дел I то же, чтодал IV; дел болду он опешил, растерялся (совсем обессилев); дел кылды он огорошил; башы дел он совершенно растерялся; он обезумел; ушунча көөнүм караңгы, уккандын башы дел болот фольк. моё сердце так опечалено, что (даже только) услышавший (об этом) растеряется; күйүткө башын дел кылып, күнүгө ыйлал какшанган фольк. обезумев от горя, она каждый день горько плачет; дел оору лёгкое помешательство, помраченне рассудка; дел оору тийген эмедей, дегдеп Сейтек жол тартып Сейтек, как помешанный, держит путь, одержимый желанием (скорее увидеть). дел- II страд. отде- 1. быть сказанным; айтоор, баары делип, баары айтылган одним словом, всё сказано, всё высказано; 2. быть названным, называемым; называться; "Эгизбай" делчү эки бай бар эле было два бая, которые назывались "Эгизбай" (т.е. "баи-близнецы").
дал II менен бирдей. Митайым, кытмыр, эптүү да, кези келген учурда чала кайым дел, талмалуу да (Сыдыкбеков). Күйүткө башын дел кылып, Күнүгө ыйлап какшанган («Эр Табылды»).
несов. 1. (действовать) иштөө, кылуу; не говорить надо, а делать сүйлөөнүн кереги жок, иштөө керек; 2. что (производить, изготовлять) жасоо, иштөө; мебель делают на фабрике мебелди фабрикада жасайт; 3. что (продвигаться) жүрүү, басуу; поезд делает семьдесят километров в час поезд саатына жетимиш километр жүрөт; 4. что, разг. даярдатуу, тиктирүү; к зиме я делаю себе шубу кышка өзүмө тон тиктирип (жасатып) жатамын; 5. что (выполнять) даярдоо, иштөө, жасоо; делать уроки сабак даярдоо; делать задачи эсеп чыгаруу; 6. кого кем кылып алуу, жолуктуруу; делать своим помощником аны жардамчы кылып алуу; не делай его несчастным аны бакытсыздыкка жолуктурба; нечего делать или делать нечего разг. амал жок; эмне кыласың; от нечего делать кылар иш жоктуктан, бекерчиликтен; что делать! арга канча!; делать вид -мышка салуу, -ымыш болуу; -тансуу, -ымыш болуп; делать гимнастику гимнастика ойноо; делать выбор тандоо; делать сообщение кабар берүү; делать попытку аракет кылып көрүү; делать подарок белек берүү; делать обход обход жасоо; делать наблюдения байкоо жүргүзүү; делать ошибки ката кетирүү (жиберүү); делать вывод корутунду чыгаруу; он из мухи делает слона кымындай нерсени төөдөй кылып көрсөтөт; арадай жерге чарадай жыйын кылат; "саман учуптур" - десе, "Самарканды жоо чааптыр", - деп апыртыш.
несов. 1. (изготовляться) кылынуу, иштелүү, жасалуу; мебель делается на фабрике мебель фабрикада жасалат; 2. (становиться) болуу; дни делаются всё холоднее күндөн-күнгө суук боло баштады; что там делается? ал жерде эмне болуп жатат?; что ему делается! разг. ал эчтеме да болбойт!
1. ненормальный, помешанный; юродивый; 2. (или делбе чөп) название ядовитого травянистого растения; делбе сүт южн. молозиво (молоко, появляющееся у женщин сразу после родов).
Кандайдыр бир нерсенин делпилдеген көрүнүшүн, далдактап желпилдегенин же калдалактап калдаңдап шашылган аракетти билдирүүдө колдонулат Сабашуунун дабыраган дабышы астында кара көрпө тебетейлер тегеренип, ак калпактар делбек эте учуп түшөт (Осмоналиев).
1. то же, что делбелекте-; жүгүрүп келдиң атайы, жүрөгүң сүйүп, делбеңдеп фольк. ты прибежал сюда торопясь, потому что сердце твоё полюбило; 2. болтаться, трепаться; бир киши келди эрбеңдеп, атек-жеңи делбеңдеп стих. подошёл маленький (см.эрбеңде-) человек, полы и рукава у него болтаются.
Делбе. Алеп-желеп болуп делбеленген же шашкалаңдап калдаңдаган абал. Күү табуу жана чертүү өнөрүнө кумарлануу – комузчуну делбетап кылган сыйкырдуу күч ушул (Каимов).
