Т. Абдиев. "Сөз башат". Этимологические этюды
Сырдык сөз; өкүнгөндө, кайгырганда же катуу чочуп кеткенде колдонулат. Эмнени айтат, катыгүн? Катуу жана күн деген сөздөрдөн жаралган: катыгүн//катүгүн < катуу < катыг + күн. Ушуга маанилеш каран күн деген сырдык сөздүн түзүлүшү да ушундай: каран+күн (КАТГ 1980:467). каран 1. азап-тозоктуу кыйын шарт, начар турмуш-абал. Жедеп күнүм каран болгондо келип отурбаймынбы (Маликов). 2. ээн калган, кароосуз, багуусуз абалда болгон. Каран калган жетимим, Каран түндү салбагын («Сейтек») (КТС 2010:650).

Толковый словарь кыргызского языка. 2015
Жазасын берүү, кадемин катыруу, тийишкен кишиге өзүнүкүнөн катуу сокку уруу Катылган иттердин катыгын беребиз! (Абакиров). Анан жазмакей тоголонгон Молдонун катыгын берели (Бейшеналиев). В.: Катыгын колго берүү. Зөөкүрдүк жасап, көңүлдү кирдетсе, анын катыгын колго берүү керек (Медетов). Катыгын колуна берүү. Канкордун күлүн сапырган, Катыгын берип колуна, Тилегин таштай катырган (Бейшеналиев). Катылгандын катыгын берүү. Ошентип, Тайлак далай жолу катылгандын катыгын берген (Бейшеналиев). Сен тим эле катылгандын катыгын берчү кыз болгон турбайсыңбы (Саатов). Улугуна катылгандын катыгын берет (Осмоналиев).

Киргизско-русский словарь Юдахина
катык I
1. то же, что айран II
кислое молоко;
2. (точнее аш катык)
1) приправа к жидкой пище в виде кислого молока или небольшого количества мелко нарезанного мяса;
аш катыгы жок (в пище) нет приправы;
2) перен.: один среди нескольких (напр. один мальчик в семье среди нескольких девочек);
Тобокелди сүйөлү, бешигине баш катып, - алты кыздын ичинде айланайын аш катык стих. будем же целовать Тобокеля, всунув голову в его колыбель, - среди шести дочерей миленький - приправа;
3. перен. отплата;
катылгандын катыгын берет он даст сдачи тому, кто его задирает;
катыгын бериш керек его нужно проучить;
кабылышса кокустан, катыгын жоонун берейин фольк. если вдруг нападёт, я проучу врага;
кол катык тесто, прилипшее к рукам (которое оттирают и пекут отдельной лепёшечкой; по старым приметам, девушке такой лепёшки не давали, чтобы она не стала неумехой).
катык II
южн.
то же, что катуу II.
катык- III
окрепнуть, закалиться, стать сильным;
жаман чапан кийгиздим, катыгып адам болсун деп, кара боор жүргүздүм фольк. я в плохую одежду его одевал, и, чтобы он окреп и стал (настоящим) человеком, в чёрном теле его держал;
кармаша жүрүп катыктың фольк. в постоянных схватках ты закалился;
кан ичип жүрүп, катыккан фольк. он пил кровь и окреп (в эпосе часто богатырь входит в полную силу, только попив крови или насытившись кровью);
канга тоюп катыктым, жер үстүнө чыр салып, кабылан Манас атыктым фольк. кровью насытившись, я окреп, подняв бучу на земле, я был прозван леопардом Манасом.

Толковый словарь кыргызского языка (1969)
I зат. Айран, сүт, жуурат ж. б. Байдын таягын жеп айран ичкенден көрө, жатакчылардын бири болуп, катыгы жок кара жармаңды ичип жүр! (Аалы).
КАТЫК II: катыгын берүү — жазасын берүү, сокку уруу, кадемин катыруу. Кара ниеттердин катыгын берүү үчүн жетиштүү күч бар (Бейшеналиев).
КАТЫК III этиш. Такшалуу, токтолуу, кагылуу. Бери болчу, Тик карачы өзүмө, Катыгыпсың, Жетилипсиң (Аалы). Жаман чапан кийгиздим, Катыгып адам болсун деп («Эр Табылды»).

