голос; звук; тон; жоон үн низкий голос, низкий звук, низкий тон; ичке үн высокий голос, высокий звук, высокий тон; үнүн басаңдатып (он) понизив тон; үн кат- или үн кош- или үн чыгар- издать звук, молвить; үн катпастан молча; үнү басылды он замолк; үнүн басты он замолчал; үнүн бастырды он заставил его замолчать; булбул үнгө салды соловей запел; үнүн бузуп алды он надорвал себе голос; үн алыш- перекликаться; массалардын үнүнө кулак сал- прислушиваться к голосу масс; үн-түн жок ни звука; абсолютная тишина; үн де- см.үндө- I 2.
зат.1. Сүйлөгөндө, ырдаганда же кыйкырганда үн түйүнүнүн дирилдешинен пайда болгон добуш. Жайнаган көрктү куттуктап, Жан-жаныбар салат үн (Маликов). Курман үнүн көтөрүңкү чыгарды (Убукеев).
2. Вокалдык искусство үчүн материал болгон адам добушу. Үнүн жоготуу. Анын жакшынакай үнү бар. 3. Кээ бир заттардан чыккан дабыш, доош. Кошул-ташыл күү менен, Комуз үнү шаңкылдап (Тоголок Молдо).Балта, араанын үнү тарсылдап, [баганаларды] бекитип жатышты (Сасыкбаев). Паровоздун кыйкырган үнү (Жантөшев). 4.өт. Ой, пикир, айткан сөз. Партиянын үнү — элдин үнү. Массанын үнүн угуу. ♦Үналышуу — биринен сала бири үн чыгаруу, биринен кийин бири ун салуу. Үч кара дөбөт үн алыша тосуп чыгышса да, Алыбектин үнүн угуп кайра тартышты (Жантөшев). Тарсылдаган балка, шаңкылдаган каңылтыр, араа жаңырыгы үн алышты (Сасыкбаев). Үн алышат гудоктору күркүрөп, Коммунизм коңгуроосун ургандай (Аалы). Үнүбүтүү — кардыгуу, үнү чыкпай калуу. Алыстан булдур кабарды Алыша албай кез-кезде, Эсиңде бардыр өткөн күн, Кардыгып үндөр бүткөн күн (Элебаев). Үнүнжасоо — ырдоого же сүрлөөгө камынып, тамагын кыруу. Салкын жел жанды ойготот, таң да атат. Ырчыча какырынып үнүн жасап (Турусбеков).
audio (adjective)
To put new data in the place of other data, usually after conducting a search for the data to be replaced. Text-based applications such as word processors typically include Find and Replace commands.
үн, үнгө үн алгы үн алгыч үн алышуу үн басаңдаткыч (тех.) үн басымы (физ.) үн жазгыч үн жазма (диктофон) үн жазуу (тех.) үн кат- үн катуу үн күчөтүү (тех.) үн оператору үн талаасы (физ.) үн чүмбөт үн чыгаруу үн чыгаруу (өкүрүү) үн ылдамдыгы (физ.) үнү бүтүү үнү буулуу үнү кудайга жетүү үнү теңирге кетүү үнү-дымы үнүн баспоо үнүн жасоо үнүн көтөрүү үнүң өчкүр
1. Сүйлөгөндө, ырдаганда же кыйкырганда үн түйүнүнүн дирилдешинен пайда болгон добуш. Алыска сапар алып, Үн салып кербен кетет (Токтогул ырчы). Жайнаган көрктү куттуктап, Жан-жаныбар салат үн (Маликов). Курман үнүн көтөрүңкү чыгарды (Убукеев). 2. Вокалдык искусство үчүн материал болгон адам добушу. Үнүн жоготуу. Анын жакшынакай үнү бар. 3. Кээ бир заттардан чыккан дабыш, доош. Кошул-ташыл күү менен, Комуз үнү шаңкылдап (Тоголок Молдо). Балта араанын үнү тарсылдап, баганаларды бекитип жатышты (Сасыкбаев). Паровоздун кыйкырган үнү (Жантөшев). 4. өт. Ой, пикир, айткан сөз. Элдин үнү. Массанын үнүн угуу.
