кой I 1. овца (общее название); кунан кой овца по четвёртому году; дөнөн кой овца по пятому году; жайдары кой или кисер кой курдючная овца гиссарской породы; кой-эчки овцы-козы (общее название мелкого домашнего скота); орус кою шутл. свинья (букв. русская овца); кара кой чёрная овца (мясо её считается более вкусным, чем мясо овцы другой масти); кара кой союп көрүнө, көмүштү көрдүн төрүнө: абалтан бери кыргыздын, атадан калган адаты фольк. открыто зарезали чёрную овцу и зарыли в передней части могилы - таков древний обычай киргизов, оставшийся от предков (в качестве искупительной жертвы за человека); кой-пой баранишки, овцы; кой-поюң барбы? у тебя баранишки или что-нибудь вроде этого есть? кой-товар фермасы овцетоварная ферма; кой чарбасы овцеводческое хозяйство; койдой как овечка (смирный, безобидный); 2. год овцы (см.жыл I 2); көк ала койдой союп насадив синяков; избив до синяков; кой оозунан чөп албаган тихий, безобидный, несмелый; кой көз карие глаза (большие и красивые); кой көзү название вышивного орнамента; кой текей см.текей; кой сары то же, чтокойсары; кой макмал то же, чтокоймакмал. кой- II 1. ставить, класть; кул күмүш тапса, коёрго жер таппайт погов. раб серебро найдёт, (так уж) не знает, куда положить; жерге кой поставь (положи) на землю; ары кой поставь (положи) дальше; самоор кой- поставить самовар (вскипятить); чай кой- вскипятить чай; каршы кой- 1) поставить напротив; 2) перен. противопоставить; 2. оставлять, прекращать, переставать; арак ичкенин койду он бросил пить водку; ал келгенин койду он перестал приходить; бирин койбой всех (их) до одного, всех без исключения (букв. не оставляя ни одного); бирин койбой чакыргын позови их всех без исключения; кой! будет!, перестань!; кой, тийбе! оставь, не трогай!; койчу! брось ты!; да что уж там!; койчу эми, бир үйдө каптаган он төрт киши болдук! да что там говорить, нас в одну юрту набралось четырнадцать человек!; кой? или койчу? да разве? да что ты это выдумал-то!; "кой!" де скажи, чтобы перестал (не трогал, прекратил и т.п.); уйми; жакшы адатты ким "кой!" десин? кто же скажет, чтобы оставить (запретить) хороший обычай? коё тур, мен эртең билейин подожди, я завтра узнаю; оюнуңду коюп, чыныңды айт фольк. оставь свои шутки и говори серьёзно; 3. (или коё бер-) отпускать, освобождать; малды жайытка коё берди он пустил скот на пастбище; эчкини короого коё бер пусти (впусти) козу в загон; колумду коё бер отпусти мою руку; бул кишини коё бер не держи этого человека, отпусти; аялын коё берди он дал жене развод; 4. дозволять, позволять, допускать; оюнду сага ким коюптур? кто позволил тебе играть? ээгине сакал койбогон фольк. бороду на подбородке своём он не отпускал; 5. ударять; ат менен коюп кетти он ударил грудью лошади (он направил лошадь, а она ударила грудью); бетке коюп дав по морде; ары кой- с предшеств. исх. п. ударить по... (прим.см.ары I); 6. хоронить; өлүктү койгон күнү в день похорон умершего; 7. в роли вспомогательного глагола придаёт выражению оттенок усиления или неожиданности, или быстроты, моментальности, или преднамеренности (все оттенки пока в формулы не укладываются; приведённые ниже примеры должны дать читателю представление об этих оттенках); ичип кой выпей (всё или определённую дозу); иче кой 1) попей (немного или сколько хочешь); 2) попей, попей (ничего, можно); окуп олтурган китебин коё коюп, пакетти алды он быстро положил книгу, которую читал, и взял пакет; бакылдашты коё коюп, терезеге келди он сразу же перестал горланить и подошёл к окну; "бул ээсин кайтарып турган экен" деп, ойлой койду он подумал (ему вдруг подумалось), что