Толковый словарь кыргызского языка. 2015
1. Жармага, көжөгө катыкталуучу айран, сүт, жуурат. Байдын таягын жеп, айранын ичкенден көрө, жатакчылардын бири болуп, катыгы жок кара жармаңды ичип жүр (Токомбаев). 2. Суюк оокат даярдоо, куурмачтоо үчүн жумшала турган эт, май.

Толковый словарь кыргызского языка. 2015
Ишке же жашоо-тиричиликке, кыйынчылыкка ж. б. такшалуу, кагылуу, токтолуу. Жаман чапан кийгиздим, Катыгып адам болсун деп («Эр Табылды»). Өйдө-ылдый шартка көнө элек, катыга элек балага мындай милдетти тагып коюуга боло койбос («Ала-Тоо»).

Киргизско-русский словарь Юдахина
катыл- I
задирать, задевать, нападать;
не катылдың өзүңдөн зорго? стих. зачем ты связался с тем, кто сильнее тебя?
катылган аман болбосун! фольк. чтоб напавшему (на тебя) несдобровать! (пожелание отправляющемуся в поход).
катыл- II
возвр.-страд. от кат- V
прятаться, скрываться;
Саадат, катылбай, көрүнөөгө чыксын пусть Саадат не прячется, а объявится;
колхоздун бардык кирешеси катылган чоң сейф большой сейф, в котором хранятся (букв. спрятаны) все доходы колхоза;
ошол бойдон колдо катылып калды так око и осталось в руках; так оно и "прилипло" к рукам.

Толковый словарь кыргызского языка. 2015
1. кат III этишинин туюк мамилеси. 2. Бирөөгө тийиштик кылуу, кол салуу, урушуу. Өзүңөн чоң балдарга катылсаң, таяк жеп каласың, тентегим («Жаш ленинчи»). – Кана эмесе, кыйын болсоңор мага катылып көргүлөчү! – деди урушкандарга Карым (Абдукаримов).

Фразеологический словарь кыргызского языка (2015)
к. КАТЫГЫН БЕРҮҮ Ошентип, Тайлак далай жолу катылгандын катыгын берген (Бейшеналиев). Сен тим эле катылгандын катыгын берчү кыз болгон турбайсыңбы (Саатов). Улугуна катылгандын катыгын берет (Осмоналиев).

Киргизско-русский словарь Юдахина
катылыш- I
взаимн. от катыл- I;
кара боз жылкы олжо алып, катылышсак белем да фольк. захватить бы нам в добычу тёмно-серых лошадей, схватиться бы нам (с врагом).
катылыш- II
взаимн. от . катыл- II.

Киргизско-русский словарь Юдахина
катын I
жена; женщина; пожилая женщина; груб. баба (ср. аял II);
катын жакшы - эр жакшы погов. жена хороша, (так и) муж хорош (репутацию мужу создаёт жена);
катын менен кыз-келин женщины (пожилые), девушки и молодухи;
катын ал- жениться;
катын кылып ал- взять в жёны;
катын алсаң, отун ал погов. любишь кататься, люби и саночки возить (букв. взял жену, бери и дрова, т.е. думай о хозяйственнных заботах);
катын-кыздар женщины (общее название);
кичи катын этн. младшая жена;
катын баакы женоподобный мужчина, баба (в отношении характера и повадок);
катынын кара баскансып фольк. он переполошился (букв. будто его жену нечистый задавил);
катындын карасы красивая, миловидная женщина;
катын жандуу бабник, бабий угодник;
эрди-катын см. эр 1;
эрдүү катын см. эрдүү;
как чекенин катыны см. чеке I;
катын жаңак см. жаңак.
катын- II
возвр. от кат- V;
жүгөн катынып надев узду на своего коня;
күмүш жүгөн катынып, мингени жорго дунгандын стих. дунгане ездят на иноходцах, надев на них узду, украшенную серебром;
кыргоол жүрөт токойдо, кара башын катынып фольк. фазан живёт в зарослях, скрываясь.

