Эмил келинге бир карап койду да, анча элес алган жок (Сыдыкбеков). Баланын бой жетип калганын анча элес албай жүргөн турбайбызбы, – деп ата-энеси бир топко кобурашып отурду. В.: Элес кылбоо. Эне сөзүн Үмөтөй элес кылып койгон жок («Семетей»).
Назар салбоо, анча көңүл бөлбөө, байкабоо. Эмил келинге бир карап койду да, анча элес алган жок (Сыдыкбеков). Баланын бой жетип калганын анча элес албай жүргөн турбайбызбы, - деп ата-энеси бир топко кобурашып отурду («Ленинчил жаш»).
Ачык эмес, даана эмес; күңүрт, билинер-билинбес. Элес-булас бир караан Эми Жакып көрүптүр («Манас»). Элес-булас элестериң көрүнүп, Эски күндөр тереземди чертпегин (Акматбекова).
этиш. Бир нерсенин элесин ойго, көз алдыга тартылтуу, көз алдыга келтирүү, эске түшүрүү. Каныбек атасы Сансыздын таяк жеп келип өлгөнүн элестеди (Жантөшев).
смутно виднеться; мерещиться; көзүңө элестей калат перед твоими глазами встаёт (вспоминается); түн ичинде аттын элестегенинен кишинин келе жатканын билген в темноте по силуэту лошади он догадался, что на ней всадник (букв. человек).
возвр. отэлесте-; эч ким көрбөс бадалда эрбеңдеген бир адам элестенет чамамда фольк. в зарослях, где никто (ничего) не видит, вдали, мне представляется силуэт человека.
понуд. отэлесте-; көз алдыга элестетет он зрительно представляет себе (это); көз алдыма элестеттим я (смутно) представил себе; көз алдына келечек күнүн элестетти он представил себе своё будущее; ал күндөрдү түшүмдөй элестетем я вспоминаю те дни, как во сне.
1. Кандайдыр бир көрүнүштүн көз алдыга көрсөтмөлүү, жандуу тартылышы. 2. Адабиятта, искусстводо көркөм образдуу чагылдыруу. Аалы Токомбаевдин чыгармаларынын элестүү, көркөм болушу анын жетишкендиги («Кыргызстан маданияты»).
элет I (ср. монг. өөлд) 1. кочевое население (противопоставляется оседлому, городскому); эзелден туруп жердеген элет кыргыз эли бар стих. есть кочевой народ - киргизы, которые обитают (здесь) искони; эжигей, быштак, куруту - элет көчмөн турмушу стих. сыр, творог, курт - жизнь кочевника; 2. (ср. эл) род; племя; народ; родное племя, родной народ; калың нойгут элет многочисленное племя нойгутов; жайдарым сендей табылбайт жалпы элет-элиңден стих. (другой) такой, как ты, моя любезная, не найдётся в твоём племени; элеттеги сөз то, что говорят в народе; элетке барып келели съездим куда-нибудь в район (к киргизам); 3. места, отдалённые от культурных центров, глушь; көп жашап азды көргөн элеттин адамдары люди глуши, которые много жили, но мало видели; элеттен келген прибывший из глуши; районго келген элеттин адамдары люди, приехавшие в район (в районный центр) из глуши. элет II брань по адресу скота, то же, чтоөлөт; кайда кургур кетти эле, элет! куда он, чтоб ему подохнуть, запропастился! элет III южн. то же, чтоэлес 1, кара I 2; элетин көрүп баратат он едет и видит его силуэт, неясные очертания. элет IV понуд. отэле- III 1. заставить просеивать; 2. мелко резать (варёное мясо, держа кусок его на весу в левой руке).
зат. Шаардан алыс, четте, көчмөн, отурукташпаган жер; анын калкы. Эжигей, быштак, куруту, Элет көчмөн турмушу, Каймак майы карында, Касиети жанында (Тоголок Молдо). Анда олтургандар элеттен шаарга окууга бараткан жаштар болсо керек эле (Сыдыкбеков).