эта (собака) охраняет своего хозяина; ылдый карап, чыныдагы чайды ала койду опустив голову, он (быстро) взял чашку с чаем; баланы унчукпай ала койду она молча схватила ребёнка; көнөчөктөгү сууну атасына бере койду воду, что в ведёрке, он тут же подал своему отцу; анда-санда келе коёт он иногда приходит (возьмёт да и придёт); ишене койгон жок он так вот просто не поверил (не то, чтобы взял вот да и поверил); үйлөнө койду он взял да и женился (недолго раздумывая); ала коюп схватив (быстро); адейн кылган камчыны ала коюп, имерип фольк. схватив особо изготовленную плеть и вращая (ею); баланы жепжеңил көтөрүп ала коюп вдруг совсем легко подняв ребёнка; көрө коюп вдруг заметив; вдруг увидев; тигил жатып калган кишини көрө коюп вдруг заметив человека, который лёг; мергенчи зооканын түбүнөн бир эликти көрө койду охотник вдруг увидел под скалой косулю; башын сол жакка бура койду он быстро повернул голову в левую сторону; бара кой, мен кийин барам ты себе иди, я после пойду; кете койсун сарууга, жете койсун Таласка фольк. ну и пусть едет к (племени) саруу, ну и пусть доедет до Таласа; келбей койсун ну и пусть себе не приходит; албай койсун ну и пусть себе не берёт; иш муну менен бүтө койбойт дело этим не кончится; көп сөздөрдү айтты эле, бир сөзүн да жакшы уга албай койдум он ещё много слов сказал, но я так и не мог ни одного слова расслышать; карап эле жатам..., эчтеме көрө албай койдум дая смотрю..., но так ничего и не мог увидеть; бир эле карап койсом, сагынганым тарабайт беле! если бы я разок взглянул, так разве не развеялась бы моя тоска!; атка жем-чөп берүүнү эсине да алып койгон жок он даже и не подумал дать коню корма; атын моюнга чаап койду он хлестнул своего коня по шёе; арзаң сатып койду он продешевил (поторопился, хорошенько не подумал); сурап койгон эмес он не потрудился спросить; он даже не подумал (вовремя, заранее) спросить; өзү тийип коюп, менден таяк жеди он сам (вдруг) наскочил (на меня) и был побит мною; кантип тааныбай коёюн! а как бы это я не узнал! (что за вопрос!); кантип оорубай койсун! а как же тут ему не заболеть!; кантип эле билбей коёюн! как же я могу не знать!; вот ещё!, чтобы я да не знал!; 8. если основной глагол и глагол кой- стоят в отриц. форме, то этим выражается неизбежность совершения действия; келбей койбойт он обязательно придёт; албай койбойт он обязательно возьмёт; после конечного гласного глагола начальный к в произношении озвончается и глагол кой- сливается с основным, что иногда отражается и в написании: келегой (келе кой), алагой (ала кой), берегой (бере кой) и др.; кой-ай! или ай-кой! будет!, перестань!; "кой-ай!" деген эч ким жок болгондуктан, ал өз билгенин өзү кылат так как нет никого, кто бы сказал "перестань!" (т.е. кто бы унял), он своевольничает; "кой-айга" тыюу бербей, бакыра баштады не признавая уговоров, он начал орать; га кой- положиться на...; сага койдум я положился на тебя; всё будет зависеть от тебя; сени койдум кудайга фольк. вручил я тебя богу; пусть хранит тебя бог; атака кой- пойти в атаку, атаковать; кулак кой- внимать, слушать; кол кой- поставить подпись, расписаться; о, койчу аныңды! да ну его!; тилдеп коё берди он разругал на все корки; он разразился бранью; каткырып коё берди он разразился хохотом; ат кой- см.ат I 1.
Iзат.1. Эт, сүт, жүн берүүчү, үй айбандарына кирүүчү майда жандык. Садыр койчулар менен кой айдашып артта калды (Убукеев).
2. Айбандардын аттары менен берилген он эки жылдын сегизинчи жылынын аты.
♦ Койоозунанчөпалбаган — жоош, абдан момун. Кайын энем кой оозунан чөп албаган момун (Жантөшев). Койкөз—жоодураган сургулт кара көз.
