этиш. 1. Турган же келген жеринен башка бир жакка жөнөө, кайтуу. Акбар малчыларга кетти (Убукеев). Балким [Ормуш] чабындыларды көрүүгө кетсе керек (Байтемиров). Күлжан.. контораны көздөй кетип бараткан Яровойду көрдү (Байтемиров).
2. Чыгуу, арылуу, жоголуу, болбой калуу. Көйнөктүн кирин жууса кетет, көңүлдүн кирин айтса кетет (макал). Карчыгадан кан кетип, Ал Көкдөөдөн ал кетип, Катуу оору болду эми («Эр Төштүк»). Акийманын айласы кетти (Жантөшев). Камка чапанынын кеби кеткен чөнтөгүнө колун салып, ачкычын алды (Сыдыкбеков). Мууну кетип калтырап, Кармаган колу карышты (Жантөшев).
3. Дүйнөдөн кайтуу, көзү өтүү. Ушул бойдон туяксыз кетсе, кайран неме өрт өчкөндөй болбосун (Сыдыкбеков).
4. Болуп өтүү, болуп калуу. Сенден бир балалык иш кетиптир. Ошондо бир билбестик кеткен экен («Ала-Тоо»).
5. Жумшалуу, сарп кылынуу. Бул ишти бүтүрүү үчүн көп күч, көп аракет кетти.
6. Жардамчы этиш катарында колдонулат. Өтүп кет. Жүрүп кет. Отура кетти. Ала кетти.
¨ Келим-кетимк.келим. Мүрткетүүк.мүрт.
КЕТIIкети менен бирдей.
кет- I 1. удаляться (уходить, уезжать, улетать, уплывать); кайда кетти? куда он ушёл (уехал) ? кеткени болот келгендин погов. у пришедшего есть уход (кто пришёл, тот уйдёт; кто родится, тот умрёт; счастье приходит и уходит и т.п.); өтүп кет- пройти мимо; жүрүп кет- двинуться, отправиться; 2. с предшеств. исх. п. случиться, произойти по чьей-л. вине, по какой-л. причине; сенден бир балалык иш кетиптир ты позволил себе мальчишескую выходку; өзүбүздөн кетсин пусть будет наша вина, мы сами будем виноваты (если ...); иттик бизден кеткен свинство учинили мы; кетсе өзүнөн кетсин пусть он сам будет в ответе; 3. в роли вспомогательного глагола при деепричастиепрош. вр. основного глагола выражает внезапность или решительность действия; коркуп кеттим я вдруг испугался; табышты угуп эшикке чыга калган Зуура чочуп кетти выходившая наружу Зуура, услышав звук, (вдруг) испугалась; менин атым, желип баратып, жорголой кетти моя лошадь шла рысью, (а потом вдруг) пошла иноходью; мен жанында турганымда жыгылып кетти он упал в моём присутствии (в тот момент, когда я стоял возле него); ал менин көзүмчө бир аяк кымызды тынбастан ичип кетти он чашку кумыса выпил одним духом на моих глазах; бир литр кымызды ичип кетчи, көрөйүн выпей-ка литр кумыса, я посмотрю (как ты это сделаешь; не выйдет это у тебя); максатына жетпей өлүп кетти он умер, не достигнув того, к чему стремился; жылуу короо салгыла, суук катуу болсо, мал үшүп кетпесин постройте тёплые загоны, чтобы в случае сильного холода скот (ненароком) не помёрз; сүйлөгөн сөзүнүн мааниси болбой кетти (сначала было хорошо, а потом) он что-то нескладно начал говорить; жакшы киши эле, кийин болбой кетти он был хорошим человеком, а потом испортился; стачка жалпы |стачка болуп кетти стачка превратилась во всеобщую; бул грамматика түзгөн кайсы окумуштуу болуп кетти? что это за учёный, который составил грамматику? (раньше мы о нём не слышали); Каныбек Жуманы атасы Сансыздан артык көрүп кетти Каныбек стал предпочитать Джуму его отцу Сансызу; 4. с деепричастиенаст. вр. сделать что-л. попутно; сделать и пройти или уйти; айта кетейин кстати уж (не специально) скажу-ка я; сиздикине кире кетейин я загляну к вам; мен жолдо бара жатып, силердикине кире кеттим проездом я заехал к вам (но не задерживался); бурулуп мага келе кет заверни ко мне нёнадолго; бери келе кеткиле подойдите-ка сюда (на минутку); Эсен отура кетти Эсен разом сел; Акмат, биз менен сүйлөшүп олтуруп, ачуулана кетти Акмат, разговаривая с нами, (вдруг) рассердился; Садык Ысык-Көлгө бара жатып, колхозго токтой кетти проездом на Иссык-Куль Садык заехал в колхоз; келип кет- 1) прийти и уйти (не задерживаясь); кечээ Муса келип кетти вчера Муса приходил (ненадолго); келип эле кетти он только пришёл и сейчас же ушёл; 2) вдруг появиться (напр. о каком-л. чувстве); захотеться; жегим келип кетти мне захотелось есть; уйкум келип кетти мне захотелось спать; көз алдына келип кетти ему вспомнилось, прошло перед его (зрительной) памятью, (мысленно) промелькнуло перед глазами; сенин эминең кетип атат? а тебе-то что? а тебе-то какая печаль? кеттик! шутл. поехали! (выпьем!); атадан кеткен то же, чтоатадан айланган (см.айлан-). кет- II отбить край чего-л., выщербить, зазубрить; балтаны кетип коюптур он зазубрил топор; кантты кетип же ешь сахар, откусывая; тишимди кетип алдым я сломал себе краешек зуба; катындардан калпып ал, кыз балдардан кымтып ал, келиндерден кетип ал фольк. у (пожилых) женщин ты тонко сними, у девиц тайком возьми, у молодух урви.