Т. Абдиев. "Сөз башат". Этимологические этюды
Азыркы учурда өз ордун арап тилинен келген аял деген сөзгө бошотуп берип, эмнегедир барган сайын өөн учурап, одоно сезилген «катын» деген төл сөзүбүздө да жогорудагы кат сөзү бардай сезилет: катын < кат+ын («башка жактан келип кошулган» деген мааниде). Тарыхтан белгилүү болгондой, «катун//хатун» сөзү түрк жана монгол өкүмдарларынын жубайына же өкүмдардын үй-бүлөсүнөн чыккан кыздарга карата титул катары колдонулган. Айрым окумуштуулар бул сөздүн түрк жана монгол тилдерине согду тилинен киргендигин айтышат. Алардын ою боюнча, согду тилиндеги hwtyn // hwatun «королева» түрк жана монгол тилдерине «катун//хатун» шекилинде кирген (Clauson, Dictionary, p. 602-603; Rȁsȁnen, Versuch, p. 157). Ал эми Дөрфердин оюнча, «катун» деген сөз «кагатун» түрүндө түрк элдеринде байыртан эле болгон жана «каган» сөзүнөн келип чыккан (Doerfer, TMEN, III, p. 132). «Катын» сөзүнүн согду тилинен киргендигине каршы келе турган эки жагдай бар. Биринчиден, жогоруда айтылгандай, «катун//хатун» сөзү түрк-монгол өкүмдарларынын аялдарына жана кыздарына карата гана колдонулган. Анткени башкалардан айырмаланып, түрк-монгол мамлекеттеринде өкүмдардын аялы маанилүү роль ойногон (Islam Ansiklopedisi 1997. - Vol. 16. - P. 499-500). Ушунун өзү эле бул сөз тескерисинче түрк тилдеринен согду тилине өткөн эмеспи деген ойго жем таштайт. Экинчиден, бул сөздүн тектеши согдулардын таасири тийбеген түштүк Сибирь түрк тилдеринде да бар: «кадыт разг. женщина; замужняя женщина; жена; Алтын башту кадыттан арык башту эр артык» (Алтайско-русский словарь 2018:249). Ушул эки жагдайдан улам «катын» сөзү байыртан келаткан төл сөз деп божомолдоого болот. Жогоруда айтылгандай, «катын < кат+ын» сөзүнүн баштапкы мааниси «башка жактан келип кошулган» болушу мүмкүн. Анткени бул божомолго жөлөк боло турган бир жагдай бар. Түрк тилдеринде, анын ичинде кыргыз тилинде кеӊири колдонулган «келин» деген сөз да ушул модель менен жасалган: келин < кел+ин («башка жактан келген, келгин» деген мааниде) (ЭСТЯ 1980:16-18). Сыягы, «катын, келин» деген сөздөр «кач+кын, өт+күн» деген сыяктуу эле –гын деген мүчөнүн жардамы менен жасалып (каткын, келгин болуп) , кийинчерээк кыскарып кетсе керек. Аялдардын, келиндердин «башка жактан келген», «келгин», «белгисиз» деген сыяктуу маанидеги сөз менен аталышы башка тилдерге да мүнөздүү. Мисалы, славян тилдериндеги «келин» маанисин билдирген «невеста» деген сөздүн мааниси да ушундай чечмеленет: невеста < не и ведать «неизвестная» (Фасмер М. Этимологический словарь русского языка).

Толковый словарь кыргызского языка. 2015
Аял, зайып («аял» деген сөзгө караганда одонороок мааниде колдонулат). Жакшы болсо катының, келип турат жакының (макал). Эбин таап кармаса, Үйдүн көркү катында («Мендирман»). – Кадырлаш болсо өлгөнчө, Катындын көркү эр менен (Токтогул).

Толковый словарь кыргызского языка. 2015
1. Жоругу, мүнөзү жагынан катын экендигин билгизген, катынга тиешелүү болгон сапат. Катындык кылып албууттанып кетпесин, абайлап мамиле кыл («Ала-Тоо»). 2. Катындын абалы, катын экендик. Катындыкка алуу.

Толковый словарь кыргызского языка (1969)
этиш. 1. Катуу абалга келтирүү, кургатуу. Келин-кыздар кылдат менен тилишет, Бекеринен албайлы деп катырып (Осмонкул).
  1. 2.                  өт. Талкалоо, кыйратуу, жазасын берүү, оңдурбай салуу. Кармаганын катырган, Балбан сыны бар экен («Манас»). — Катыр, кайран досум (Бейшеналиев).
  2. 3.                  Жеткире келиштирүү, мыктылоо. Каргыш тийгир кара сан, Катыра камчы чаба көр, Төштүк! («Эр Төштүк»). Ишти аябай катырыпсыңар («Ала-Тоо»).

