чач I волосы (на голове человека); аман болсо бу башым, дагы эле чыгар бу чачым погов. если будет цела (букв. жива) моя голова, опять вырастут мои волосы; узун чач 1) длинные волосы; 2) перен. женщина; карын чач утробные волосы (на голове ребёнка); жылкы чач уст. чуб на затылке мужчины (носили в давние времена); чач тара- чесать, расчёсывать волосы; чач сыла- приглаживать волосы (рукой); чачтарын тетири сылашат (о киргизской мужской молодёжи, которая носит волосы) 1) он приглаживает волосы назад (т.е. от лба к затылку; женщина расчёсывает волосы от затылка наперёд); 2) перен. он начал зазнаваться; чачтан ал- вцепиться в волосы; чачтан тарт- оттаскать за волосы; чач өрүү этн. заплетание косы (свадебный обряд: молодухе накануне её отъезда в аул жениха расплетали девичьи косички и заплетали две женские косы); чач жый- уст. заплетать волосы (о вдове на седьмой или сороковой день после смерти мужа); чач кырк- ист. отрезать косу (самое позорное наказание женщины; ср. сакал кырк-, см.сакал); аялынын чачын кыркып, байталга мингизип, төркүнүнө кубалап жиберди он отрезал жене своей косу, посадил (её) на кобылу и отправил к её родителям; чачы кыркылган аял женщина с обрезанной (в наказание) косой; чачы кыркылган аялдар адам катарынан чыгуучу женщины с отрезанной косой уже не считались за людей; чачын кырктырган шерменде срамница, которая дошла до того, что ей косу отрезали; төбө чач волосы на макушке; төбө чачымды көрбөй калайын! дет. шутл. (клятва) чтобы мне не видать своих волос на макушке!; чач өсөр южн.то же, чтошили; аюу чач (или аюу дары) прангос (лекарственное растение, употребляемое против чесотки у животных); чач этектен бол- иметь что-л. в изобилии; как сыр в масле кататься; чачтан көп несметное количество; иш чачтан көп дела по горло; калтар чач см.калтар: чач кап то же, чточачпак; чач учтук см.учтук; чач алдыр- см.алдыр- II; чачым өрттөнсүн см.өрттөн-; чач теңге то же, чточолпу I. чач- II 1. брызгать; разбрасывать, рассыпать; 2. сеять (семена); 3. перен. транжирить, разбазаривать; бул чач- или дүнүйө чач- транжирить богатство; качып кетсең, чачып кет погов. раз убегаешь, растранжирь (чтобы недругу не досталось); көпкө кан чач- совершить подлость по отношению к народу или коллективу; кан чачамбы күткөн көпкө! разве допушу я подлость по отношению к воспитавшему (меня) народу!; мен көпкө каң чачтымбы! разве я совершил гнусность против народа! (и тем заслужил его презрение); күл чачар озорник; кор чачар буян.
Iзат. Адамдын баш терисинен чыккан кыл, калың узун түк. Күмүш үндүү, колоң чач, Кош каркыра керме каш («Манас»). Буурул чачын сеңселтип, Апаңар күтөт силерди (Аалы). Чачын татынакай кылып артына карай тараган кара жигит — Омор (Жантөшев).
♦Чачмончокк.мончок. Чачучтукк.учтук. Чачкап — чачпак менен бирдей. Чачтанкөп — өтө көп, абдан көп, сансыз көп. Чачэтектенболуу — өтө мол болуу, абдан кенен, кеңири болуу. Төбөчачытиктуруук.төбө.Карынчач — бала жаңы төрөлгөндөгү биринчи чач.
ЧАЧIIэтиш.1. Чачырап кеткидей кылып таштоо, ыргытуу, чачырата таштоо, төгүү, чачыратуу. [Мамбеткул] колундагы тепшиге салынган жемди тоокторуна чачты (Каимов). Жамила дасторкон жайып, ага чача боорсок салды (Баялинов).
2. Чогуу же иреттүү турган нерсени туш-тушка бириндете бөлүү, чачынды кылуу, чачкын, иретсиз түргө келтирүү. Баарын чачтың көп көңдүн, Бекеринен тапкандай (Үмөталиев). Капанын баарын чачамын, Төштүк, Кабагың минтип ачамын, Төштүк («Эр Төштүк»).
3. Ысырап кылуу, ыксыз жок кылуу, түгөтүү. Шаар базарын ачамын, Атакемдин сан дүйнө Топуратып чачамын («Манас»).