1. Турган, болгон жеринен башка бир жакка жөнөө, кайтуу, баруу. Буту-колум кишенде, Муңайып алыс кетемин (Токтогул). Алса да кеттик, албаса да кеттик (Сыдыкбеков). 2. Белгилүү бир абалдан чыгуу, мурдагысынан өзгөрүлүп, арылып, башкача абалга келүү, жоюлуу, жок болуу. Кетти, кетти, кетти чоң үй капасы, Кеткенине кубанды уул, атасы (Осмонов). Мууну кетип калтырап, Кармаган колу карышты (Жантөшев). Көйнөктүн кирин жууса кетет, көңүлдүн кирин айтса кетет (макал) 3. Дүйнөдөн кайтуу, көзү өтүү. Ушул бойдон туяксыз кетсе, кайран неме өрт өчкөндөй болбосун (Сыдыкбеков). 4. Болуп өтүү, болуп калуу. Сенден бир балалык иш кетти. Ошондо бир билбестик кеткен экен («Ала-Тоо»). 5. Жумшалуу, сарп кылынуу. Ишти бүтүрүүгө көп күч кетти. Канча каражат кетти? 6. Негизги этишке айкашып, кыймыл-аракеттин тезинен, чукулунан боло калганын, же кыймыл-аракеттин болуп өткөнүн билдирүүчү жардамчы этиш катары колдонулат. Коркуп кетти. Шашып кетти. Узап кетти. Отура кетти. Бере кетти. Келе кетти.
1. Кымбат баалуу кездеменин түрү. Арзан иш эмес ойлочу, Алтын, кете арттырып («Эл адабияты»). 2. Аялдардын баалуу кездемеден жасалган бешманты, кемсели. Келинге кете кийгизип, Кете тондун этегин, Керилтип жерге тийгизип («Манас»). Кете тон кийип жаркылдап («Семетей» С. К.).
зазубрина, щербина; выщербленный, с отбитым краем; пролом; чети кетик чыны чашка с отбитым краем; тиши кетик или кетик тиш щербатый; кетик чыгар- надбить краешек, выщербить; дубалы ураган өзүнө белгилүү кетиктен келип кирди он вошёл через пролом в заборе, о котором он знал; кем-кетик недостаток, нехватка; дефект, недочёт; жетиле элек жетимим, толо элек жаштык кетигиң фольк. невозросший ты мой сирота, не восполнились ещё недостатки твоей юности (ты пока ещё очень молод).
кетил- I возвр. откет- I (только в роли вспомогательного глагола); унутулуп кетилди забылось. кетил- II возвр.-страд. откет- II сточиться, зазубриться, отбиться - о краях; тулпардын туягы кетилсе, сазга басса жетилет погов. если копыта скакуна обобьются, то от хождения по болотам восстановятся; ай кетилип калды луна на ущербе.
понуд. откет- I 1. заставить удалиться, удалить; кериш келген бакты кетирер погов. распря отгоняет привалившее счастье; таза болсоң, суудай бол - баарын жууп кетирген фольк. если ты чист, то будь подобен воде, которая смывает всё (нечистое); тынчтык кетир- лишить покоя, нарушить тишину; 2. допускать; жанылыштык кетир- допустить ошибку; 3. выпускать из рук, упускать; айлыңарга башка жактан көчүп келген түтүндөрдү кетирбегиле юрты, которые прикочуют в ваш аул из других мест, вы не упускайте (пусть будут здесь); кармаганын кетирбес то, что схватил, он не выпустит; аргасын кетир- вытянуть из кого-л. душу, поставить кого-л. в безвыходное или неловкое положение; надоесть кому-л.; беделин кетир- или кадырын кетир- подорвать чей-л. авторитет; кек кетир- спустить обиду; кегимди сага кетирбеймин я тебе обиды не спущу.