Шаардан алыс, чет жака, айыл, кыштак жеры, анын калкы. Эжигей, быштак, куруту, Элет көчмөн турмушу, Каймак майы карында, Касиети жанында (Тоголок Молдо). Анда олтургандар элеттен шаарга окууга бараткан жаштар болсо керек эле (Сыдыкбеков). Аскердей тизилишкен теректери, Сонун го качан барсаң элет жери (Арыков).
элеттик I отвл. отэлет I всё, свойственное кочевнику, степняку; "степнячество"; провинциальность. элеттик II степняк, провинциал (житель отдалённых от культурных центров мест); кийгендери элеттик үлгүдө эмес, шаарча тигилген их одежда не провинциальная, а сшитая по-городскому; жакшыраак үйгө да, жакшы кийинген шаардыктарга да элеттиктер ооз ачып карашат степняки, разинув рот смотрят и на хорошие дома, и на хорошо одетых горожан; күпүйө кийинишкен чоң тебетейчен элеттиктер неуклюже одетые, в больших шапках степняки.
ир. белый тюрбан замужней женщины; токол элечек белый тюрбан замужней женщины, более низкий, чем элечек; каза элечек (в произношении каз элечек) тюрбан больших размеров; каза элечек оронгон катындары таанымал стих. их жёны, наматывающие большие тюрбаны, известны; каза элечек жеңелер, көрүшкөнчө эсен бол стих. вы, тётушки в больших тюрбанах, до встречи будьте здоровы; сайма элечек тюрбан с узорной повязкой, идущей через лоб горизонтально вокруг головы; киймелечек (кийме элечек) головной убор казахской женщины; ак элечек 1) белый тюрбан; ак элечегиң башыңан түшпөсүн (свадебное пожелание молодухе) пусть твой белый тюрбан не спадает с твоей головы (т.е. не останься вдовой); 2) замужняя; кара элечек 1) вдова в трауре (букв. чёрный тюрбан); катындарын баарысын кара элечек тул кылам фольк. всех жён их сделаю чёрнотюрбанными вдовами; 2) (о народе) разгромленный, истреблённый; элди кара элечек кылып салды он подверг народ разгрому, истреблению; каптап журтун кырамын, кара элечек кыламын фольк. я нахлыну и уничтожу, истреблю поголовно его народ; элечек акы этн. подарки от жениха матери невесты.
зат. Аялдардын ак кездемеден тегерете кат-кат кылып оролгон баш кийими. Ак байбиче Чыйырды Ак элечек оронуп («Манас»). Сыя эне да элечегин алып, кеп такыясын ээгинен чалып жеңилденди (Бейшеналиев).
♦Казэлечек — эң чоң элечек. Каз элечек кийген келиндер, кундуз кийген, шөкүлө кийген кыздар жаш талдай буралып, жайнап чыга келди («САЖИ»). Каз элечек мен элем, Кармаган эрим сен элең (Тоголок Молдо). Элечекакы — күйөөнүн кайынэнесине (кыздын энесине) берген белеги.