4. өт. Берүү, таратуу, жаюу. Партия балдар үчүн билим чачкан, Билимди биздин балдар издеп тапкан (Барпы).
5. Чачыратуу, таратуу. Таңкабарын айткансып, чыгыштан чолпонкур чачты (Жантөшев). Эмгек кайнап колхозчулар кош айдап, Асмандан күн алтын шоола нур чачат (Үмөталиев). Чырак үлпүлдөп алсыз нурларын чачат (Каимов).
♦Төкпөй-чачпай — бирин калтырбай, толук, бардыгын тең. Аңгыча Айнысахан болгон окуянын бардыгын төкпөй чачпай айтып берди (Жантөшев).
Эт же башка нерсе тамакка (кызыл өңгөчкө) туруп калышынан адам какайт. Ал эми шилекей же тамактын бүдүрү кекиртек жакка кетишинен адам чакайт же чачайт. Мына ушул чака же чача этиштери кака сөзүнүн бир же эки к тыбышы ч тыбышына алмаштыруудан келип чыгып, андан айырмалуу маани берип калган: кака>чака> чача.
Адамдын баш терисинен чыккан кыл, калың түк. Күмүш өндүү, олоң чач, Кош каркыра керме каш («Манас»). Буурул чачын сеңселтип, Апаңар күтөт силерди (Токомбаев). Чачын татынакай кылып артына карай тараган кара жигит – Омор (Жантөшев).
1. Чачырап кеткидей кылып таштоо, ыргытуу, чачырата таштоо, төгүү, чачыратуу. Мамбеткул колундагы тепшиге салынган жемди тоокторуна чачты (Каимов). Жамила дасторкон жайып, ага чача боорсок салды (Баялинов). 2. Чогуу же иреттүү турган нерсени туш-тушка бириндете бөлүү, чачынды кылуу, чачкын, иретсиз түргө келтирүү. Баарын чачтың көп көңдүн, Бекеринен тапкандай (Үмөталиев). Капанын баарын чачамын, Төштүк, Кабагың минтип ачамын, Төштүк («Эр Төштүк»). 3. Ысырап кылуу, ыксыз жок кылуу, түгөтүү. Шаар базарын ачамын, Атакемдин сан дүйнө, Топуратып чачамын («Манас»). 4. өт. Берүү, таратуу, жаюу. Партия балдар үчүн билим чачкан, Билимди биздин балдар издеп тапкан (Барпы). 5. Чачыратуу, таратуу. Таң кабарын айткансып, чыгыштан чолпон нур чачты (Жантөшев). Эмгек кайнап, колхозчулар кош айдап, Асмандан күн алтын шоола нур чачат (Үмөталиев). Чырак үлпүлдөп алсыз нурларын чачат (Каимов).
«Чачкап таккан чачыңан. Үргүлөйүн ай тамак» (эл ыры). Бул — азем буюмдардын бири. Ал чолпу менен чач учтукту жаап, чачты чаңдан сактап, кооздук үчүн тагылат. Анын жердиги, кара, кызыл, жашыл, көк өңдөгү тас баркуттан тандалат да, эки өрүм чачка чакталып жасалган. Мунун бетине түшкөн көркөм шөкөттөр да ар кандай болот. Түшкөн көрчөгөлөрдүн формасы түрдөнүп, сайма көчөтү сымал алмаша чегеленет. Чач кептин учу төкмө чачыланат. Анан бой тумар сыяктуу төрт чарчы чач кептин туура эниндей күмүш тактача кадалат. Анын бети оймо-чиймеленип кетет. Андан өйдө көркөм калыптан чыккан, же кайчыланып жасалган жука жана майда шөкөттөр үч-төрт катар аземделе чөгөрүлөт. Чач кептин башына кайрадан жазы тактача күмүштөр бекитилет да, анын өзүнчө кооздугу бар. Орточо чачкаптын узундугу — 40—50 см дей, туурасы 15 см дей келет да, «аркалык» деп күмүштөн чабылган көркөмдүктү аягына тагат. Анын өйдө жагы төрт каттала узунунан шуруланат. Андан өйдөсүнө чегеленген («чеге» деген «чегелөө» дегенден чыккан) кооздук менен седептер орун алат да, өйдө жагы чачка тагылат. Чач каптын үч чогунун узундугу беш см дей келип, шурулана чачыланат.
сын. Бытыранды, баш аламан, чачынды; бири-биринен алыс, чогуу эмес. Кыштакта үйлөр бирине-бири жанаша турбастан, ар кайсы жерде чачкын турат (Абдукаримов).