Биринен сала бири үн чыгаруу, жарыша үн чыгаруу. Балдар үн алышып ырдай баштады («Кыргызстан пионери»). Кумшекерди үйгөн кардай кырдаган, Кант заводдор үн алышып ырдаган (Аалы).
Биринен сала бири үн чыгаруу, жарыша үн чыгаруу. Үч кара дөбөт үн алыша тосуп чыгышса да, Алыбектин үнүн угуп кайра тартышты (Жантөшев). Тарсылдаган балка, шаңкылдаган каңылтыр, араа жаңырыгы үн алышты (Сасыкбаев).
этиш.1. Үн чыгаруу, унчугуу; сайроо. Кабагын карыш салып, үндөбөй үйүнө кетти (Байтемиров). Байчечекей гүлдөсө, Шагында булбул үндөсө («Кыргыз фольклору»).
2. Чакыруу, чакырык кылуу. Эркелетип сылап коюп чачтарын, Кемпир чалдар эмгекке үндөйт жаштарын (Осмонкул). Эркиндикке элди үндөп, Ээ болдуң билим-сезимге (Калык).
3. Чакырып алуу, өзүнө келтирүү (колго багылган, тапталган алгыр куштарга карата). Ак шумкар учса асманга, Амалың болсо үндөп ал (Токтогул).
үндө- I 1. призывать (гл. обр. ловчую птицу); 2. (или үн де-) издавать звук, молвить; күкүк үндөйт көктөмдө стих. кукушка кричит весной; кеп сураса, үндөбөйт его спрашивают, а он молчит; үндөбөгөн үйдөй балаадан кутулат погов. молчаливый от большой (букв. с юрту) беды избавляется; Дыйканбай үн деген жок Дыйканбай промолчал; үн дебестен басып кеткен он ушёл, не проронив ни слова. үндө- II южн. (о знахаре) заговаривать; тиш ооруну үндөгөндө башыга ак жоолук салат когда заговаривают зуб, на голову (болъного) накидывают белый платок.
1. Үн чыгаруу, унчугуу сайроо. Кабагын карыш салып, үндөбөй үйүнө кетти (Байтемиров). Байчечекей гүлдөсө, Шагында булбул үндөсө (фольк.). 2. Чакыруу, чакырык кылуу. Эркелетип сылап коюп чачтарын, Кемпир-чалдар эмгекке үндөйт жаштарын (Осмонкул). Эркиндикке элди үндөп, Ээ болдуң билим-сезимге (Калык). 3. Чакырып алуу, өзүнө келтирүү (колго багылган, тапталган алгыр куштарга карата). Ак шумкар учса асманга, Амалың болсо үндөп ал (Токтогул). 4. Арбоо, дарымдоо. Тиш ооруну үндөгөндө башына ак жоолук салат.
уподобляться в отношении голоса, голосом быть похожим на кого-что-л.; булбулдун үнү үндөнөт голос её похож на голос соловья; ач буурадай үндөнүп фольк. (богатыръ) вскричав голосом разъярённого верблюда-жеребца; бала жолборс түрдөнүп, шумкар куштай үндөнүп фольк. (богатырь) по виду похожий на тигрёнка, голосом подобный кречету.
үндөш I созвучный. үндөш- II взаимн. отүндө- I перекликаться; мындай көз караш идеализм менен үндөшүп жаткан жокпу? разве такой взгляд не перекликается с идеализмом?
1. звучный; үндүү комуз звучный комуз; 2. лингв. гласный (звук); арткы үндүү или жоон үндүү гласный заднего ряда; кууш үндүү узкий гласный; кең үндүү широкий гласный; эрин үндүү губной гласный; 3. звуковой; үндүү фильм звуковой фильм.