(Илеки) — «Элечек кийген башыңар, Ийнеликтей кашыңар» (Жоомарттан). Бул — баш кийимдин бир түрү. Ак кездемеден тегерете кат-кат болуп оролгон аялдардын бул баш кийимин баш кеп, сала коймо, ээк алмай, астыңкы жана үстүңкү тартма, тумарча, бадал сыяктуу негизги түрлөрү бар. «Кеп такыя элечек» чечкенде анын кеби бузулбас үчүн астынан кийилет. Кийип-чечүүнү жеңилдеткен элечектин «сала коймосу» (желке жагы) менен «ээк алмайы» болот. Аны жыкканда ага тирек болуучу мунун «астыңкы тартмасы» (бөлүгү) кыска 25—30 см че келет. «Үстүңкү тартмасы» (же жыгымы) элечектин бардык оромун тыкан кармап турат. Элдик салтта аялдар муну жаш өзгөчөлүктөрүнө ылайык кийишкен. Улгайгандардын элечеги жөнөкөй оролуп, көлөмдүү көрүнөт. Сыртынан чоң ак жоолук менен жабылган. Аза күткөн (же жесир) аял кара бүркөгөн элечек кийген. Ал эми өлгөн кишинин жакын туугандары аны өткөнчө элечектин ээк алмайынын бир жаагын бошотуп да жүргөн. Колуктулар кийген элечектин маңдайы шуруланат. Бул «шуру тартма элечек» деп аталат. Элечектер кээде күмүш калдыркан, күмүш желбирөөчтөр менен да чебер кооздолуп, укмуштай кыргакталат. Элечек формасы, кооздолушу жана кийилиши, калк арасында таралыш таржымалы боюнча жергиликтүү өзгөчөлүктөргө ээ. «Каз элечек бош таштап, Катарлап төө көч баштап, Кан-Жайлоо көчкө жарашкан» (Жеңижок) — деп элестүү айткандай бул ак болуш зарыл. Ал койкойто мыкты оролуп, чүчтөдөй чакан элечек болот. Сүрп элечекти «сурп элечек» деп атайт. Сурп — жөнөкөй кездеменин бир түрү. Боёлбогон, агартылбаган жибек кездемени илгери эл «торко» дешчү. Бул элечектин жердигинин милдетин аткарат. Чеберлер театрлардын, филармониялардын артисттери жана өздүк көркөм чыгармачылыгынын ышкыбоз коллективдери мунун жакшынакай үлгүлөрүн сактап, андан ары өнүктүрүүгө зарыл. Зергерлер жана уздар чач кепти жасайт. Аны кеп чач, баш кеп деп аташат. Бул элечектин астынан кийилүүчү баш кийимдин бир түрү. Чач кеп элечектин ички оромун терден-кирден жана чаңдан сактайт. Муну бөтөнчө байбичелер жылуулук үчүн жоолуктун ичинен да кийип жүрүшкөн. Мындай чач кеп көбүнчө кызыл, жашыл, көк, кара манат менен баркыттан жасалган. Чач кеп маңдайы тегиз, эки жан (каптал) жагынан жаак (кулакчын) түшүрүлүп, артынан (желкесинен) сала коймо (куйрулчук) чыгарылат. Үч кабатталып, башкача айтканда, тышы колдо токулган ак бөздөн тышталып, ичи гүлдүү чыттан астарланат. Ортосуна өрмөктө созулган тасма салынып жасалат. Төбөсү тигилбестен, жип өткөрүп бүрмөлөнгөн же байланган (кездеменин өзүнөн төбө чыгарылган) чач кептин жаактары, маңдайы, сала коймосу сайманын «терс кайык», «илме» («илме дос»), «туура сайма», «басма сайма» деген түрлүрү менен «мүйүз», «ит куйрук», «ийрик», «кыял», «куш канат», «бармак боочу», «кочкерек» өңдүү көркөм оюм-көчөттөр менен кештеленет. Чекесине бермет, шуру, топчу жана башка кооздук тагылып, жылаажын, шамалбак да кадалган. Ал канча белден ылдый карай төгүлүп турган олоң чачты чаңдан жана ар кандай тоскоолдуктардан сактоо эле эмес, кыз-келиндерди артынан караганда шаңдуулук да болуп саналат. «Күмүштөн чачпак соорунда, Күлгөнүң турат оюмда». Муну чач кап деп айтабыз. Кыз-келиндердин (кээде улгайган аялдардын да) аземдик үчүн чачын ачып-жаба тагынган, топ чачпактан чогу бар кооз жасалгасы. Чачпак