этиш. Камыр, бозо ж. б. камыр туруш, ачыткы аркылуу кычкылдануу, кычкылданып кычкыл жыт чыгып кетүү. Чала ачыган бозодон, Ачымал жакшы ун чалган (Осмонкул).
♦ Бооруачуужежаныачуу — аёо, боору ооруу, жан тартуу. Быштынын шылкыны абдан куруганын көрүп [Мусабектин] жаны ачыды(Сасыкбаев).
киснуть, сквашиваться; горкнуть; кымыз ачыды кумыс укис, перебродил; балага боору ачыды ему стало жаль ребёнка; жаны ачыган 1) он пожалел, он сжалился; 2) он озлобился; ичи ачыр 1) проявляющий заботу (о человеке), заботливый; 2) жалеющий (человека); ичи ачыр менде бири жок фольк. у меня нет никого, кто бы меня пожалел; ага ичим ачыйт мне жаль его; мне больно за него.
1. Ачыткынын жардамы менен ачкыл болуу, көбүрүү (бозо, жарма, кымызга карата); көбүү (камырга ж. б. карата). Ачыбаган камырдай мисирейген жигит жигитпи? (Токомбаев). Жайлоо эмес, жаз экен, Ачыган кымыз аз экен («Манас»). Чала ачыган бозодон Ачымал жакшы ун чалган (Осмонкул). 2. Боор ооруу, күйүү. Жаның ачыса, ордуна өзүң барып отуруп бербейсиңби (Макенбаев).
ачык I 1. открытый; эшик ачык дверь открыта; 2. перен. ясный; күн ачык день ясный, погода ясная; ачык айт- или айкын-ачык айт- говорить прямо, говорить ясно, определённо; өз позициясын айкын-ачык баяндаган свою позицию он изложил ясно; 3. (в сочет. со словами, обозначающими яркий цвет) светлый; ачык кызыл ярко-красный; ачык-көк ярко-синий; ачык ооз болтливый; ачык ооздук болтливость; көзү ачык киши прозорливец, ясновидец; ачык жигит чистосердечный, бесхитростный парень, рубаха-парень; кабагы ачык см.кабак I. ачык II южн. то же, чтоачуу I; ачык от название травянистого растения. ачык- III проголодаться; аш кадырын ачыккан билет погов. ценность пищи познаёт проголодавшийся; ар мүнөзү Жолойдун ачыккан көк жал бөрүдөй фольк. по нраву (богатырь) Джолой подобен голодному сивогривому волку.
Iсын.1. Жабык эмес, жабылбаган. Кызыл үйдүн эшиги ачык экен (Сыдыкбеков).
2. Айланасында эч нерсе жок, бош, ээн. Ат баккандар аттарын короодогу ачык жерге чыгарыптыр (Убукеев).
3. Жашыруун эмес. Ачык добуш берүү. Ачык нааразылык көрсөтүп чыгуу.
4. Каалоочулардын баары катыша турган. Партиянын ачык чогулушу.
5. Булутсуз, эч булут жок. Асман саратан жайдагы Соң-Көлдүн түзүндөй мелтиреп тунук, ачык (Бейшеналиев).
6. Даана, айкын. Коңгуроодой ачык үнүн чыгарып бирдемелерди айтып калат (Сыдыкбеков).
7. Уялчаак эмес, айтар оюн шар айткан, ичинде сактабаган. Адыл — ачык мүнөздүү.. салмактуу жигит (Сыдыкбеков).
♦ Айданачык — к.айI. Кабагыже көңүлүачык — көңүлү көтөрүңкү, шат, көңүлдүү. Ачык-айрым — оюн ачык айткан, сыр сактабаган, жайдары. Ачыкооз — аркы-беркини көп байкабаган, аңкоо, элегей. Колуачык — берешен, март, жоомарт, эч нерсени аябаган. Көзүачык — 1) диний түшүнүк боюнча: ар кандай жин, шайтанды ж. б. көрө билген. Мазардын ээлери көзү ачык бакшыларга көрүнөт (Аалы); 2) көптү билген, келечекти көрө билген, ар нерседен кабары бар. «Кум бириксе таш болот, кул бириксе баш болот, — дечү экен көзү ачык бабаларыбыз (Аалы). Көзүачыккетүү — к.көз. Маңдайыачыкжеачыкжүздүү — жайдары, пешенелүү; көңүлү куунак.