Киргизско-русский словарь Юдахина
катыр- II
понуд. от кат- IV
1. сушить, иссушить; довести до затвердения;
аттын этин катырды он вытренировал коня, он подготовил коня к скачкам (букв. высушил тело коня);
чекесин күнгө катырып стих. грея свой лоб на солнце;
катырган эмедей унсүз туруп калды он стоял безмолвно, как мумия (букв, как засушенный);
кашына канын катырып фольк. окровавив его (букв. сделав так, что на брови его кровь засохла);
2. перен. производить сильное действие, действовать с силой;
катыра жүрүп, жол чалып фольк. быстро ездя, путь разведывая;
катыра камчы чапты он с силой хлестнул плетью;
камчы салды атына, кара санга катыра фольк. ударил он плетью коня своего крепко по ляжке;
3. делать что-л. ловко, хорошо, мастерски;
кармаганын катырган балбан сыны бар экен фольк. в нём видны качества богатыря, который разделает того, кто с ним схватится;
катыра кубалап неотступно гонясь;
кармап алып өзүмдү, катыра сурап сөзүмдү фольк. поймав меня самого, расспросил меня дотошно;
катырдың! здорово у тебя вышло!;
катыра суук сильный холод, мороз трескучий;
тилегин катыр- разбить чьи-л. надежды.
катыр- III
түн катыр- см. түн I.

Толковый словарь кыргызского языка. 2015
1. Катуу кылуу, каткан абалга келтирип кургатуу. Шалбыраган, жаргак шымын күнгө жайып коюп катырган экенсиң («Ала-Тоо»). Катырган куруттарын жыйнап, энебиз эшикте жүргөн эле («Жаш ленинчи»). 2. өт. Этинен түшүрүү, жүгүрө тургандай абалга келтирүү, таптоо, суутуу. Кара кер атын атам чабышка салчудай таптап, катырып койгон (Бейшеналиев). 3. өт. Талкалоо, таш-талканын чыгаруу, жазасын берүү. Кармаганын катырган Балбан сыны бар экен («Манас»). Кадемин минтип катырды, Карыганда каңгыртып (Тоголок Молдо). Кара таандай калмактар Катырсын таштай тилегин («Курманбек»). Эсерлердин эңсесин катырып кожоюндарды колтукка согуш керек (Сасыкбаев). 4. өт. Аябай мыктылоо, келиштирүү, жерине жеткирүү, окшотуу. Үйдү катырган экенсиң! – деди Султан жаңы үйүбүздүн ары жак, бери жагын карап («Ала-Тоо»). Ошондо да сөзгө чечен жигит моюн бербей, катыра сүйлөп жатты. («Чалкан»).

Энциклопедия "Манас". ч.1.
КАТЫРАҢ — эпизоддук кейипкер, аяр кыз. Арсы жаң-жуңдун өлгөнүн уккан амбал Кубан К. аярга келаткан жоонун жолун тостурат. Отун терген карыган кемпир болуп кубулган К. аяр Кызарттын белинде Үрбүнүн колунун алдынан чыгат. К. түрдүүчө кубулуп колду далай алакетке салат. Акыры Мунаркандын Арсалаң аярынан жеңилет. Душман башчысы Кубан жеңилип, Мунарканга кошулат. Элдин каргышына калган К. өлөт. Анын жаны башка жакта жашаган жети суусар болот. Ошол жети суусар өлгөндө күн күркүрөгөндөй добуш чыгып, караңгылык түшөт.

Толковый словарь кыргызского языка. 2015
Ачыбаган камырдан жайылып, казанга же отко кактап бышырылган нан, калама. Сейил калдайган чоң катырманы алып кирди (Абдукаримов). Отко какталып турган жүгөрү катырмасын алып, дасторконго сындырып койду (Абдукаримов).

Киргизско-русский словарь Юдахина
катыш I
и. д. от кат- V
1. участие;
революциячыл кыймылга катышкан он принимал участие в революционном движении;
2. отношение; сношення, общение, связь;
уруучулук катыштары родовые отношения;
элдердин карым-катышы взаимосвязи народов;
биздин үй-бүлөөлөр бир-бири менен катыш мы знакомы домами;
байланыш-катыш см. байланыш I;
3. примесь;
катышы жок без примеси.
катыш- II
взаимн. от кат- V
1. прибавляться, прилагаться;
2. вмешиваться; участвовать, принимать участие;
ишке катыш- принимать участие в деле, в работе;
заседанияга катыш- принимать участие в заседании.