үч бөлүктөн турат: Башы (чач байлана турган жагы), ортосу (кутучалар же кутуча кооздуктар асемделип тагылган тарабы) жана учу (чачы же кооз асемдик кадалган жери). Чачпактын жасалышы жана кооздолушу боюнча айлакер зергерлер, кайкач бармак уздар өзүнүн жекече ыкмалары менен көркөмдүктүн жогорку чегине жеткен. Муну жасоодо да жергиликтүү өзгөчөлүктөр байкалат. Чачпактын учу күбөктөлө папиктелет, ал жибектен эшилип, чыйратылган жүн жиптен түймө чачыланат. Илгери 30 метрдей кездеме (стампул) сарпталса, азыр уз. 20 метр ак кездемени алат. Сурп өңдүү, бирок, жука батистей анча жука эмес жеңил жердик элечек үчүн жакшы болот. Азыркы ак кездемелердин аралашмасы бар. Ошондуктан, оор көрүнөт. Буга негизи кебез кездемелери мыкты келет. Мурун кептакыяны кийип, мунун үстүнө элечекти ороодо кептакыянын төбөсүн бууган жерине бир жарым метр керектейт. Анын бир учун астына карай коюп, кептакыянын эки жаактагы саймасынын үстүндөгү «кулакчыны» деп аталуучу кооздолгон ак кездеменин астын карай астыңкы учун бүктөп, маңдай жаактан ылдый алып келет. Ошол элечектин кулакчыны «түп» деп аталат. Үч метр кездемени артка куйрулчукка кынаптала бүктөп, куйрулчуктун саймасынын жогору жагына жиберилет. Ал «уч» деп аталат. Мында уз кеп такыянын башын (түбүн) бекитип алат. Экинчи, куйрулчуктун саймасын баспагандай кылып, жогору жагынан «түп» кездеменин учу менен жабат. Анда «түп» эки милдетти аткарат: кулакчын жасалат, калган бөлүгү менен «уч» пайда болот. Эки түп үчүн үч метр кездеме керектелет. Анын бир учу кеп такыянын төбөсүнө байланат. Арты үч бүктөлүп, ичине оролгон калың кебез коюп, кездемени түрүп келип, маңдай жакты көздөй оройт. Калган кездемелерди таптап, бырышын керип (үтүктөп), үстүнө ороп, биринчи учу ийне аркылуу бекитилет. Анын маңдайын таңдайлатып оройт. Ал улам оролот, башкы иймек чоңоюп, астын көздөй ийилип кете берет. Мында төбөсү менен маңдайга кездеме арбын чыгымдалат. Ошондо элечек артынан алдын карай сүйрү, астына ийилген абалды берет. Аны орогон сайын жылып кетпөөсү үчүн ар бир ором ийне менен учуксуз тепчилет. Мында кеминде 25 ийне керектелет. Оролуп бүткөн элечектин үстүнөн орому чачылып кетпеске артка салмай кыргак менен (1,5—2 эли) өңү кызыл тасма аркылуу бекитилет. Тактап айтканда, кыргак маңдайдан желкени көздөй элечекти тегерете айлантыла байланат, бир учу маңдайга бекитилет. Элечек кыргагын саймалайт-оймолойт. Мурун күмүш кыргак да болуучу. Манат этегине зер калакчаларын да кадаар эле, кеп такыяга түшкөн көркөм көчөттөр менен зер шөкөттөрү элечектин кооздугуна үндөшө турган. Илгери элечекти дуруя жоолук менен үстүн жапчу. Аны «ала коймо», «сала коймо» деп айтышчу. Азыр дуруя жоолуктун ордуна ак кездеменин четине кызыл чачы кармайт. Аны үч бүктөп, элечектин үстүнө салып коет. Албетте, уяттуу келиндер үстүңкү «ала коймо», «сала коймо» жоолуктун астыңкы учун бетин карай түшүрүүчү.
Ак кездемеден тегерете кат-кат кылып оролгон аялдардын баш кийими. Ак байбиче Чыйырды Ак элечек оронуп («Манас»). Элечектей агарып, Мөңгүсү сонун көрүнөт (Казыбек). Сыя эне да элечегин алып, кеп такыясын ээгинен чалып жеңилденди (Бейшеналиев). Туура тарткы күмүштөн, элечекке тагышып («Эл адабияты»). Элечектей агарып, Мөңгүсү сонун көрүнөт (Казыбек).