АЧЫКIIачууII менен бирдей.
АЧЫКIIIэтиш. Курсагы ачуу. Манас сага келгени, Арык элек семирдик, Ачыккан элек, тоюндук («Манас»).
ачык (даана, айкын) ачык айтып, ак сүйлөө ачык ачкыч (комп.) ачык-айкын ачык-айрым ачык-жарык ачык жашыл ачык жүздүү ачык кол (колу ачык) ачык көк ачык кызыл ачык муун тил. ачык ооз ачык ооздук ачык сабак (пед.) ачык системалар ачык теориясы ачык үндүүлөр ачык шаар (ук.)
1. Жабык эмес, жабылбаган, бекитилбеген. Кызыл үйдүн эшиги ачык экен (Сыдыкбеков). Ороонун оозу ачык бойдон калган («Ала-Тоо»). 2. Айланасы тосулбаган, ээн, бош. Биздин эл көчүп келип, кыштоодон алыскы ачыктарга коно башташты (Жантөшев). Боз тикендүү ачык талаа (Турусбеков). Ат баккандар аттарын короодогу ачык жерге чыгарыптыр (Убукеев). 3. Тартынбаган шар, уялчаак эмес, оюн жашырбай шар айткан. Ачык жигит. Түшүнбөйм мен силерге эмки балдар, Кандайдыр бир башкача ачыксыңар (Осмонов). 4. Жаан-чачыны жок, бүркөк эмес. Күн ачык, булут жок. Асман мелтиреп тунук (Бейшеналиев). 5. Даана, айкын, каргылданбаган (үнгө карата), күңүрт эмес (өңгө, түскө карата). Коңгуроодой ачык үнүн чыгарып, бирдемелерди айтып жатат (Сыдыкбеков). Ачык кызыл боёк менен боёлгонсуп, талаа кызгалдакка көрктөнөт(«Ала-Тоо»). Ачык көк сырдын өңүндөй («Чалкан»). 6. Жашыруун эмес, элдин, көпчүлүктүн алдында, көрүнөө. Ачык добуш берүү. Ачык кат. Ачык сүйлөшүү. Ачык иштөө. Эркин эч кандай чектөөсү жок, башкалар да катыша берүүгө боло турган. Жамааттык ачык чогулуш. Ачык сабак.
Курсагы ачуу, тамак-аштан кемчил болуу, кыйноо тартуу. Арык элек – семирдик, Ачыккан элек – тоюндук («Манас»). Ким билет ачыгып жортуулдап жүргөн бир жырткыч чыгар, кол салышы мүмкүн (Баялинов). Келген аялда ачыккан адамдын түсү бар (Элебаев).
АЧЫК АБА МЕЙКИНДИГИ – деңиз менен чектеш жаткан мамлекеттердин деңиз аймагынын чегинен сырткары жайгашып, бир дагы өлкөнүн аймагына кирбей турган жер атмосферасынын бир бөлүгү. 1958-жылкы Ачык деңиз тууралуу Женева келишиминин 2-статьясына жана 1982-жылкы деңиз укугу боюнча БУУ Конвенсиясынын 87-статьясынын 1-b-п. ылайык, (же эларалык ачык аба мейкиндиги) А. а. м-де баардык өлкөлөрдүн учактары эркин учуп жүрө алат.
АЧЫК-АЙКЫН КОНКУРС – жолжобосу аны ачууда жана шарттарын жарыялоодо катышуучуларынын болуусун, ошондой эле конкурстун негизги жыйынтыктарын басма сөздө ачык жарыялоону талап кылган конкурс.
Оюндагысын ачык, шар айткан, түнт эмес, жайдары. Ачык-айрым жигиттин Кылган иши шар болот(Осмонкул). Өмүрлүккө сайрандайсың, күлөсүң, Ачык-айрым тамашакөй мүнөзүң (Элебаев). Ачык-айрымдыгы түштүктүн аялдарына окшобойт (Жантөшев).
1. Чынын, туурасын айтуу, болгонун болгондой баяндоо. Азамат болсоң боз балдар, Ачык айтып, ак сүйлө (Токтогул). -Кана, молдоке, ачык айтып, ак сүйлөңүз (Бейшеналиев). 2. Кандайдыр бир жакшылык кабар, сүйүнтө турган кеп угууну үмүт кылып, кимдир бирөөгө кайрылууда колдонулат. Эми ачык айтып ак сүйлөнүз, селки мени жерисең өз эркиң, бирок ырчы деп жерий албайсың (Айтматов). Ачык айтып, ак сүйлө, жеңе, абысының ымалага келгидейби? (Бердикеев).