(о человеке невысокого роста, полненьком, сбитом и высоко держащем голову) 1. быть курносым, со вздёрнутым носом; кетирейген чолок мурду её маленький вздёрнутый нос; 2. перен. иметь задорный вид.
(о человеке невысокого роста, полненьком, сбитом и высоко держащем голову) 1. курносый, со вздёрнутым носом; кетирекей бала курносый паренёк; кетирекей мурду его маленький вздёрнутый нос; 2. перен. имеющий задорный вид.
Мурду кыска, келте, кетирейген. Көк чыт көйнөкчөн кетирекей сары бала комузду алып келди (Сыдыкбеков). Он алты жашар бир кетирекей мурун кара кызым бар («Ала-Тоо»).
кетиш I и. д. откет- I; келиш-кетиш взаимное посещение; келиш-кетиш туугандыктын белгиси фольк. взаимное посещение - признак родственности. кетиш- II взаимн. откет- I; жай-жайына кетишти они разошлись по своим местам; эки коңшу кетишип калды два соседа разошлись (рассорились).
кетме, кетмей самостоятельно не употребляется; встречается только в роли вспомогательного слова (см.кет- I); ээлигип кетме эр элең фольк. ты молодец с огоньком; уруша кетмеси бар или уруша кетмейи бар у него в натуре - вдруг скандал поднять.
зат. Жер казуу, арык чабуу ж. б. иштерге колдонулуучу эмгек куралы. Балдар кетмен, күрөктөрүн көтөрүп, короодон чуркап чыгышты (Баялинов).
¨ Буттункетмени — буттун башы, жалпак жана жазы келген бөлүгү. [Түгөл].. сол бутунун кетменин көрсөтпөй кокуйлай баштады (Бейшеналиев).
КЕТМЕН — топоним. Көкөтөйдүн ашында эр эңиш өткөрүлгөн Каркырадагы жерлердин бири (Сагымбай Орозбаков, 3. 256). Географиялык реалияда Иле аймагындагы тоо.
Жер казуу, арык чабуу ж. б. иштерге колдонулуучу эмгек куралы. Кетмен чаап, тер баскан, Кербен тартып чөл баскан (Калмырза). Бир кетмен, эки лом, беш жыгач күрөк даярдагыла (Жантөшев). Бардыгы күрөк-кетмендерин жерге коюп, карап турушкан эле (Ашубаев).
работать кетменём, копать кетменём; аланын турган жерин кетмендеп сал место, где жил прокажённый, вскопай (чтобы обеззаразить); отурган жерин кетмендеп сал сделай так, чтобы и духу его не осталось (как после прокажённого).
КЕТМЕН-ТӨБӨ — топоним. Бокмурун элге кабар жиберип, Көкөтөйдү койгондо «Чабыр малы батыптыр Кетмен-Төбө боюна» (Сагымбай Орозбаков, 2. 47),— деп айтылат. Географиялык реалияда Кыргызстанда Нарын өрөөнүндөгү аймак.
зат. 1. Кетмен менен иштөөчү, дыйкан. Салкынга эргий түшкөн кетменчи жигиттер ансайын.. күүлөнүшөт (Сыдыкбеков).
2. өт. Кедей дыйкан. Али эсимде, жыйырма эки жыл илгери Ушул колхоз кетменчиден куралган (Маликов).
1. Кетмен менен иштеген, кетмен чапкан адам. Уйчу, койчу, кетменчинин Менмин сүйгөн акыны (Осмонов). Салкынга эргий түшкөн кетменчи жигиттер ансайын күүлөнүшөт (Сыдыкбеков). 2. өт. Кедей, дыйкан. Али эсимде, жыйырма эки жыл илгери, Ушул колхоз кетменчиден курулган (Маликов).
ир., гл. обр.южн. [кәттә] (и в эпосе) большой, огромный; кэттэ өгүз большой вол; кэттэ мээрэкэ большой пир; кетте кербен жолу большая караванная дорога; кетте черүү огромное войско; кетте жалын-өрт күйүп фольк. горело огромное пламя-пожар; кэттэ эне бабушка; кэттэ чоң эне прабабушка; кэттэ чоң ата прадед; (ещё прим.см.чоң).