южн. то же, чтоүзүк I (в богатой юрте, но с украшениями); делбир-делбир образное подражание развевающийся, колышащийся; шыкалып катар-катар эл келатат, туулары делбир-делбир мунарланат стих. идут люди тесными рядами, их знамёна, развеваясь, алеют.
1. Көңүлдү тарткан, сүйкүмдүү, өзүнө кумар кылган. Аялдардын ичинде ак жоолук делбир деген болот. Буга жолуккан эркектин иши оңолот (Каралаев). Кырга чыккан ак кайыңым! Кызыл жоолук делбирим (Айтматов). 2. өт. Энчилүү ат.
этиш.1. Желбирөө, Байрактын баары делбиреп, Желектин баары желбиреп («Эр Табылды»).
2. өт. Кубануу, сүйүнүү. Быяк-тыяктан жолугуп калганда, Эрке кыз апа деп делбиреп турат го? (Байтемиров). — Токтогул аман келди — деп, Тосуп чыгып делбиреп (Токтогул).
1. Желп-желп этип желпилдеген, дирилдеген абалда болуу, желбирөө. Мала кызыл крепдешин косынкасынын учу желге делбирейт (Сыдыкбеков). Байрактын баары делбирейт («Эр Табылды»). Делбиретип деңиз мынча сагынтат, толкунунда калган өңдүү элесим (Абдалова). 2. өт. Эпилдеген жеңил кыймыл-аракетте, элпек, шайдоот мамиледе болуу. Быяк-тыяктан жолугуп калганда, Эркекыз апа деп делбиреп турат го (Байтемиров).
понуд. отделбире-; ак жоолугун делбиретип жолоочулар түшкөн машинаны узатып турат (женщина) на (голове) которой развевается белый платок, провожает (взглядом) машину с пассажирами.
к. ДАЛ БОЛУУ
Мубарек эмне кыларын билбей, ордунда каткан казыктай дел болуп көпкө турду (Казакбаев). Ордумда бир топко дейре каккан казыктай дел болуп, тура берипмин (“Кыргызстан маданияты”).
Делдейип, калдайып турган, калдайынкы. Бектай бакыраң көз, делдегей кулак бала (Бейшеналиев). Кулактары делдегей, эрди чормогой Чоно да ошолордун арасында эле (Каимов).
этиш.1. Эби-сыны жок болуп калдайып туруу, калдайып көрүнүү. Кулагы делдейип турат. 2. Эмне кыларын билбей далдыроо. Кайда кетеримди билбей, делдейип карап калдым («Ала-Тоо»). Эркинбек чоочун аялдын билгичтигине таң калгандай делдее башын ийкеди (Жантөшев).
1. оттопыриваться (напр. об ушах); топорщиться; кулагы делдейип турат у него уши оттопырились; 2. опешить, остолбенеть; эмине кыларын билбей, өз көзүнө ишенбей, делдейип калды не зная, что делать, не веря своим глазам, он растерялся; Гүлнар, кеп таап айта албай, делдейип карап калды Гюльнар, ошеломлённая, смотрела, не находя слов.
1. Делдегей, делдейген, калдайыңкы. || Эдирейген, дердейген. Делдек таноо, кара чаар, эң сүйкүмсүз бир киши көрүндү (Баялинов). 2. Желпилдеп делбектеген көрүнүштү, энтелеңдеп шашкалаңдаган абалды билдирүүдө колдонулат. Тик жакалуу боз кемселинин этектери делдек-делдек этет (Байтемиров).
Желпилдеп делбектеген көрүнүштө же дегдеңдеп энтелеңдеген, шашкалактаган абалда болуу, делдек-делдек этүү. Чотурдун тумагынын кулактары делдектеп баратат (Касымбеков). Кара жигит делдектеп, Чаргындын столун көрсөтө берди (Сыдыкбеков).
Делдектеген көрүнүштө же дегдеңдеп калдактаган, шашкалактаган абалда болуу. Жаны калбай делдеңдеп, Качкан балдар андан көп («Манас»). Коргондун эшиги шарт ачылып, апам делдеңдеп басып үйгө кирип кетти (Абдыраманов).