Чынын, туурасын айтуу, болгонун болгондой баяндоо. Азамат болсоң боз балдар, Ачык айтып, ак сүйлө (Токтогул). – Кана, молдоке, ачык айтып, ак сүйлөңүз (Бейшеналиев). Эми ачык айтып ак сүйлөңүз, селки деп мени жерисең өз эркиң, бирок ырчы деп жерий албайсың (Айтматов). Ачык айтып, ак сүйлө, жеңе, абысының ымалага келгидейби? (Бердикеев). Ачык айтып, ак сүйлөп, Айтчы, сынчым, кебиңден («Эр Табылды»).
АЧЫК АККРЕДИТИВ – сатып алуучу кайра чакырып алууга укугу жок аккредитив. Мындай аккредитив сатуучуга эч кандай кепилдик бербегендиктен, ал абдан аз колдонулат.
АЧЫК АКЦИОНЕРДИК КООМ – акционердик коомдун катышуучулары өздөрүнө таандык акцияларын коомдун башка акционерлеринин макулдугусуз эле ажыратып алууга укуктуу болгон акционердик коом. Мындай акционердик коом өзү чыгарган акцияларга ачык жазылуу жүргүзүүгө жана аларды мыйзамда белгиленген шарттарда эркин сатууга укуктуу.
АЧЫК БАЗАР АТКАРЫМДАРЫ – банктардын акча-кредит саясатынын негизги аспаптарынын (усулдарынын) бири. Казыналык векселдерди, мамлекеттик облигацияларды жана башка баалуу кагаздарды сатып алуу-сатуу, баалуу кагаздар менен кыска мөөнөттүү аткарымдарды жүргүзүү. КРде бул аткарымдар КРУБ тарабынан жүргүзүлөт.
Открытая валютная позиция (Open currency position) —Неравенство активов и обязательств в соответствующих валютах на определенную дату. Открытая валютная позиция может быть короткой и длинной. Короткая валютная позиция представляет собой превышение обязательств над требованиями в соответствующих валютах на определенную дату, а длинная валютная позиция –превышение требований над обязательствами в соответствующих валютах на определенную дату.
АЧЫК ДЕҢИЗ – аймактык деңиз чегинен сырткары жайгашкан жана баардык өлкөлөрдүн экономикалык тилкеси гана болуп саналган дүйнөлүк океандын бир бөлүгү. 1958-жылкы Ачык деңиз тууралуу Женева Конвенциясынын 2-статьясына ылайык, А. д. баардык өлкөлөр үчүн эркиндик принцип боюнча ачык.
АЧЫК КОНКУРС – аткарууга жумуш, тапшырык ж. б. алууну каалоочулардын баары тең катыша алган юридикалык жана жеке жактар – ишкердик субъекттери жана алардын конкурска катышуу үчүн атайын түзүлгөн өз ыктыярдуу максаттуу бирикмелери (консорциум ) катыша алган конкурс. Эреже катары, А. к-тун жеңүүчүсүн тандоо катышуучулар жок учурда жүргүзүлөт.
АЧЫК КРЕДИТ – туруктуу контрагенттер ортосундагы эсеп-кысапта колдонулуучу коммерциялык кредит; карыз өлчөмү вексели жол-жоболоштурулбаган сатуучуга кириштелет; жоюу тартиби контрагенттер арасында макулдашылат.
Укканын ичине сактап тура албаган, билген-көргөнүн айта берген бош ооз. Анан эмнегедир ушул ачык ооз, орой, жек көрүндү адамдар байкемди араларына кошуп алганына ичим күйөт (Жусупов). Ачык ооз жигит көрүнөт, бажылдап эле сүйлөй берет экен (Бердикеев). Акиш, сен ачык ооз элең, «бээ сойдук» деп эч кимге айтпа («Кыргызстан маданияты»).