сын.1. Үнү жакшы чыккан, үнү жагымдуу, шаңгыраган. Колума алып күүлөсөм, Кошулушуп сүйлөсөм, Кооз үндүү комузум (Токтогул). Үндүү комуз. Үндүү коңгуроо. 2. лингв. Айтылганда ооздон чыккан аба жолтоолукка учурабастан, эркин чыгып, үндүн катышуусунан пайда болуучу тыбыш (мис.: а, э, о ж. б.).
3. Үнү бар, үн чыгарган, сүйлөй турган. Үндүү фильм.
1. Үнү жакшы чыккан, үнү жагымдуу, шаңгыраган. Колума алып күүлөсөм, Кошулушуп сүйлөсөм, Кооз үндүү комузум (Токтогул). Үндүү комуз. Үндүү коңгуроо. 2. лингв. Айтылганда ооздон чыккан аба жолтоолукка учурабастан, эркин чыгып, үндүн катышуусунан пайда болуучу тыбыш (мис., а, э, о ж.б.). 3. Үнү бар, үн чыгарган, сүйлөй турган. Үндүү фильм.
Кыргыз адабий тилинин үндүүлөр системасы 14 формадан турат. Алардын сегизи кыска (а, э, о, ө, у, ү, ы, и), алтоо созулма (аа, оо, ээ, өө, уу, үү) үндүүлөр ич ара:
Тилдин катышына/турушуна же горизонталдык абалына карай: жоон (а, о, у, ы) ↔ ичке үндүүлөр (э, и, ө, ү);
Жаактын ачылышына (же тилдин вертикал абалына) карата: кең (а, э, о, ө) ↔ кууш (и, у, ү, ы) үндүүлөр;
Эриндин чормоюшуна карай: эриндүү (о, ө, у, ү) ↔ ачык же жалжагай (а, э, и, ы) үндүүлөр;
Кеткен убакыттын бирдигине же үн узундугуна карай: кыска (а, и, о, э. ө, у, ү, ы) ↔ созулма (аа, оо, өө, уу, үү, ээ) үндүүлөр. (Биздин оюбузча, практикалык жактан алганда, мындайча бөлүштүрүү студенттерге жеткиликтүү, алгылыктуу сезилет).
Мына ушундай бөлүштүрүүдөн, көз караштан улам ар бир тыбышка өзүнчө кыскача мүнөздөмө берүүгө болот. Мисалы, [а] тыбышына токтолсок, 1) жоон; 2) кең; 3) жалжагай; 4) кыска (текстке, шартка, алынган мисалга, сөзгө жараша созулма да, кыска да болот). Чечмелеп айтканда, [а] тыбышы тилдин түп жагында, ооз көңдөйүнүн кең ачылып, эриндердин бейтарап абалда турушу менен жасалат.
Үндүү тыбыштардын ар бири сүйлөө кебинде, шартка жараша ар кандай кубулушка (сегменттик жана суперсегменттик абалга) туш болот, мындайча айтканда, бир эле үндүү фонема фонетикалык кырдаалга (сүйлөөнүн темпине, жанаша турган тыбыштардын таасирине, сөз ичинде алган ордуна, позициясына, текстке, контекстке жана башка жагдайларга) жараша созулуп же кыска болуп айтыла берет. Бул өзү тыбыштык аллофонду пайда кылат жана бардык эле учурда үндүүлөрдүн созулуп айтылышы фонемалык касиетке/сапатка ээ боло бербейт дегендикти билдирет.
Вокализм (латынча vocalis - үндүү), консонантизм (латынча - үнсүз) деген сөздөрдөн алынган.
Үндү, добушту маалында жазып, сактап калуу жөндөмдүүлүгү бар түзүлүш курал. Улуу жазуучунун сөзүн каттап калуу үчүн анын алдына бир нече үн жазгыч коюлган.
sound card (noun)
A type of expansion board on PC-compatible computers that allows the playback and recording of sound, such as from a WAV or MIDI file or a music CD-ROM. Most PCs sold at retail include a sound card.