деле I то же, чтодегеле; деле жаман эмес совсем неплохо; деле, деле! никак!, ни за что!, даже и не думай! деле II (да-эле) и, тоже, также; мында деле и здесь; здесь также; өткөн жылкынын баары бүгүн деле ойдо всё прошлогоднее и сегодня ещё в памяти; бөбөктөрүбүз деле, агаларыбыз деле и младшие наши братья, и старшие; андан деле, мындан деле и оттуда и отсюда; а деле и он тоже; суранса - суранып, суранбаса жөн деле кете берет спроситься - так спросится, а то и не спросясь уходит; ушу деле жарайт сойдёт и это, годится и это (большего, лучшего и не требуется); бул - сыр деле эмес да это и не секрет; и вовсе это не секрет; ансыз деле билем я и без него (или без того) знаю; шек санабай койсо деле болот можно и вовсе не сомневаться.
бөл. Тактоо, күчөтүү маанисинде айтылат. Балдар түшкөн вертолётко мен деле түшөм («Жаш ленинчи»). Биз деле ушул айылдын кедейлери болобуз (Сыдыкбеков).
Кыргыз тилинде дагы эле, да эле сөздөрүн бириктирип, деле түрүндө айтса да болот. Булардын бөлөк айтылган жана биригип айтылган түрлөрү жарыш колдонула берет. Бириккен түрү бөлөк айтылганынан келип чыгат: дагы эле-->дале; да эле-->деле.
Деги, деги эле. Самтыркан өзүн деле жанга теңебейт (Байтемиров). Деле күлкүлөрү таш жарат да (Сыдыкбеков). Көк торгун көйнөгү деле жарашыктуу, деле кептүү-көрктүү (Сыдыкбеков).
Да, дагы эле. Балдар түшкөн вертолётко мен деле түшөм («Жаш ленинчи»). Кагылайын Зарыл деле тигинтип келатат (Сыдыкбеков). Көп деле алыс эмес Брест шаары (Үмөталиев).
возбуждение, интерес; делебеси козголду или делебеси кызыды он возбуждён; он проявляет большой интерес; делебеси козголуп да койбойт у него (это) не вызывает никакого интереса.
зат. Кызыгуу, кумардануу сезими. Күлжандын сыпайы гана мамилеси Сарымсаковдун делебесине муздак суу бүрккөндөй болду (Байтемиров). Күү делебени козгоп, бой чымыратып, кайрат берүүдө (Сыдыкбеков).
Бир нерсенин таасиринин натыйжасында козголгон эргүү сезими. Комуздун кереметтүү үнү, күүнүн шаңдуулугу жигиттердин делебесин козгоп, көңүлүн эргитет (Абдукаримов). Делебени козгоп, радиодон кандайдыр бир сонун музыка ойнолду (Баялинов).
Ээлигүү, ээленүү, умтулуу деген маанилерде колдонулат. Бирөөнүн жарык дүйнөгө келгенине өзүнчө эле кубанып, ошол чоң кубанычын ар кимге бөлүштүрүп, кабар салып жүргөн уйчуман баланын сөзү делебемди козгоп кетти (Айтматов).
зат. Кандайдыр бир уюмдун, мекеменин, коллективдин шайланган же дайындалган өкүлү. Топпгошуп тынчшык туусуна, Делегат келер миңдеген (Нуркамал) Съездге республикабыздын бардык райондорунан делегаттар келишти («Кыргызстан пионери»).
ДЕЛЕГАТ (лат. delegatus – жөнөтүлүүчү) – мамлекеттин, уюмдун, жамааттын шайлануучу же дайындалуучу ыйгарым укуктуу өкүлү. КР мыйзамдарында «Д.» аталгысы көбүнесе курултай же конференция катышуучуларына карата колдонулат.
ДЕЛЕГАТ (лат. delegatus – жөнөтүлүүчү) – мамлекеттин, уюмдун, жамааттын шайлануучу же дайындалуучу ыйгарым укуктуу өкүлү. КР мыйзамдарында «Д.» аталгысы көбүнесе курултай же конференция катышуучуларына карата колдонулат.
Кандайдыр бир мекемеден, уюмдан, коллективден ж. б. шайланган же дайындалган өкүл. Тынчтыкты жактоочулардын конференциясына шайланган делегат. Съезддин делегаты.