КОЙIIэтиш.1. Бир нерсени жайына орнотуу, белгилүү бир орунга айгаштыруу. Столдун үстүнө кой. Эшикке кой. 2. Тыюу, токтотуу маанисинде колдонулуучу сөз. Кой, балам, андай кылба («Ала-Тоо»). Оюнду кой.
3. Уруу, чабуу, муштоо.
4. Уруксат кылуу, эрк берүү. Оюнду сага ким коюптур. Ырдаганды ким койду.
10. Көмөкчү этиш катарында капысынан болгондук, күчөтүү ж. б. маанилерди берет. Көрө койду. Биле койду. Келбей койду. Бербей койбойт.
♦ Колкоюу — кандайдыр бир документтин, картинанын, белгилүү тексттердин ж. б. алдына фамилиясын өз колу менен жазуу, ырастоо, макулдугун көрсөтүү. Справкага кол койду. Тизмеге кол койду.
кой (зат а.), кою кой балыктар (зоол.) кой беде (бот.) кой бордоо (а. ч.) кой бука (зоол.) кой буурчак (бот.) койдон жоош кой жалбырак (бот.) кой жол кой жорго кой жылы кой-козу кой короо кой көз кой макмал (коймак мал эмес) кой оозунан чөп алба ган кой сүлөөсүн кой текей (бот.) кой териси (а. ч.) кой терисин жамын ган кой тикен (бот.) кой чарбасы кой чымыны (зоол.) кой-эчки
мест. уст. кандай, кайсы, канча, канчанчы, канчада; а кой тебе годик? сенин жашың канчада?; в кои веки деги акыры, бир далай убакыттан кийин, эң эле сейрек (мис. учурайт).
1. Эт, сүт, жүн берүүчү, үй айбандарына кирүүчү майда жандык. Бир нече короо кой айылдан өйдөкү төштө жайылып жатты (Убукеев). 2. Айбандардын аттары менен берилген он эки жылдык жыл эсебинин сегизинчи жылынын аты. Кой жылы.
1. Бир нерсени жайына, белгилүү бир жерге орнотуу, жайгаштыруу. Жерге кой. Столго кой. Телефон кой. Түргөн чийдей кылып, бирине бирин тегиз койгон жууркандар бир топ (Сыдыкбеков). Дасторконго коё салып бозосун, Жапкан нанды жай сындырып жеп койду (Токомбаев). 2. Бирөөнү тыюу, токтотуу маанисинде колдонулат. Оюнду кой. Тамашаңды кой. О Кой, балам, андай кылба! («Ала-Тоо»). 3. Уруу, чабуу, муштоо. Бир кой. Бизди көрүнгөн неме таш менен тоголото коюп отурса, деги кимибиз калабыз (Абдукаримов). 4. Уруксат кылуу, эрк берүү. Сага ырдаганды ким койду экен! Оюнду сага ким койду! 5. Көпчүлүккө арналган сахналык чыгарманы, концертти, кинофильмди ж. б. элге көрсөтүү, демонстрациялоо. Спектакль койду. Оюн койду. Окуучулар кеңири программада концерт коюп беришти («Агым»). 6. Радио, приемник, телевизор ж. б. аппаратты сүйлөө же бир нерсе көрсөтүү абалына келтирүү, иштетүү. Радиону коюп, концерт угуп жаткан элек («Ала-Тоо»). Телевизорду коюп койчу, эмнелер жөнүндө берип жатканын көрөлүк («Ала-Тоо»). 7. Ишке дайындоо, тургузуу. Кызматка кой. Сокурдан сакчы койсоң, элиңди жоого чаптырасың (макал). 8. Өлгөн адамды көмүү. Биздин ата-бабалар, туугандар каза болгондорду ушул бейитке коюп келишкен экен. Егордун сөөгүн мүрзөгө койгондо, Ашыр да катышты (Сасыкбаев). 9. Киргизүү, сунуш кылуу, талкууга салуу. Добушка койду. Маселе койду. Көпчүлүктүн кароосуна койду. 10. Чыгаруу, пайда кылуу. Кандайдыр бир шамдагай жигит тамдын башына чыга калып, бедеге от коюп жиберди (Абдукаримов). Токойго өрт коюп, мамлекеттик мүлккө зыян келтирбегиле («Ала-Тоо»). 11. Көмөкчү этиш катарында колдонулуп, капысынан болгонду, күчөтүүнү, өтүнүүнү ж. б. маанилерди билдирет. Көрө койду. Биле койду. Сезе койду. Бере кой. Иче кой. Ала кой.