Эч сөз кайырбоо, үнүн чыгарып сүйлөбөө, унчукпоо. Узун сабак насаатынын аягы не менен бүтөөрүнө бүдөмүктөнгөн Байымбет үн катпай дуулдаган кулагын делдейтти (Бейшеналиев). Экөө тең үн катпай, үй тарапка бурулду (Ашымбаев). Дагы көпкө чейин үн каптай, экөө тең ой толгоо тартып, өзүлөрүнчө үңкүйүп отуруп калышты (Касымбеков).
Эч сөз кайырбоо, үнүн чыгарып сүйлөбөө, унчукпоо. Узун сабак насааттын аягы не менен бүтөөрүнө бүдөмүктөнгөн Байымбет үн катпай, дуулдаган кулагын делдейтти (Бейшеналиев). Экөө тең үн катпай, үй тарапка бурулду (Ашымбаев). Дагы көпкө чейин үн катпай, экөө тең ой толгоо тартып, өзүлөрүнчө үңкүйүп отуруп калышты (Касымбеков).
1. экономия; 26 миң тонна көмүр үнөмүбүз бар у нас имеется 26 тысяч тонн сэкономленного угля; үнөм режими режим экономии; бу канчага үнөм болмок эле! что на этом сэкономишь!; тут нечего экономить!; 2. уст. экономика; жаңы үнөм саясаты ист. новая экономическая политика; 3. запас; май далайга чейин үнөм болду жира хватило надолго; күндүк кылар үнөм жок нет запаса (пищи даже) на день, нет хлеба насущного.
Мындагы «сөз» деген компонент биз билген «сөз» маанисинде эмес, «үн» маанисинде болушу мүмкүн, анткени огуз тобундагы түрк тилдеринде, мисалы, Түркия түрк тилинде «сес» деген сөз азыр да «үн» маанисинде өз алдынча колдонулат (ТРС 1994:765). Ушуну эске алуу менен мындагы сөздөрдүн экөө теӊ «үн» деген маанини билдирет деп айтууга болот.
Бирок муну «сес» деген башка бир омоним менен чаташтырууга болбойт, анткени тилдин азыркы абалында тектештиги бүдөмүк сезилген бул эки сөздү көп маанилүү деп айтыш кыйын: «сес угроза, запугивание, острастка; сес кыл- или сес көрсөт- или сес билгиз- или сесин ал- угрожать, запугивать, стращать; адамдарга сес кылып, аркы-терки жүрүп жүр чтоб было острасткой людям, ты прохаживайся взад-вперёд; сес кылбай эле кой брось запугивать; Касейинге сес көрсөткөндөй тигилер чыйрак жүрүшөт они ходят (или держат себя) так бодро, как будто хотят нагнать страху на Касейна; сес көрсөтүү запугивание; бул да өзүнчө сес көрсөтүү это тоже своего рода запугивание; анын да сесин алып койду он и его запугал; сеси бар то же, что сестүү» (Юдахин 1965).
сын.1. Үн чыгарбаган, добушсуз, унчукпаган. Чоң эне небересинин жоругуна үнсүз башын ийкеледи (Сыдыкбеков).
2.лингв. Айтылганда ооздон чыккан аба жолтоолукка учурап, үн менен шыбыштын же жалаң гана шыбыштын катышуусу менен айтылган тыбыштар (мис.: б, в, г, д, т , с ж. б.) .
mute (verb)
To eliminate or temporarily suppress the sound produced by a device, such as a computer or digital media device. A device in such a state has a volume level of zero.
1. Үн чыгарбаган, добушсуз, унчукпаган. Чоң эне небересинин жоругуна үнсүз башын ийкеледи (Сыдыкбеков). 2. лингв. Айтылганда ооздон чыккан аба жолтоолукка учурап, үн менен шыбыштын же жалаң гана шыбыштын катышуусу менен айтылган тыбыштар (мис., б, в, г, д, т , с ж. б.).
speech recognition (noun)
The ability to interpret vocal commands or convert spoken words into computer-readable text. Speech recognition programs enable you to control an application or enter text by speaking into a microphone, rather than by using a keyboard.
sound board (noun)
A type of expansion board on PC-compatible computers that allows the playback and recording of sound, such as from a WAV or MIDI file or a music CD-ROM. Most PCs sold at retail include a sound card.
audio challenge (noun)
A type of Human Interaction Proof challenge, which plays an audio file decipherable only by a person. The audio file might seem faint or mixed with background voices and noise. This is intentional to ensure a person, not an automated program, completes the HIP challenge.