ӨТМӨ МЫЙЗАМ ЧЫГАРУУЧУЛУК – биркатар өлкөлөрдө (Франция, Италия, Испания, Польшада) парламенттин тапшыруусу боюнча президент, өкмөт тарабынан иш жүзүндө мыйзам күчүнө ээ ченемдик укуктук актыларды чыгаруу. КР ЖК өзүнүн мыйзам чыгаруу ыйгарым укугун 1 жылдан ашык эмес мөөнөттө КР Президентине өткөрүп бере алат. Мындай учурда Ө. м. ч. мыйзам күчүнө ээ жарлыктарды кабыл алуу менен ишке ашырылат. КР Президенти менен КР Өкмөтү укук чыгаруучулук ыйгарым укуктарынын айрым бөлүгүн өзүнө таандык органдарга өткөрүп берүүгө акылуу.
ср. 1. (на части) бөлүү, бөлүштүрүү, үлөштүрүү; 2. мат. бөлүү; 3. биол. бөлүнүү; 4. (на шкале) бөлүк; ртуть в градуснике поднялась на два деления градусниктеги сымап эки бөлүккө көтөрүлдү.
четки жана ортоңку катышта бөлүү (а чоңдугун х жана а–х эки бөлүккө, мындагы х чоңдугу а менен а–х тин геометриялык орточо чоңдугу болгудай кылып бөлүү)
(цит.) клетканын бөлүнүшү; көбөйүү процессинде клеткалардын бөлүнүшү. Д. митотическое — к. Митоз; д. множественное — к. Шизогония, д. непрямое к. Митоз; д. поперечное — туурасынан бөлүнүү, жандыктардын жыныссыз көбөйүшүнүн бир жолу; кээ бир жандыктар, мисалы, деңиз жылдыздар денесин туурасынан экиге бөлүп, жыныссыз көбөйүшөт; д. продольное - узунунан бөлүнүү, жандыктардын жыныссыз көбөйүшүнүн бир жолу. Мында жандыктын денеси узунунан экиге бөлүнөт (мисалы, актиниялар); д. простейших — жөнөкөйлөрдүн бөлүнүшү, жөнөкөй жандыктардын көбөйүү жолу, д. прямое — к. Амитоз; д. редукционное — к. Мейоз; д. эквационное — эквациялык бөлүнүш, мейоздук бөлүнүштүн бөтөнчө бир түрү; д. ядра — ядронун бөлүнүшү, клеткалардын көбөйүү процессиндеги бир көрүнүш.
ДЕЛИКТ (лат. delictum – бузуу, күнөө) – жорук (жарандык, административдик тартип бузуу) деген эле сөз; «Д.» деген аталгы КР мыйзамдарында колдонулбайт, бирок илимий-укуктук адабияттарда кеңири колдонулуп келет (кара:Тартип бузуу).
ДЕЛИКТ (лат. delictum – бузуу, күнөө) – жорук (жарандык, административдик тартип бузуу) деген эле сөз; «Д.» деген аталгы КР мыйзамдарында колдонулбайт, бирок илимий-укуктук адабияттарда кеңири колдонулуп келет (кара:Тартип бузуу).
ДЕЛИКТ ЖАРАМДУУЛУГУ – жарандын укук бузуу аракетинин аркасында келтирилген зыян үчүн жарандык-укуктук жоопкерчилик тартууга жарамдуулугу. Айрым өлкөлөрдө (Германияда, Швейцарияда) жарандын жарамдуулугунун бөлүгү катары каралат.
ДЕЛИКТ ЖООПКЕРЧИЛИГИ (КЕЛИШИМДЕН СЫРТКАРЫ) – жарандык укуктагы жарандык укук бузуунун натыйжасында, бир жактын экинчисине мүлктүк зыян келтирүүсүнүн натыйжасында келип чыккан жоопкерчилик (деликт).
ЭЛАРАЛЫК ДЕЛИКТ – ченем, тартип же келишим милдеттенмелерин бузуу менен, эларалык жоопкерчиликке алып келе турган эларалык жалпы укук субъектиси тарабынан жасалган аракет (аракетсиздик). Муну бузган тарап же жак «делинквент» аталат. Бирок, Э. д-ти атайын жасалган аракет катары кароо – азыркыга чейин талаш маселе.
ДЕЛИКТ ЖООПКЕРЧИЛИГИ (КЕЛИШИМДЕН СЫРТКАРЫ) – жарандык укуктагы жарандык укук бузуунун натыйжасында, бир жактын экинчисине мүлктүк зыян келтирүүсүнүн натыйжасында келип чыккан жоопкерчилик (деликт).