1. Аркы-беркини байкабаган аңкоо, элегей. 2. Ичине сөз турбаган, оозу бош, сөз жашыра албаган. Анан эмнегедир ушул ачык ооз, орой, жек көрүндү адамдар байкемди араларына кошуп алганына ичим күйөт (Жусупов). Ачык ооз жигит көрүнөт, бажылдап эле сүйлөй берет экен (Бердикеев). Акиш, сен ачык ооз элең, «бээ сойдук» деп эч кимге айтпа («Кыргызстан маданияты»). В.: Оозу ачык. Оозу ачыктардын бири мен, сиз мени абайлаңыз («Кыргызстан маданияты»). – Оозу ачыктын бири мен эмесмин, – деди Надя (Байтемиров). Оозу бош. Оозу бош немеге балдарды кантип «кой дешке» эрки жетет? Өзүңүз ойлоңузчу.
Ичине эч нерсе сактап тура албагандык, уккан-билгенин айта бергендик. Ай ушунун ачык ооздугу түпкө жетмек болду го! – деп чал кейий баштады («Ала-Тоо»). Андай ачык ооздук Акбилек айымдан болбосо, башкаларыбыз кулпулаган таш эмеспизби, – деди Жутаке миң башы (Жантөшев).
Ичине эч нерсе сактап тура албагандык, уккан-билгенин айта бергендик. Ай ушунун ачык ооздугу түпкө жетмек болду го! - деп чал кейий баштады («Ала-Тоо»). Андай ачык ооздук Акбилек айымдан болбосо, башкаларыбыз кулпулаган таш эмеспизби, - деди Жутаке миң башы (Жантөшев).
Операции на открытом рынке (Open market Operations) —Инструмент денежно-кредитной политики, используемый для регулирования ликвидности банковской системы путем покупки-продажи государственных ценных бумаг. Проводятся по инициативе центрального банка.
АЧЫК ЧЕЧМЕЛӨӨ – ченемдикти чечмелөөнүн бир түрү (аутентикалык менен бир катар); мыйзамдык мүнөзгө ээ болот жана ал тапшырылган же улуксат берилген субъекттер тарабынан ишке ашырылат. Алсак, КР Жогорку сотту мыйзам чыгаруучу орган болуп эсептелбесе да, ченемдик актыларды, а. и. мыйзамдарды (КР Жогорку сотунун Пленумунун түшүндүрмөлөрдү кабыл алуу укугу) чечмелөө укугуна ээ.
АЧЫК ЭСЕП – сатып алуучунун атына ачылган дебет эсепке карыз өлчөмүн киргизүү менен, сатуучу өз товарын жөнөтүп жибере турган жана анын дареги боюнча товар тескөөчү документтерин салып жибере турган кредиттик-эсеп мамилелеринин бир таризи. Келишимде каралган мөөнөт аралыгында же товар топтомун жөнөткөндөн кийинки белгилүү бир мөөнөт ичинде сатып алуучу карыздарынан бөлүк-бөлүгү боюнча жоюп турат.
возвр.-страд. отач- III 1. открываться, раскрываться, отпираться; эшик ачылды дверь открылась; конференция бүгүн ачылат конференция откроется сегодня; гүл ачылды цветок расцвёл; 2. перен. обнаруживаться; сыры ачылды его тайна обнаружилась; его вывели на чистую воду; көөнүм ачылды мне стало весело, приятно.
ач II этишинин туюк мамилеси. Көрүндү үй, тоо аз-аздан Ачылган өңдүү көшөгө (Өмүрканов). Көгарт деген жерде интернат-окуу дегени ачылыптыр деп угам (Станалиев). Мен бири-бирибизге чечилебиз го, анан бизге рухту жаңыча түшүнүү ачылат деп күткөм (Айтматов).
drop-down list box (noun)
A control on a menu, toolbar, dialog box, or data access page that displays a list of options when you click the small arrow next to the list box.
~: ачылы-чүчүлү чаще перен. горький и сладкий; ачылы жана чүчүлү таттың беле? ты испытал превратности жизни? ачылы-чачылы вспыльчивый, раздражительный; ачылы-чачылы киши болсо, урушат эле если бы он был человеком вспыльчивым, то поругал бы.
ачылыш I и. д. отачыл- открытие; конференциянын ачылышы открытие конференции; сокур адамдын көзү ачылышы прозрение слепого человека. ачылыш- II взаимн. отачыл-.
Атайын жүргүзүлгөн изилдөөнүн, иликтөөнүн, илимий изденүүнүн натыйжасында пайда болгон маанилүү жыйынтык, жаңылык. Илимий ачылыш. Географиялык ачылыштар.