Сүйлөй албай токтоп калуу, үнү чыкпай, дабышын чыгара албай буулугуп калуу. Жүрөгү туйлап, тили күрмөөгө келбегенсип, үнү буулду (Ашымбаев). - А. а.? - деп барып, үнү буулуп калды (Осмоналиев). Кыйкырайын десе доошу чыкпай үнү буулуп, үрөйү учкан бойдон селейди (Жигитов).
Сүйлөй албай токтоп калуу, үнү чыкпай, дабышын чыгара албай буулугуп калуу. Жүрөгү туйлап, тили күрмөөгө келбегенсип, үнү буулду (Ашымбаев). – А..а.? – деп барып үнү буулуп калды (Осмоналиев). Кыйкырайын десе доошу чыкпай үнү буулуп, үрөйү учкан бойдон селейди (Жигитов). В.: Тамагы буулуу. Чокондун тамагы буулуп, каңырыгы түтөп кетти (Абдыраманов).
Ырдоого же сүйлөөгө камынып, тамагын кыра добуш чыгаруу. Салкын жел жанды ойготот, таң да атат. Ырчыча какырынып үнүн жасап (Турусбеков). Сансызбай үнүн жасап, бир кеп айтчудай өңдөнүп отуруп, Абылдын ордуна сүйлөй кетти (Сыдыкбеков).
Ырдоого же сүйлөөгө камынгандай жөткүрүнгөн сыяктанып тамагын кыруу. Сансызбай үнүн жасап, бир кеп айтчудай өңдөнүп отуруп, Абылдын ордуна сүйлөй кетти (Сыдыкбеков).
Ачуу үн чыгарып кыйкырып-өкүргөн, катуу дабыш салып тынчтык бербей тажатып жиберген учурда кимдир бирөөгө же бир нерсеге карата кыжырлануу, ачуусу келип тилдөө, каргап-шилөө маанисинде колдонулат. – И-и үнүң өчкүр десе! – деп Тоозак эки кулагын алаканы менен баса койду (Абдукаримов). А үнүң өчкүр, колуң сынгыр, комузуңдун кылы үзүлгүр! (Касымбеков).
Headphone Virtualization mode (noun)
An audio effect setting that allows users with stereo headphones to experience stereo and multi-channel content without the need to set up an extensive multi-channel speaker system.
speaker fill (noun)
A System Audio Effects (SYSFX) component used to provide a more immersive audio experience in the Windows Media Player and thus an improved listening experience by utilizing the available speakers that a user has attached to his/her PC by sending audio to all of the speakers, regardless of the number of channels the content contains. This will provide a better sounding experience for stereo and quadraphonic content being rendered on multi-channel playback systems.
Өлгөн адамды жоктоп, кошуп ыйлоо. Не эриңди жоктоп эртели-кеч үн чыгарганга жарабадың, – деген Нурматтын ага, жеңелеринин сөзүн алда нечен ирет уктум (Жантөшев). Калы мергенди жоктоп, аялы эки маал үн чыгарат (Бейшеналиев). В.: Үн салуу. Деп жаш сулуу муңданып, Буркурап, боздоп үн салды (Турусбеков).
Көбүнчө өлгөн адамды жоктоп, кошуп ыйлоо. Не эриңди жоктоп эртели-кеч үн чыгарганга жарабадың, - деген Нурматтын ага, жеңелеринин сөзүн алда нечен ирет уктум (Жантөшев). Калы мергенди жоктоп, аялы эки маал үн чыгарат (Бейшеналиев).