ДЕЛИКТ УКУГУ – жарандык укуктагы зыян келтирүүдөн улам келип чыккан милдеттенмелерди жөнгө салуучу укук ченемдеринин жыйындысы. Милдеттенмелик укуктун курамдык бөлүгү.
ДЕЛИКТ ЖАРАМДУУЛУГУ – жарандын укук бузуу аракетинин аркасында келтирилген зыян үчүн жарандык-укуктук жоопкерчилик тартууга жарамдуулугу. Айрым өлкөлөрдө (Германияда, Швейцарияда) жарандын жарамдуулугунун бөлүгү катары каралат.
ДЕЛИКТ УКУГУ – жарандык укуктагы зыян келтирүүдөн улам келип чыккан милдеттенмелерди жөнгө салуучу укук ченемдеринин жыйындысы. Милдеттенмелик укуктун курамдык бөлүгү.
ЧЕГАРА ТАКТОО – адатта, ири өлчөмдөгү карта боюнча, андагы калк жашаган жерлерди, жер түзүлүшүн, жер-сууну ырааттуу чагылдыруу менен, мамлекеттин чегара тилкесин өкмөттөр аралык келишим негизинде тактоо. Ошону менен бирге, келишим түзгөн тараптар картада көрсөтүлгөн тилкени ырааттуу баяндап жүрүп отурат. Ч. т. жөнүндөгү келишимдер ратификациялануусу тийиш.
БӨЛҮНҮҮЧҮ ЖАНА БӨЛҮНБӨС БУЮМДАР – жарандык мыйзамдар боюнча, бөлө келгенде өзүнүн өзгөчөлүгү менен баштапкы касиетин жоготуп койо турган буюмдар бөлүнбөс буюм катары таанылат. Ал эми, баштапкы касиетин жоготпогондор бөлүнүүчү буюмдарга жатат (м.: дан менен көмүр – бөлүнөт, сыналгы менен автомашина – бөлүнбөйт). Бөлүнүүчү буюмдар негизинен жалпы менчик жагына тийешелүү. Жалпы менчик үлүштүк болуп саналгандыктан, ар менчик ээси өз үлүшүн накталай бөлүп берүүнү талап кылууга акысы бар. Бирок, бөлүнбөс акыбалда болсо, менчик ээсинин бири ал буюмду алат дагы, калган тарап өз үлүшүнүн көлөмүндөгү акчалай түрдө сыйакы алат. Бөлүнүүчү же бөлүнбөс буюмдар, ал буюмдардын келип чыгуу жагдайына жараша, үлүштүк мүнөз күтөт.
возвр. отдел - II 1. быть сказанным; быть произносимым; выговариваться; делинген было сказано; 2. именоваться, называться; ошол күндөн "Кара жолтой тер" делинет с того дня (это место) называется "Злосчастное высокогорье".
несов. что 1. (на части) бөлүштүрүү, бөлүү, үлөштүрүү; делить поровну тең бөлүү; 2. бөлүшүү, кайрылышуу; он делил с товарищами последнюю копейку ал бир тыйын болсо да, жолдоштору менен бөлүшө жеди; 3. перен. ортоктошуу, орток болуу, кошо тартуу, тең көрүү, шериктешүү; он делил с ней горе и радость ал анын кайгы менен кубанычына ортоктош болду.
несов. 1. (на части) бөлүнүү, үлөштүрүлүү; калындысыз бөлүнүү; 2. с кем (о разделе имущества) энчи бөлүшүү; 3. чем с кем бөлүшүү; он делился с товарищами последней копейкой ал жолдоштору менен бир тыйын болсо да, тең бөлүштү; 4. чем с кем, перен. ортоктошуу, шерик болуу; делиться впечатлениями көргөндөрүн, уккандарын сүйлөп берүү.
Терезе, каалга, эшик. (Япондордун үйүнүн) сыртынан биздикиндей каалгасын таппайсыз, деличеси тар келет, киши бүкчүйүп кысылып кирет. Ошондой заңы бар (Жусупов).
трепаться, болтаться; өркөчтөрү делкилдеп, чуудалары селкилдеп фольк. (слабые) горбы (худого верблюда) болтаются, шерсть (на коленях и под шеей) треплется; этеги делпилдейт у него полы болтаются.