Тил албоо, сөз укпоо, кепке көңүл бурбоо. Алардын кой-айларын укпай, сезбей койгондо «Чалкан» журналынан киши барды эле, алдастап жаныңды катаар жай таппай калдың (Егиналиев).
Тил албоо, сөз укпоо, кепке көңүл бурбоо. Алардын кой-айларын укпай, сезбей койгондо «Чалкан» журналынан киши барды эле, алдастап жаныңды катаар жай таппай калдың (Егиналиев).
Сүзүлгөн, коюуланган (уйку сураган, уйкусу келген, талыкшыган көзгө карата). Мен дагы отурамын, жанымда Ажар, Ажардын көзү койгул, бети анар (Турусбеков).
многокр. откой- II; сыр жебе менен койгулап, алайын шондо кырды эми фольк. пуская свои гладкие стрелы, многих он там уничтожил; өз башын өзү койгулайт он рвёт на себе волосы (букв. он сам себя стукает по голове); башыңды ташка койгуласаң да никакими силами ты не добьёшься; башыңды ташка койгуласаң да, келбейт никакими силами ты его не заставишь явиться.
этиш. Койгул тартуу, сүзүлүү (уйкусу келгенде, талыкшыганда ж. б. учурларда). Көздөрү койгулданып, чарчаган Абышканын уйкусу келип отурган эле («Ала-Тоо»).
диал. Койдун чүкөсү. Койгуттарын койнуна салып, короодон короону кыдырышып, каш карайганча атышып ойногон күндөрү көз ирмемде калкып өттү (Бейшеналиев).
то же, чтокайгуул; койгуул чал- производить разведку, быть в дозоре, в передовом отряде; калың кошуун берсеңер, койгуулду өзүм чалам фольк. если дадите большое войско, я сам отправлюсь в разведку.
Момун, токтоо, созулган, аркы-берки менен иши жок. Колуктуң койдон жоош экен (Тойбаев). к. Койдон коңур. Кой да сүйөт баласын коңурум деп, Сойсо, сатса билбеген момунум деп (Эл ыры).
понуд. откой- II; чыканактарына жаздык койдуруп велев подложить себе под локоть подушку; ат койдур- заставить дать имя, приказать наименовать; кол койдур- заставить расписаться; чач койдур- отпустить волосы; урушту койдур- запретить драться; ат менен койдуруп кетти то же, чтоат менен коюп кетти (см.кой- II 5); чай койдур- велеть вскипятить чай; чай койдурбай койду 1) он не велел кипятить чай; 2) он отказался от чая (просил хозяина не кипятить чай).
1. Ооруканаларда, жатаканаларда, казармаларда ж. б. жайларда болуучу бир кишилик жөнөкөй керебет. Бөлмөдө үч койка. Анын бири мага таандык («Аалам»). Койкада жатып, Сапардын санаасы бөлүндү (Сасыкбаев). 2. Кемелердеги асма төшөк.
иметь вид тонкого и изящного; суксурдай мойну койкойгон фольк. её шея (столь же изящна), как у крохаля; койкойгон сулуу то же, чтокойкоңдогон сулуу (см.койкоңдо-).
грациозно двигать тонкой шеей; койкоктоп мойнун көтөрүп турган кыргоолдун корозу фазан-петух, который стоит, грациозно двигая шеей; суу боюна коно калган көгүчкөндөй койкоктоп грациозно двигая шеей, будто голубь, севший у воды.
понуд. откойкоңдо-; кекиртегин созуп, башын койкондотту вытянув длинную шею, он двигал головой; койкоңдотуп буурасын стих. высоко поднимая (подтягивая) голову верблюда.
