ир. сердце (как средоточие чувств, помыслов, желаний; ср. жүрөк, көңүл); тили сенде, дили - жат стих. на языке мёд, а на сердце лёд (букв. язык его у тебя, а сердце чуждо); тилиң келбесе да, дилиң келсин пусть даже языком ты не выскажешь, но сердцем восприми; күн өңдүү күчтүү, жарык биздин достук, канга кан, дилге дилди дайым коштук стих. как солнце сильна, светла наша дружба, мы навсегда соединили кровь с кровью, сердце с сердцем; тилинде актын келмеси, дилинде шайтая сөзү бар стих. (у муллы) на языке - символ веры, а на сердце - чёртовы речи; дили бар у него есть желание; жан-дили менен с большим удовольствием; жан-дилимди берип иштеймин я работаю усердно, вкладывая всю душу; жан-дили менен берилген предался всем сердцем; ак дили менен айткан сөзү это он сказал от чистого сердца; жатса, турса Олжоңдун Кишимжан турат дилинде фольк. ляжет ли, встанет ли Олджо (бай), в его сердце (помыслах) стоит Кишимджан; дилим тартпайт мне не по сердцу, у меня душа не лежит; дилиңди суутпа или дили-боюңду суутпа не разочаровывайся; дили сууган он охладел; бузбагын, чоро, дилиңди, ала көр, баатыр, тилимди фольк. не помышляй, витязь, дурного, внемли, богатырь, моим словам.
зат. Жүрөк; көнүл. Дили менен бек иштеп, Артта калбай тез иштеп жатканына кубанам (Осмонкул). Дилимдеги бул ырды мырзага таап чийдирдим (Барпы).
♦ Жан-дилимененк.жанI.
Көңүл, ниет. Өлөң тилдүү, дили бирге кандашым, Шайыр шаңдуу кайда жүрсө жандашым (Токомбаев). Ойлосок бирге дилибиз, Бирдей жарык күнүбүз (Үмөталиев). Болсо да бөлөк тилиңер, Башынан бирге дилиңер (Маликов). Дил ооруткан дос эмес. Дили таза адам. А дилим таң атканда, Дем алган өсүмдүктөй (Мукашева).
Жан дүйнөнүн, ой-санаанын азабы. Жаштыктын иши боздоп-сыздап ыр болуп, муңуна муунган дүйнө болуп, кулактан кирип бойду алып, дилжаңырыгы, дилазабы сымал угулуп жатты (Станалиев).
1. Жүрөктү ойноткон, көңүлдү элжиреткен. 2. Ашык, сүйгөн. Дилбарым жалгыз келсин де, Ай тууганда келсин де («Эл адабияты»). 3. Жагымдуу, ак көңүл, сүйүктүү. Дилбарым, кайра өзүңдөн кат күтөмүн (Үмөталиев). Жыпардын абасынын аялы бар, Тил билгич, аты Гүлнар, өзү дилбар (Үмөталиев).
дилгир I ир. сильно желающий; энтузиаст; эл үчүн кызмат кылууга дилгир он страстно желает служить народу; жомок угууга дилгир большой охотник слушать сказки; барууга өтө дилгир ему очень хочется пойти; окушка дилгир болсо да, тилегине жете албады хотя он и хотел учиться, но осуществить желание не мог. дилгир- II гореть желанием; проявлять решимость; жоо дегенде дилгирген фольк. когда упоминали врага, он приходил в неистовство.
зат. Ынтызар. Окууга өтө дилгир болучу («Ленинчил жаш»). Кайыр Купуяны көрүүгө дайым дилгир (Аалы). Андрей Ревкомдун кандай гана болбосун тапшырмасын аткарууга дилгир (Сасыкбаев).
Ынтызар, кандайдыр бир ишке абдан талапкер, иштөөгө, аткарууга абдан көңүлдүү. Комузга дилгир адамдар күү угуу үчүн ага нечен келишип жакшы конок болушат (Каимов). Сергей атасынын жумшаган иштерине дилгир, орунсуз сөз сүйлөбөгөн токтоо эле (Каралаев).
зат. Ынтызар болгондук, кызыккандык, даяр тургандык. — Саламат — деп, Жолой Жолдошевич ордунан тура калганда, жаш жигит эки колун кабаты менен сунуп, учурашууга дилгирдигин билгизди (Каимов).
разг. то же, чтотелеграмма; ак карагай дилгирем кайсы шаардан кактыңыз? фольк. по белым елям (по столбам с белыми чашечками) вы из какого города дали телеграмму?
Бир нерсени билүүгө, аткарууга ж. б. кызыгуу, үйрөнүүгө ынтызар болуу, берилүү, кызыксынып көңүлдөнүү. Бурул Турардын жеке турмушун билүүгө дилгирленген (Каимов).
Ынтызарлык, аткарууга даяр тургандык, кызыккандык, дилгир болгондук Эмки милдет кош көңүл болбой дилгирлик менен эмгектенүүдө калды. Жаш ырчы Токтогулду ээрчип жүрүп, таалим алууга дилгирлигин билгизет («Ала-Тоо»).