ср. 1. (работа, занятие) иш, жумуш; приняться за дело ишке киришүү; ну, за дело! кана, ишке киришели (киришкиле)!; делу время, потехе час посл. убакыттын көбү ишке, калганы эрмекке; 2. (событие) окуя; это дело случилось давно бул окуя эчак эле болгон; 3. юр. (процесс) иш, сот иши; возбудить дело против кого-л. бирөөгө каршы иш козгоо; 4. канц. дело (бир факт же бир иш жөнүндөгү документтердин жыйнагы); дела хранятся в папках делолор папкада сакталып турат; 5. (круг ведения) иш; дело укрепления мира во всём мире бүткүл дүйнөдө тынчтыкты чыңоо иши; 6. (область знаний, работы) иш, жумуш; военное дело аскердик иш; горное дело тоо жумушу; 7. уст.разг. (предприятие) жеке ишкана (өнөр жай, соода ж.б.); он закрыл своё дело ал өзүнүн ишканасын жапты; 8. уст. (сражение) согуш; главное дело - не терять мужества эң негизги нерсе - кайратты жойбоо болуп саналат; говорить дело разг. жөнү бар сөздү сүйлөө, ыктуу сөз; это дело его рук бул ошонун колунан келди; дело случая ыгына жараша болот; дело за вами иш эле сизде (силерде); в чём дело? эмне болду?; вот в чём дело а ушундай экен да; иш мына мындай; это другое дело анын жөнү башка; первым делом биринчи кезекте, эң мурун, баарыдан мурда; между делом ара-чолодо; к делу! ишке!; мы своё дело сделали, теперь дело за вами биз ишибизди бүтүрдүк, эми кеп силерде калды; он теперь не у дел ал эми иштебейт; дело в шляпе! разг. иш онунда!; то и дело улам-улам, тынымсыз; за дело (не напрасно) бекерге эмес; на (самом) деле чындыгында; в самом деле в знач. вводн. сл. чындыгында, анык эле; он, в самом деле, очень знающий человек ал, чындыгында, эң эле билгич киши; то ли дело разг. ...болсо, ал алда канча жакшы (мыкты); дело мастера боится погов. чымчыкты да касап сойсун (иштин жөнүн уста билет); такие-то дела! разг. иш мына ушундай!
ИШКЕРДИК БЕДЕЛ – материалдык эмес байгерчиликтин бири. Бир жактын кесиптик сапат баасын билдирет. Баардык жаран, анын ичинде ишкердүүлүк кылгандар да, ошондой эле юридикалык жактар дагы И. б-не ээ болот (кара:Ар-намысын, кадыр-баркын жана ишкердик беделин коргоо ).
~, ая, -ое 1. ишке байланыштуу, кызмат ишине байланыштуу; деловой разговор ишке байланыштуу сөз (сүйлөшүү); деловая бумага иш кагазы; 2. (дельный, толковый) ишкер, ишке ийкемдүү, ишке жакшы, жөндөмдүү; деловой человек ишкер киши.
«Дал болуу, эмне кыларын билбей, далдайып калуу» маанисиндеги делөөрү сөзү дел+оору деген бөлүктөрдөн турат. Анын дел уңгусу — дал деген сөздүн үндүүсү өзгөргөн варианты, -оору болсо -жалоору//жашоору деген учурда да жалгануучу атоочтон этиш жасоочу өтө сейрек колдонулуучу мүчө.
этиш.1. Желпилдөө.Жел бардык күчүн жыйнап келип урганда, жаман үзүк делпилдейт(Элебаев).Пальтосунун этектери делпилдеп баратат(Байтемиров).
2. өт.Жеңилдик кылып курулай күчөнүү, умтулуу, дегдөө. Куру бекер делпилдебей отура тур, сенсиз дале ишти өзүбүз бүтүрүп коёлу деп жатабыз(«Чалкан»).
1. (о большом полотнище) развеваться; 2. перен. проявлять рвение, страстное желание; стремиться, рваться к чему-л.; "окуу" дешип, делпилдейт они рвутся к учёбе; Ташкенге барамын деп, делпилдеп калыпсың ты что-то уж очень рвёшься поехать в Ташкент.
1. Желге делп-делп этүү, желпилдөө. Жел урганда жаман үзүк делпилдеп, үйдүн жыгачтары кычырагандай болот (Элебаев). Мураттын пальтосунун этектери делпилдеп, кадимки шамал учуруп жаткан түндүк жабуудай ат үстүндө айланып баратат (Байтемиров). 2. өт. Олуттуу болбогон аракет кылуу, дегдөө, ээлигүү. Бир үйдө он бала болсо, ону тең окуу дешип делпилдейт (Сыдыкбеков).