этн. Кыз узатуу салтындагы ырым-жырымдардын бири, жеңелери кыздын мурдагы майда өрүм чачын жазып, жубайлык турмушу берекелүү болсун деген ырым менен чачын сары май менен майлап, эки өрүп, учун ак кебез менен бекитип байлап, элечек кийгизип (жоолук салып), отурган байбиче, келин-кыздарга чачыла чачуусу. Чач өрүү ырасмисине о.э. ошол учурда кызга нарктуу байбичелер, жеңелери тарабынан насаат айтылуусу кошо кирет.
Бирөөнүн шылтоосу менен ээрчий келүү, жандай келүү, анын шарапаты менен бирге, кошо конок болуу. Ал анын чачпагын көтөрүп келди («Ала-Тоо»). Асыл менен Сүйүнбайды алардын чачпагын көтөрүп келди деп көп сүйүңкүрөшкөн жок (Өгөбаев).
Бирөөнүн шылтоосу менен ээрчий келүү, жандай келүү, анын шарапаты менен бирге, кошо конок болуу. Ал анын чачпагын көтөрүп келди («Ала-Тоо»). Асыл менен Сүйүнбайды алардын чачпагын көтөрүп келди деп көп сүйүңкүрөшкөн жок (Өгөбаев).
кисти из ниток, вплетённые в косу (украшение); кең чачпак богатый чачпак; чачпак көтөр- прислуживаться; примазываться к кому-л.: ал чачпагын көтөрүп келди он пришёл (напр. в гости) только потому, что был вместе с ним (с тем, которого желали иметь гостем).
зат. Келиндер чачка тагуу үчүн чачылуу кара жибектен жасалган же күмүштөн ар түрдүү формада кооздотулуп жасалган жасалга. [Уулжан].. ордунан турганда соорусун жаба берген күмүш чачпагы шарк-шарк этет.. (Каимов). Чачпагың учу шырп этет, жеңе (Осмонов).
♦Чачпагынкөгөрүпкелүү — бирөөнүн шылтоосу менен экинчи бирөө ээрчий келүү.
«Күмүштөн чачпак сооруңда, Күлгөнүң турат оюмда» (Боогачы). Бул — зер буюму. Кыз-келиндердин (кээде улгайган аялдардын да) аземдик үчүн тагынган кооз жасалгасы, чолпунун бир түрү. Ал үч бөлүктөн турат: башы (чач байлана турган жагы), ортосу (кооздуктар тагылган тарабы) жана учу (чачы). Азем көркөмдүктөр кадалган жагы. Чачпактын жасалышы боюнча ар бир элдин жекече маданий өзгөчөлүктөрү байкалып турат.
Аялдар чачына тагынчу кооз жасалга чачпак сөзү чач+пак бөлүктөрүнөн турат. Анын аягындагы -пак – байыркы түркчө баг деген сөз. Ал азыркы кыргызча боо дегенге туура келет. «Чач боо» маанисиндеги сөз чачпак болуп калган.
Аял кишилер чачка тагуу үчүн чачылуу кара жибектен жасалган, күмүштөн ж. б. зер буюмдар ар түрдүү формада кооздолуп тыгылган жасалга. Уулжан ордунан турганда соорусун жаба берген күмүш чачпагы шарк-шарк этет (Каимов). Чачпагың учу шырп этет, жеңе (Осмонов). Чапан астынан шалдыраган чачпагынын да эң сонун үнү кулакка угулуп турат (Ауэзов).
«Эңкейсе эрке чайпалган, күбөңдү сагындым» (Аалы). Бул — азем буюмунун бир түрү. Бапик анын коюу төкмө чачыларынан улам айтылат. Чолпунун бир түрү. «Күбөк» деп да аталат. Ал да кол жеткиздей кооз жасалат. Күбөктү кармоонун өзүнчө таасын ыкмасы бар. Чачта анын өтө эле келишимдүү көрүнө турган кооздуктары өзү эле баамдалат. Бул азем буюм Талас, Кетмен-Төбө, Ала-Бука, Чаткал, Аксы тараптагы жашаган элдерде көп кездешет. Күбөктүн күмүштөн болгон түрү конустай, же көмкөрүлгөн калпакчадай көрүнөт да, мунун бетине чийим түшөт. Ага сөзсүз себет жугузат. Ал оюмдар «карга тырмактанат» «кыялданып» кетет. Кебезден, жүндөн ийрилген жип чыйрак чыйратылып, челденип, топ чачыланып, зердин көңдөйүнө бекитилет. Анын сыртынан шуруларды, мончокторду сеңселтип коюуга болот.