ир. 1. ист. золотая монета пятирублёвого достоинства; 2. золото; сары дилде, ак күмүш фольк. жёлтое золото, белое серебро; далай дилде чачылган фольк. много золота было истрачено (букв. разбросано); атка салган дилдейсиң (вместо дилдедейсиң) ачылган кызыл гүлдөйсүң фольк. ты (красива), как золото (как сбруя, украшенная золотом) на коне, как расцветший красный цветок.
ДИЛДЕ (иранча тилля — алтын)— 19-кылымда Чыгыш Түркстан менен Орто Азиядагы кандыктарда акча бирдиги катары колдонулуп келген алтын тыйын.
Дилдени санап сан кылып,
Бай Көкөтөй өлдү деп,
Дүнүйөгө даң кылып,
Жети кылым эл жыйып (Сагымбай Орозбаков, 3. 11).
Бир Д. орустун төрт күмүш сомуна барабар болгон. Эпосто кээде жалпы эле алтын деген мааниде да колдонула берет.
1. тар. Алтын акча, тыйын. Жигит дилделерди кармалап келе жаткан эле (Токомбаев). Кул болсом да баалашсам, Жети дилде пул болдум («Кедейкан»). 2. Алтын. Сексен төөгө дилде артып, Темирканга баралык («Манас»). Жүк бурчу бакан ачалуу, Купасын чагжан дилдеден («Саринжи-Бөкөй»). Дилдеден оймок билегим (Барпы). Алтын, жакут дилде артып («Манас» С. К.). Кызыл алтын дилдеден («Манас» С. О.). Көрбөйсүңбү, Саринжи, Сакадай болгон дилдени («Эл адабияты»).
ДИЛДЕБУРУШ — эпизоддук кейипкер, Каныкейдин нөкөрү. Манас Каныкейге күйөөлөп баргандагы ат чаап жар тандоо салтында аты отуз алтынчы болуп келип Жабыке тагдырына буюрган Д-ка үйлөнөт (Сагымбай Орозбаков, 2. 419, 427).
1. что-либо дрожащее, издающее дребезжащий звук (напр. пропеллер самолёта); 2. трещотка из бумаги (детская игрушка); таманы жерге тийбей, дилдиректей учуп он мчится, подобно трещотке, не касаясь подошвами земли.
1. Дилдиреген кыймылда болгон нерсе. 2. Шамалга тоскондо дирилдеп айланып тура турган желекчеси бар балдар оюнчугу. Бейжай бала кулакка дилдирегин тосо койгонсуп шамал уңшуйт (Жантөшев).
ж. дилемма (1. филос. үчүнчү абалдын болушун мүмкүн кылбаган, бир-бирине карама-каршы эки абалдын бирөөнү тандоону сунуш кылуудан турган айтыш далили; 2. перен. эки кыйын абалдын эрксиз бирин тандоодогу мажбурдук).
1. Бири-бирин жокко чыгара турган эки багыттагы ой жүгүртүү же ой корутундусу. Мында үчүнчү жолдун болушу мүмкүн эмес. 2. Жакпаган эки нерсенин бирөөнү тандап алуунун зарылдыгы.
Дилер (Dealer) —1. Юридическое или физическое лицо, которые оперируют на рынке от своего имени и за собственный счет. 2. Сотрудник банка, специализирующийся на проведении операций на финансовых рынках.
Дилер (Dealer) —1. Рынокто өз атынан жана өз эсебинен операция жүргүзгөн юридикалык жак же жеке адам. 2. Финансы рынокторунда операцияларды жүргүзүүгөадистешкен банк кызматкери.
ДИЛЕР (АЛЫПСАТАР) (англ. dealer ) – 1) өзү дүң сатып алган азык-түлүк, буюм-тайымдарды чекене сатуучу ишкер. Эреже катары, Д. ири өнөржай корпорацияларынын агенти болуп саналат жана анын дилердик тармагына кирет; 2) фондулук биржанын мүчөсү (жеке адам же уюм) же баалуу металлдарды, чет элдик акчаларды, баалуу кагаздарды сатып алуу жана сатып өткөрүү менен алектенген банк; өз атынан жана өз каражатынын эсебинен аракеттенет; 3) баалуу кагаздар базарынын өз атынан жана өз каражаттарынын эсебинен баалуу кагаздарды кайра сатуунун же өзү бүтүргөн келишимдердин жыйынтыгында пайда алуу максатында баалуу кагаздар менен бүтүмдөрдү түзүүчү кесипкөй катышуучусу.
ДИЛЕР (АЛЫПСАТАР) (англ. dealer ) – 1) өзү дүң сатып алган азык-түлүк, буюм-тайымдарды чекене сатуучу ишкер. Эреже катары, Д. ири өнөржай корпорацияларынын агенти болуп саналат жана анын дилердик тармагына кирет; 2) фондулук биржанын мүчөсү (жеке адам же уюм) же баалуу металлдарды, чет элдик акчаларды, баалуу кагаздарды сатып алуу жана сатып өткөрүү менен алектенген банк; өз атынан жана өз каражатынын эсебинен аракеттенет; 3) баалуу кагаздар базарынын өз атынан жана өз каражаттарынын эсебинен баалуу кагаздарды кайра сатуунун же өзү бүтүргөн келишимдердин жыйынтыгында пайда алуу максатында баалуу кагаздар менен бүтүмдөрдү түзүүчү кесипкөй катышуучусу.