ДЕЛЬКРЕДЕРЕ (СЫЙКЕПИЛ ) (ит. Del credere – ишенимден улам) – жарандык укуктагы, өзүнчө сыйакы алуу менен, үчүнчү тараптын соода-сатык бүтүмүнүн аткарылуусуна жоопкерчиликти комиссионер өзүнө ала турган (алуучу-комитенттин алдында) комиссия келишиминин шарты. Ошентип, Д-ликти өзүнө алуучу комиссионер товар гана сатпастан, сатуучу төлөөгө жөндөмсүз болгон күндө дагы, анын төлөнүшүнө кепилдик кылат.
ДЕЛЬКРЕДЕРЕ (СЫЙКЕПИЛ ) (ит. Del credere – ишенимден улам) – жарандык укуктагы, өзүнчө сыйакы алуу менен, үчүнчү тараптын соода-сатык бүтүмүнүн аткарылуусуна жоопкерчиликти комиссионер өзүнө ала турган (алуучу-комитенттин алдында) комиссия келишиминин шарты. Ошентип, Д-ликти өзүнө алуучу комиссионер товар гана сатпастан, сатуучу төлөөгө жөндөмсүз болгон күндө дагы, анын төлөнүшүнө кепилдик кылат.
(Delphinidae) делфин сымалдуулар; кит түспөлдүү айбандардын бир тукуму, буларга кыйла түр жана уруу кирет: дельфин австралийский (Lagenorhynchus australis) — Австралия делфини, д. амазонский (Sotalia fluviatilis) — Амазонка делфини, д.-Афалина (Tursiops truncat) — афалина-делфини, д. белобокий (Lagenorhynchus acutus) — ак каптал делфин, д. беломордый (L. albirostris) — ак тумшук делфин, д. белый зондский (Sotaliborneensis) — Зонд ак делфини, д. б. китайский (S. chinensis) — кытай ак делфини, д. бесклювый — к. д. широкомордый, д. гангский (Platanista gangetica) — Ганга делфини, д. гвианский (Satalia giaanensis) — Гвияна делфини, д. Гектора (Cephalorhynchus hectori) — Гектор делфини, д. длиннорылый — к. продельфин вертящийся, д. западноафриканский — к. дельфин камерунский, д. правадийский (Orcella brevirostris) — кыска тумшук делфин, д. камерунский (Sotalia teuszi) — Камерун делфини, д. китовидный северный (Lissodelphis borealis) — түндүк китсымак делфин, д. к. южный (L. peroni) — түштүк китсымак делфин, д. клювоголовый чилийский (Cephalorhynchus eutropia) — Чили куштумшук делфини, д. Коммерсона (С. commersoni) — Коммерсон делфини, д. крестовидный (Lagenorhynchus cruciger) — кайчы тамга делфин, д. лаплатский (Pontoporia blainvillei) — Ла-Плата делфини, д. морщинистозубый (Steno bredanensis) — бырыштиштүү делфин, д. обыкновенный (Delphinus delphis) — кадимки делфин, д. озерный китайский (Lipotes vexillifer) — кытай кол делфини, д. полосатый (Lagenorhynchus obliquidens) — алача делфин, д. тусклый (L. Obscurus) — күңүрт делфин, д. Хевисайде (Cephalorhynchus heavisidei) — Хевисай делфини, д. широкомордый (Peponocephala electra) — жазы тумшук делфин, дельфины-афалины (Tursiops) — афалина-делфиндер (уруу), д.-белобочки (Delphinus delphis) — ак каптал делфиндер (уруу), Д. бесклювые (Peponocephala) — жазы тумшук делфиндер (уруу), д. китовидные (Lissodelphis) — китсымак делфиндер (уруу), д. клювоголовые (Cephalorhynchus) — куштумшук делфиндер (уруу). Д- морские — деңиз делфиндери, д. морщинистозубые (Steno) — бырыштиш делфиндер (уруу), д. обыкновенные (Delphinus) — кадимки делфиндер (уруу), д. пресноводные — к. д. речные, д. речные (Platanistidae) — өзөн делфиндери, дарыя делфиндери (тукум), д. саравакские (Lagenodelphis) — Саравак делфиндери (уруу), д. серые (Grampus) — боз делфиндер (уруу), д. шароголовые (Globicephala) — тоголок баш делфиндер (уруу)ж. у. с.