Өтө көп, абдан көп, өтө арбын. Али кенедей дагы чети оюла элек, чачтан көп иштер жатат (Осмоналиев). О, досүм, мейман болуп кетүүгө не жетсин, бирок кантесиң, ушу күндөрү иш чачтан көп (Тойбаев).
Өтө көп, абдан көп, өтө арбын. Али кенедей дагы чети оюла элек, чачтан көп иштер жатат (Осмоналиев). О, досум, мейман болуп кетүүгө не жетсин, бирок кантесиң, ушу күндөрү иш чачтан көп (Тойбаев).
кирг.-ир. 1. парикмахер; чачтараз менен сүйлөшсөң устара менен кайрагын айтар погов. если заведёшь речь с парикмахером. он будет говорить об оселке и бритве; кто о чём, а мы о своём; 2. парикмахерская.
Бир караганда кыргызча «чач» жана «тара» деген эки сөздөн жасалгандай туюлган бул сөз чынында этимологиялык жактан эки компоненттен турат: кыр. чач + ир. тэраш «алуу, кыруу». Иран тилдеринде сэртераш (сэр «баш» + тэраш) түрүндө колдонулат, бирок түрк тилдеринин таасири менен аларда да сачтэраш (сач «чач») формасы пайда болгон (Малаев 2011:162).
Чачтараш сөзүн чач жана тарач деп түшүнүп, экинчи сөз тара этишинен чыккан сөз дөп билүүгө болбойт. Мындагы тараш сөзү иранча тарошидан (ТадРС, 383) этишинин кыскарганы болуп эсептелет. Ал «алуу, кыруу» дегенди билдирет. Чачтараш сөзү «чачты алуу» дегенди билдирет, ал «чачты тароо» менен эч байланышпайт.
этн. Өрүлгөн чачтын, чачпактын этегине байлануучу, тагылуучу ар кандай зер буюмдар, көбүнчө күмүш тыйын ж. б. кооздук. Чач учтук ордуна тагылган ачкычтары шылдырт этти. Райкан чоң энемдин аппак элечеги, чач кеби, чачпагы менен чач учтугундагы кооз күмүш тыйындары дале көз алдымдан кетпейт.
1. кисть, кисточка (украшение); жоолуктун чекелеринде майда чачылар болот по краям платка бывают мелкие кисточки; найзанын чачысы то же, чтотүпөк; 2. волосы хвоста; конец хвоста (некоторых животных, напр. коровы, осла); өгүздүн куйругунун чачысын куйушканга байлап алды он подвязал конец хвоста быка к подхвостнику; 3. щётка (на ногах лошади); чачыдан кар снег по щётку коню (неглубокий).
зат.1. Көбүнчө баш кийимдердин (мис., тебетей, топу ж. б.) төбөсүнө тагылуучу же жоолуктун ж. б. чекелериндеги майда жипчелер, чачык. Суусар тебетей, анын чокусунда көк мончок өткөрүп таккан узун кара чачы (Аалы). Үзүгүн аппак бордоткон, Этегин чачы тордоткон (Тоголок Молдо).
2. Кээ бир малдын (мисалы, уйдун) куйругунун чачыланган уч жагы.
1. Көбүнчө баш кийимдердин (мис. тебетей, калпак ж.б.) төбөсүнө тагылуучу же жоолуктун ж. б. чекелериндеги майда жипчелер, чачык. Суусар тебетей, анын чокусунда көк мончок өткөрүп таккан узун кара чачы (Токомбаев). Үзүгүн аппак бордоткон, Этегин чачы тордоткон (Тоголок Молдо). 2. Кээ бир малдын (мис. уйдун) куйругунун чачыланган уч жагы.
Катуу убайымдоо, сары санаа болуу, бир нерсеге аябай санааркай берүү. Ушул сенин сырыңды жашырам деп, бирөө билип калбаса экен деп жүрүп чачым агарып кетти (Сыдыгалиев). Айтып атып чачым агарды, тил албаган бала экен (Байтемиров).
Катуу убайымдоо, сары санаа болуу, бир нерсеге аябай санааркай берүү. Ушул сенин сырыңды жашырам деп, бирөө билип калбаса экен деп жүрүп чачым агарып кетти (Сыдыгалиев). Айтып атып чачым агарды, тил албаган бала экен (Байтемиров).