~: кой-койло- (с опаской) говорить "оставь, оставь", говорить "не трогай, не трогай"; айбатына кой-койлоп, бир жан даап барбас деп фольк. к нему, грозному, ни один человек не смеет подойти, мол, оставь, оставь (лучше не подходи).
(ср. кой- II): ар кимди мурунга коймой жайы бар он готов дать каждому по морде (букв. по носу); ичип коймой адаты да бар он не прочь и выпить; у него есть привычка выпить.
Көздөрү сүзүлүп, коюуланган, бүткөн бою талыкшыган абалда болуу. Көздөрү коймолжуп, уйкуга баш койгусу келген бала сөзүн токтотуп, тынчып калды («Ала-Тоо»).
к. КОТУР ТАШЫ КОЙНУНДА
Ал котур ташын койнуна катканды билбейт (Абакиров). Котур таш катып койнуна, Сур жылан ороп мойнуна (Сасыкбаев). Кээси койнуна котур таш катып, Заар тили ок болуп атып («Чалкан»).
Кишиге өйдө карабаган, абдан жоош, момун, куулук-шумдугу жок, эч кимге жаманчылык кылбаган. Кой оозунан чөп албаган момун Өскөнбай эч жакка бурулбастан, түз үйүнө келди (Сыдыкбеков). Кой оозунан чөп албаган момун не бир адамдардын сөөгү ушул мүрзөдө чириген (Осмоналиев). Бул менин кой оозунан чөп албаган бечара тууганым (Касымбеков). Үй ээси мурун деле кой оозунан чөп албаган момун киши эле (Борбиев).
Кишиге өйдө карабаган, абдан жоош, момун, куулук-шумдугу жок, эч кимге жаманчылык кылбаган. Кой оозунан чөп албаган момун не бир адамдардын сөөгү ушул мүрзөдө чириген (Осмоналиев). Бул менин кой оозунан чөп албаган бечара тууганым (Касымбеков). Үй ээси мурун деле кой оозунан чөп албаган момун киши эле (Борбиев).
(см.сары II): жердин койсарысы көлдө экен, адамдын койсарысы сен экенсиң погов. оказывается, лучшая земля - на озере (Иссык-Куле), а лучший из людей - ты.
«койсары жердин койсарысы көлдө экен, адамдын койсарысы сен экенсиң погов. оказывается, лучшая земля — на озере (Иссык-Куле), а лучший из людей — ты» (Юдахин 1965:394). Бул сөздүн курамындагы кой байыркы учурда «өрөөндүн түбү, таманы» деген маанини билдирген (ДТС 1969:453).
Өзүнүн чыныгы жүзүн, ким экендигин жаап-жашырган, түрүн өзгөртүп, тымызын душмандык кылган. Кой терисин жамынган амалдуу бай-манап, молдо-кожолордун бетин ачууда, тап курөшү айыгышкан учурда «Насыят» таасирдүү курал катары пайдаланууда (Бейшеналиев). - Коёнкезов кой терисин жамынган эл душманы! - деди комиссиянын башчысы шапкесин мыкчый ордунан обдулуп (Акматов). Сыртынан эле окшошкон менен дилинде паракор, көшөкөр, алдамчы болгондорду «кой терисин жамынгандар» дешет («Чалкан»).
Өзүнүн чыныгы жүзүн, ким экендигин жаап-жашырган, түрүн өзгөртүп, тымызын душмандык кылган. Шаймерден канча кылган менен кой терисин жамынган эски зулум (Сыдыкбеков). Акыйкат так ошондой табат баарын, Жамынган кой терисин душмандардын (Маликов). Кой терисин жамынган амалдуу бай, манап, молдо, кожолордун бетин ачууда, тап күрөшү айыгышкан учурда «Насыят» таасирдүү курал катары пайдаланууда (Бейшеналиев). – Коёнкөзов кой терисин жамынган эл душманы! – деди комиссиянын башчысы шапкесин мыкчый ордунан обдулуп (Акматов). Сыртынан эле окшошкон менен дилинде паракор, көшөкөр, алдамчы болгондорду «кой терисин жамынгандар» дешет («Чалкан»).