ДИЛЕРДИК (АЛЫПСАТАРЛЫК) ИШКЕРДҮҮЛҮК – баалуу кагаздар базарында кесипкөй ишмердүүлүктүн бир түрү: белгилүү баалуу кагаздарды Д. и. жүзөгө ашыруучу кишинин жарыялаган баада сатып алууга жана/же сатып өткөрүүгө милдеттенүү менен, сатып алуунун жана/же сатуунун бааларын жалпыга ачык жарыялоо жолу менен өз атынан жана өз эсебинен иш жүргүзөт. Д. и-тү дилер жүзөгө ашырат.
ДИЛЕРДИК (АЛЫПСАТАРЛЫК) ИШКЕРДҮҮЛҮК – баалуу кагаздар базарында кесипкөй ишмердүүлүктүн бир түрү: белгилүү баалуу кагаздарды Д. и. жүзөгө ашыруучу кишинин жарыялаган баада сатып алууга жана/же сатып өткөрүүгө милдеттенүү менен, сатып алуунун жана/же сатуунун бааларын жалпыга ачык жарыялоо жолу менен өз атынан жана өз эсебинен иш жүргүзөт. Д. и-тү дилер жүзөгө ашырат.
Түшүнүгү, тарбиясы, салты, дини, бөлөк, чоочун, башка. «Тили буруу, дили буруу бөтөн менен деле биргелешип отурабыз го, ага калганда бу байкуш өзүбүздүн колдо туума кожобуз эмеспи?...» дешти (Касымбеков).
Бөтөн, бөлөк, чоочун, башка. “Тили буруу, дили буруу бөтөн менен деле биргелешип отурабыз го, ага калганда бу байкуш өзүбүздүн колдо туума кожобуз эмеспи?... ” дешти. (Касымбеков).
Көңүлү бузулуу, оюна кек алуу, жамандыкка барууну ойлоо, кара ниеттик кылуу. «Э, балким, чын болсо, эл билген чыгар, эмне сөзгө калдык экен а?...» деп, иреңи да карайып, дили да карайып, отуруп калды (Касымбеков). Муну иштеген төрө эмес, кудайдын тун баласы болсо да... катаал өч алыштан аябай дили карайып отурган (Касымбеков). «Ыя,неге эске алышпайт?! Англиси деле! Түркү деле!» деп, кыжыры кайнап, дили карайды (Касымбеков). В.: Дили караруу. Ал оңой менен муюшар эмес, дили карарып алыптыр (Осмоналиев). Дини караруу. Дини карарып алыптыр. Дини караюу. Анын дини карайып, түгү сыртына айланып калыптыр (Жоошбаев). Кир, жаман ой, кек өзүңдү бузат, диниңди карайтат (Касымбеков).
Көңүлү бузулуу, оюна кек алуу, жамандыкка барууну ойлоо, кара ниеттик кылуу. “Э, балким, чын болсо, эл билген чыгар, эмне сөзгө калдык экен а?... ” деп, иреңи да карайып, дили да карайып, отуруп калды (Касымбеков). Муну иштеген төрө эмес, кудайдын тун баласы болсо да.. катаал өч алыштан аянбай дили карайып отурган (Касымбеков). “Ыя, неге эске алышпайт?! Англиси деле! Түркү деле! ” деп, кыжыры кайнап, дили карайды (Касымбеков).
Катаал, каардуу, мээримсиз, ырайымсыз. - Эмне кылалы, дили катуу жарым паша муну көрүп туруп, атайылап эле ымалага келбеди (Касымбеков). ... Эр көкүрөк Акбалбан ушул азыр Камчыбектин туталана кейигенин таназарына алган жок, кайта жеткилең билбей сүйлөй берген боз бала сыяктуу аны кага токтотуп, дили каткан абалында болучу (Касымбеков).
Катаал, каардуу, мээримсиз, ырайымсыз. – Эмне кылалы, дили катуу жарым паша муну көрүп туруп, атайылап эле ымалага келбеди (Касымбеков). ...Эр көкүрөк Акбалбан ушул азыр Камчыбектин туталана кейигенин таназарына алган жок, кайта жеткилең билбей сүйлөй берген боз бала сыяктуу аны кага токтотуп, дили каткан абалында болучу (Касымбеков).
1. Санаага батуу. 2. Ой азабын тартуу. 3. Көңүлү тынч болбоо. 4. Санаа оорусу. 5. Көкүрөк көйү. Дилкыйноого салган бул абал акыры акыйкаттын жеңиши менен аяктайт деп ойлогон (Айтматов).
Экилтик. Бир автордун (жазуучу, драматург, кинорежиссёр, композитор) сюжетинин улантуучулугу, каармандарынын жалпылыгы, автордук ойдун биримдиги менен байланышкан эки чыгармасы (мис. Касымбековдун «Сынган кылыч» жана «Келкел» романдары).