элдик түймөчүлүктүн бир түрү. Ал эки ыкма менен жүзөгө ашат. Түймө чачыны керип алып, бир баштан түйүүнү бир эле уз аткарат. «Төкмө чачыга» эки же андан ашуун адамдын колу тиет. Бирөө чачыктын эришин эпилдетип өткөрсө, беркиси катуу чыйратылган жипти калыбынан жылдырбай өткөрүп турат. Ошентип, чыйратуусу келишкен жип тегиз селкилдеп, төкмө чачысы көңүлгө тойгондой элести тартуулайт. Төкмө чачыда «чок» болбойт. Түймө чачыны да кылдырооч «тегирич» үчүн пайдаланабыз. Муну колу билгендер түрлөнтүп жиберишет. Албетте, мында түймөчүлөрдүн ыкмалары бири-биринен айырмаланат. Мурунку уздардын уздануу ыкмаларынын бөтөнчөлүктөрүнүн бири саймаланган түймө чачыга шуру да өткөрүшкөн. Андай кооз буюмдарды айыл арасынан азыр да кездештиребиз. Түймө чачыны жасоодо түймөчүлөр ар бири үчтөн тал жипти он төрт жолу чалып, кырк эки тал жипти жаңылбай түйүп, анын торчосуна сегиз тал жип колдонушат.
возвр.-страд. отчач- II разбрызгиваться; рассыпаться; чачылганың жыйналып, кеткенин келер өзүңө фольк. всё, что у тебя рассыпалось, соберётся, все, кто ушёл, придут к тебе (т.е. у тебя восстановится прежнее благополучие); чачылып-чабылып капа болду он огорчился и растерялся; чабылып-чачыл- (о народе) будучи разгромленным, рассеяться.
чачыла I 1. этн. свадебный обряд: кто-л. из старших женщин из родни жениха обсыпал сластями (в эпосе - деньгами, драгоценностями) прибывшую в аул жениха невесту, когда она подходила к юрте свёкра; келинди отко киргизишке, чачылага кандай карайсыз? как вы относитесь к (обряду) введению молодухи в огонь и к обсыпанию её сладостями? ак сандык оозун ачты эле, кызыл дилде, булду алып, чачыла кылып чачты эле фольк. открыла она белый сундук и, взяв деньги, червонное золото, рассыпала; чачыла той синьцз.то же, чтокеңешме 2; 2. южн. сладости, подаваемые гостям на той'е (женщины разбрасывают их во дворе, а находящиеся здесь дети подбирают их). чачыла- II украшать кисточкой, приделывать кисточку; топостун кылы менен чачыла- украшать кисточкой из волоса хвоста яка; багалегин чачылап, бардыгын укмуш кайыптыр стих. низ штанин украсив кисточками, она удивительно (искусно) притачала.
Iзат. Келин келген учурда конфет, кант, боорсок ж. б. чачып, таратуу салты. Кокус келин келип калса, алдынан чачыла чачып койгула деп байбиче боорсок бышыртып да койгон жок (Сыдыкбеков).
ЧАЧЫЛАIIэтиш. Чачы жасоо, чачы тагуу. Шатен мончок тагып чачылаган саймалуу кызыл баштыктан тамеки алып, Асанга ажардана карады (Аалы).
Келин келген учурда чачыла турган таттуу, кант, боорсок, тыйын ж. б. Кокус келин келип калса, алдынан чачыла чачып койгула деп байбиче боорсок бышыртып да койгон жок (Сыдыкбеков).
1. разбрасывание; рассыпание; 2. развёрстка; чачым менен по развёрстке; азык-түлүк чачымы ист. продовольственная развёрстка; 3. чатк. один слой на току, приготовленный для обмолота (при молотьбе ногами животных или молотильным камнем); эки чачым два настила (один обмолочен и сгребён в ворох, а второй разостлан для обмолота); үч чачым три настила и т.д.
разбросанный, раскиданный, рассеянный; находящийся в беспорядке, в хаотическом состоянии; Каныштын үйү чачынды, адатынча жыйбаган стих. юрта Каныш в беспорядке, по обыкновению (в ней) не убрано.
1. Чогуу эмес, чаржайыт, баш аламан, бытыранды, иретсиз. 2. хим. Чачынды элементтер, жаратылыштагы ар түрдүү элементтердин казып алынуучу кен байлыктарынын (көмүрдүн, туздардын, фосфриттердин) курамында аралашма түрүндө кездешүүчү элементтердин тобу.