Толковый словарь кыргызского языка (1969)
I зат. Байланыш, мамиле, катнаш. Ороз ыраматылык.. март адам эле. Кезегинде катыш элек (Бейшеналиев).
КАТЫШ II этиш. 1. Аралашуу, башкалар менен кошо, бирге аракет кылышуу. Бул ишке актив өзү баштап комсомол, пионерге чейин катышсын! (Сыдыкбеков).
2. Катташуу, келип-кетишип туруу, байланышта болуу. Келип-кетип катышсак, Айныбаска антташсак (Үсөнбаев).

Краткий этимологический словарь кыргызского языка
«Бири-бири менен байланышып, алыш-бериш кылып, мамилелешип туруу» маанисиндеги катыш этиши кат+ыш бөлүктөрүнөн турат. Анын кат уңгусу алгач «кош, аралаштыр» (ДТС, 432) маанисин берген. Этиштин кош мамилесинин -ыш мүчөсү уланганда келип чыккан катыш сөзү кыргыз тилинде азыркыдай маани берип калган. Байыркы түрк тилинде катыш этиши «кош, аралаштыр» маанисин гана берген. Бирок катыл этиши ал кезде азыркы кыргызча катыш этишинин маанисинде колдонгонуна караганда ошол убакта катыш сөзүнүн азыркыга жакын мааниси да жаралган болуу керек.

Толковый словарь кыргызского языка. 2015
1. Бири-бири менен катнашуу, катнаш кылуу мамилеси, келим-кетим, алдым-бердим байланыш. Катышы жок Курманбек, Кашкардагы эл менен («Курманбек»). Биздин катышыбыз жок (Бейшеналиев). Кара кан кызы Каныкей, Катышкан экен бепбекер («Манас»). Келип-кетип катышсак, Айныбаска антташсак («Олжобай менен Кишимжан»). 2. Тиешелүүлүк, кандайдыр бир байланышы бар экендик. Менин маселемдин сиздин ишке кандайча катышы бар экенине түшүнө албадым («Чалкан»). 3. Алыш-бериш кылган, катышкан адамдар. Кудалар келип-кеткенден кийин катыштарын кешик ооз тийип кетүүгө чакырды. Айжаркындар биздин катышыбыз болот деди Ажар курбусуна («Кыргызстан маданияты»).

Толковый словарь кыргызского языка. 2015
Аралашуу, башкалар менен кошо аракет кылышуу, катнашы бар болуу. Макиш тамашага катышып, кыргыздын ырын ырдаганда ал ого бетер телмирди (Сыдыкбеков). Жайкы оруп-жыюу ишине жигердүү катышкан жаштар тобунун иштери жөнүндө айтылды.

Кыргызско-русский толковый словарь юридических терминов и понятий (2005)
КАТЫШТЫК ШАЙЛОО ТУТУМУ (өкүлчүлүктүн пропорциоалдык тутуму) – өкүлчүлүктүү органга өздөрүнүн талапкерлерин койгондо, мандат партиялардын ортосунда алар алган добуштардын санына ылайык бөлүштүрүлүүчү шайлоолордун жыйынтыгын аныктоо тартиби. К. ш.т-нда арбир партия өз талапкерлеринин тизмесин жылдыруучу чоң шайлоо округдары түзүлөт, ал эми шайлоочу тийиштүү партиянын тизмеси үчүн добуш берет. Мындан сыркары, бир депутаттык мандаты алуу үчүн зарыл болгон эң аз добуштун чеги белгиленет. Мандаттарды партиянын ичинде бөлүштүрүү, эреже катары, талапкерлердин тизмеде жайгашкан тартибине жараша ишке ашырылат. К.ш.т. бүтүндөй парламенттин шайлоодо (Дания, Португалия, Люксембург, Латвия), же болбосо төмөнкү палатаны шайлоодо ганан (Австралия, Австрия, Бельгия, Польша, Бразилия), же болбосо төмөнкү палата курамынын1/2ин (ГФР, ошондой эле РФдеги 1993-жылдын 12-декабрындагы шайлоолордогудай) шайлоодо колдонулат.

Киргизско-русский словарь Юдахина
понуд. от катыш- II
1. примешивать, смешивать, прибавлять;
сөз катыштыр- вставить слово к месту;
ал сөз катыштырды, мен макул болдум он вставил слово, я согласился;
2. вмешивать; привлекать к участию;
көпчүлүктү катыштыр- привлекать массы.