Жыргалчылык, телегейи тегиз, бейпил турмуш болуу, жыргал заман орноо. Кой үстүнө боз торгой, Жумурткалап жайнасын («Манас»). Кой үстүндө торгой жумурткалап, жесир катын миң кой айдап, мал башын бура албай, нандан кашек чыгып калган заман келер! (Ш.Үмөталиев). Алыш-бериш, катышыңарды улап, кой үстүндө торгой жумурткалаган, байгерчиликте жашай бересиңер (Бейшеналиев).
Жыргалчылык, телегейи тегиз, бейпил турмуш болуу, жыргал заман орноо. Кой үстүндө торгой жумурткалап, жесир катын миң кой айдап, мал башын бура албай, нандан кашек чыгып калган заман келер! (Ш. Үмөталиев). Алыш-бериш, катышыңарды улап, кой үстүндө торгой жумурткалаган, байгерчиликте жашай бересиңер (Бейшеналиев). Токчулук деген кой үстүндө торгой жумурткалайт, - деп эңсеген заман ушул (Бейшеналиев).
КОЙЧАГЫР (моңголчо цагиур — милте) — эпосто колдонулган эски мылтыктын аты. Төө мылтык, жазайыл, бараң сыяктуу мылтыктардын катарында айтылат: «Жазайыл үнү жаңырып, Койчагыр үнү жаңырып» (Сагымбай Орозбаков, 2. 139, 140). К. Мылтык.
Эпостук чыгармаларда кездешүүчү эски мылтыктын түрү. Алма баштуу койчагыр, Карсылдатып койгулап («Манас»). Ошондо Эликбай мерген койчагары менен бир куланды бутка атып аксатып, Шааболот бек өзүнүн Көкчолок дулдулу менен кууп жетип, сыйыртмак салып муунтуп, кулактан кармап мойнун толгоп жыккан. (Абакиров).
овчар (пастух овец и коз); өлөр эчки койчунун таягына сөйкөнгөн погов. коза, которой надлежало умереть, тёрлась о палку овчара (о человеке, который лезет, куда его не просят, и наживает неприятность); эриккен - койчу, эси кеткен - жолоочу погов. скучающий - (это) пастух овец, сбившийся с толку - (это) путник; койчу-колоң собир. овчары-пастухи (употребляется в значении коңшу-колоң; см.коңшу 2); койчу-колоң жерге ээ болду овчары-пастухи стали хозяевами земли; кара койчу или койчу кара название маленькой чёрной птички (часто садится на спины овец).
Кой, эчкини асырап, кайтарган адам. Чоорун тартып койчу кирип келет (Бөкөнбаев). Садыр койчу сөз кезегин алды (Убукеев). Өлөр эчки койчунун таягына сөйкөнөт (макал). Изде мени жылкычыдан, койчудан, Пахтачыдан колу тынбай ойкуган (Кулумбаев).
Чочуганда, таң калганда же бир нерсени жактырбаган, көңүлсүнбөгөн учурда айтылат. Койчу, койчу эстебечи муңайба (Бөкөнбаев). Дагы эмне балээни баштап жатасың, койчу нары (Абдукаримов). Нурбай муну күткөн эмес Тынайдан, – Койчу! – деди каш, сакалын сыйпалап (Токомбаев).
Кесипти билдирген -чы мүчөсү жалгануу менеи жасалган койчу сөзү «кой баккан кшпи» дегенди туюнтат. Мисалга жылкычы сөзүн алалы: жылкы+чы. Ушул жылкычы сөзүнө дагы -ман мүчөсүн кошуп, жылкычыман деп айтуу мүмкүн эмес. Бирок «койчуман, уйчуман» сыяктуу учурда -ман мүчөсүн -чы мүчөсүнөн кийин кошуп айтууга жол берилген. Бул -ман мүчөсү иран тилинен келип кирген, ал мааниси боюнча -чы мүчөсүнө жакын. Мисалы: окурман, чабарман ж. б. Натыйжада койчуман, уйчуман деген учурда кесипти билдирүүчү мүчө эки жолу жалганат.
взаимн. откойшоңдо-; койшоңдошсоң жөнү жок, кокуй Кыяз, өлөсүң фольк. если ты, бедовый Кыяз, ни с того ни с сего озорничать будешь, ты умрёшь (с ним не связывайся).