этиш.1. Бириндеп-бириндеп бөлүнүп туш-тушка ыргуу, туш-тушка чачылуу. Темирди жанчып жатат талкан-талкан, Чачырап кызыл учкун ар тараптан (Бөкөнбаев).
2. Чачыла тийүү, жайылуу, тароо. Чыгыш тарап өрттөй кызарып, күн чачырай баштады (Байтемиров). Күндүн алтын нуру эми гана чачырап чыгып келатат (Абдукаримов).
♦Көзүчачыроо — кандайдыр бир нерсени өтө зарыга күтүү, абдан эңсөө. Ушул жерден эле узап кетсек дегенде көзүм чачырап, мүнөт сайын кыпылдап күтүп жүрөм (Элебаев).
разбрызгаться; разлететься вдребезги; арпадан күчтүү чөбүн оттоп, төрт түлүк жылдыздай чачырачу пасясь на траве, которая сытнее ячменя, скот рассыпался (по пастбищу), будто звёзды (по небу); күн чачырап чыкканда когда взошло яркое солнце (разбрызгивая свои лучи); күндүн мурду чачыраганда когда начало показываться солнце; көзү чачырап турат у него глаза блестят от жадности; тамакка көзү чачырап турат он жадно смотрит на еду; он с нетерпением ждёт еды.
1. Бириндеп-бириндеп бөлүнүп туш-тушка ыргуу, туш-тушка чачылуу. Темирди жанчып жатат талкан-талкан, Чачырап кызыл учкун ар тараптан (Бөкөнбаев). 2. Жайылуу, тароо. Чыгыш тарап өрттөй кызарып, күн чачырай баштады (Байтемиров). Күндүн алтын нуру эми гана чачырап чыгып келатат (Абдукаримов).
ambient light sensor (noun)
A type of light sensor that tracks ambient light in the surroundings and therefore the amount of backlight needed for the LCD screen to be adjusted accordingly.
зат.1. Кандайдыр бир нерсенин чачыраган майда бөлүктөрү. Жарылып үйдөй темир тарсылдады, Талаага октой учту чачыранды (Үмөталиев).
2. Бытыранды, иретсиз, чачкын. Менин ар кай жерден сүйлөгөн чачыранды сөзүмдү алар дитин салып угуп турду (Элебаев).
1. Кандайдыр бир нерсенин чачыраган майда бөлүктөрү. Жарылып үйдөй темир тарсылдады, Талаага октой учту чачыранды (Үмөталиев). 2. Бытыранды, иретсиз, чачкын. Менин ар кай жерден сүйлөгөн чачыранды сөзүмдү алар дитин салып угуп турду (Элебаев). 3. өт. Биримдиги жок, ынтымаксыз. Чачыранды эл. Чачыранды уруу.
понуд. отчачыра- разбрызгивать: разбрасывать (что-л. мелкое); күрөккө ченеп сүзүп, алтын жаандай чачыратып, кызыл сапырган чалдар старики, веющие зерно, набирая лопатами и разбрасывая золотым дождём; көзүн чачырат- вызывать зависть у кого-л.; вызывать жадные взгляды; жаны мектеп болсо, чала бүтүп, балдардын көзүн чачыратып турган кези а вот новая школа закончена (только) наполовину, она вызывает жадные взгляды у ребят (вот бы в такой школе учиться!).
Үрөйү учуп катуу корккон же таң калган, жүрөк титирерлик сезимде болуу. Айтып отурса, чачың тик турат (Эралиев). Эшик алдында аны күтүп тургандай элестеп, тула бою дүркүрөп, чачы тик турүп кетти (Медетов). Июль айынын коюу караңгылыгында уктап жаткан элди адамдын чачы тик турган суук кабар ойготту («Чалкан»). Нурбектин чачы тик турат (Айтматов).
Үрөйү учуп катуу корккон же таң калган, жүрөк титирерлик сезимде болуу. Айтып отурса, чачың тик турат (Эралиев). Эшик алдында аны күтүп тургандай элестеп, тула бою дүркүрөп, чачы тик туруп кетти (Медетов). Июль айынын коюу караңгылыгында уктап жаткан элди адамдын чачы тик турган суук кабар ойготту («Чалкан»). В.: Чачы үрпөйүү. Эки жактын кара өзгөйлүктөрүн угуп, кашы тургай чачы үрпөйдү (Бейшеналиев).