~: көз ачым мгновение, миг; алты айлык болор азапты көз ачымда байкаган фольк. те муки, которые предстоят (ему) через шесть месяцев, он вмиг представил (себе); Алмамбет, Чубак, эр Сыргак, ошол үчөө болбосо, калганын көз ачымга койбойбуз фольк. если не считать троих - Алмамбета, Чубака, Сыргака,- с остальными мы справимся меньше, чем в мгновение.
1. то же, что ачыткан жарма (см.жарма I 3); чала ачыган бозодон ачымал жакшы ун чалган фольк. ачымал, заболтанный мукой, лучше неперебродившей бузы; 2. разг. шутл. вино, водка.
ачын- I возвр. отач- III; көкүрөгүн ачынып (он) открыв свою грудь. ачын- II возвр. отачы- 1. испытывать разъедающую, жгучую боль; 2. испытывать боль, душевную горечь, обиду; обидеться; ачынып алган Семетей ак жолборс чапкан эмедей, атырылып кекенип, Манастап ураан салыптыр фольк. разобидевшись, Семетей ринулся, угрожая, подобно белому тигру, и выкрикивал боевой клич "Манас!"; эти ачынып калды он очень озлоблен (напр. в результате обид, насмешек); эти жаман ачынып, элиргенин билбедим фольк. я не заметил, чтобы он обиделся и чтоб разъярился; алардын боору ачынды им стало жаль; они почувствовали жалость; жаны ачынган озлобленный страданиями и обидами; обозлённый; жаны ачынгандын жанына барба погов. к озлобленному не подходи; ичим ачынып калды я очень досадовал; мне было очень обидно; ызасы ачынып, сүйлөй албай турду от досады он не мог говорить; бу дүйнөдө эмне кылып жүргөмүн деп, ызам ачынат когда подумаю о том, что я делал на этом свете, меня досада берёт.
Жакшылык, жаманчылыгына бирдей мамиле кылуу, бирдей күйүү, бардыгын көтөрүү, бардыгына чыдоо. Төрт баланын ачына айланып, тогуна толгонуп жүрө бердим («Чалкан»).
Жакшылык, жаманчылыгына бирдей мамиле кылуу, бирдей күйүү, бардыгын көтөрүү, бардыгына чыдоо. Төрт баланын ачына айланып, тогуна толгонуп жүрө бердим («Чалкан»).
ачыр- I понуд. отач- III; эшик ачыр- заставить открыть дверь; жаан көз ачырбайт дождь глаз открыть не даёт (льёт и льёт). ачыр- II понуд. отач- IV; кардыңды ачырба не доводи себя до голодания.
Ачуу, кычкыл даамдуу тамакты ичкенде, жегенде кычкыл даамдан улам сезгене түшүү, бети-башын бырыштыруу. Кыргыз да... ачырканбай кымыз ичет, Кучактап уктап калат бир жилик эт (Осмонов). Сатыкул ачырканса да айранды тартып жиберди (Касымбеков).
зат. Максымды, камырды ж. б. ачыта турган, кычкылданта турган көрөңгөсү, камыр туруш ж. б. Ачыткы сурап келсең, Сапар сага сонун максым жасап берет (Бейшеналиев).
ачыш I и. д. отач- III 1. открывание; 2. перен. выявление. ачыш II и. д. отачы- брожение (напр. кумыса); укисание. ачыш- III взаимн. отач- III. ачыш- IV взаимн. отачы- испытывать едкую, жгучую боль; жүрөгүм туз жегендей ачышат у меня щемит сердце; ичи ачышып у него всё внутри кипит (напр. от обиды).
Iэтиш. Дүүлүктүрүүчү, ачуу таасирден улам сезүү органдары тызылдап дүүлүгүп чыгуу. [Динардын].. көздөрүнүн кычыктары ачышып, каректерин жаш чайды (Сыдыкбеков).
♦ Ичиачышуужежүрөгүачышуу — ичи күйүү, ичинен сызуу, аянычтуу сезүү, аёо. Эртең саякатка барбай калсак жаман болду деп ичи ачышты (Сыдыкбеков). Ансайын жигиттин жүрөгү ачышат (Сыдыкбеков).
АЧЫШIIач этишинин кош мамилеси.