келе I дай сюда, дай мне; келе колуңдагыны дай то, что у тебя в руке; көрөмбү мен көрбөймбү, коштошслук келе кол фольк. увижу я (тебя) или не увижу (неизвестно), давай руку, попрощаемся; "келе" деген доом жок у меня нет никаких долгов; "келе" деген доом жок болсо, ыңк эткен оорум жок болсо! погов. (хорошо было бы) если бы ко мне не было долговых претензий, если бы у меня не было и маленькой болезни!; келе бакан, куу (или көк) союл скандалист, драчун. келе II ир. 1. мишура или канитель (нитка); 2. название дорогой материи; келеден чапан мен түйдүм фольк. я сшила халат из келе. келе III ир. рогатый скот; корова; желеде келе, уюм бар фольк. на привязи у меня есть рогатый скот, на привязи у меня коровы; өңгүрөп калган келеси фольк. коровы его громко мычали.
Iзат.1. Кымкап өңдүү ткандарга бастыруу үчүн колдонулуучу жезден жасалган ичке сым жип, же алтын – күмүштүн буусуна кармаган ичке жип.
2. Абдан кымбат баалуу кездеме, материал. Келеден чапан мен түйдүм КЕЛЕIIэтиш. Бер деп суроону билдирүүчү сөз. Акман аке, келе комузду (Сыдыкбеков).
1. Кымкап өңдүү кездемеге бастыруу үчүн колдонулуучу жезден жасалган ичке зым жип же алтын-күмүшкө буулатылган жип. Азапты тартып мен жүрдүм, Келеден чапан мен түйдүм («Эл адабияты»). 2. Абдан кымбат баалуу калың кездеме. Келеден чапан мен түйдүм.
Бирөөдөн талап кылууну, бергин деп суроону билдирүүчү сөз. «Келе бери ай балтаны!» – деген катуу кыйкырык чыгып, боз үйдүн айланасына жете келген аттын дүбүртү угулду («Ала-Тоо»). Акман аке, келе комузду (Сыдыкбеков).
Чыр-чатакты жакшы көргөн, уруш десе тура жөнөгөн, уу десе, чуу деген, чуулгандуу. Кандай келе бакан, куу союл жигиттердин жыйырмасын тандады (Үмөталиев). Буйругу жок, неси жок, келе бакан, куу союл боло баштадыңар го (Юсмоналиев). -Ээ, балам, сенсиз деле кыргызда келе бакан, куу союл аз эмес, - деди Бурма (Аалы).
Чыр-чатакты жакшы көргөн, уруш десе тура жөнөгөн, уу десе, чуу деген, чуулгандуу. Кандай келе бакан, куу союл жигиттердин жыйырмасын тандады (Үмөталиев). Буйругу жок, неси жок, келе бакан, куу союл боло баштадыңар го (Осмоналиев). – Ээ, балам, сенсиз деле кыргызда келе бакан, куу союл аз эмес, – деди Бурма (Токомбаев). В.: Келе бакан. Келе бакан жигиттер бир-бирине карап, таңданып турушту (Укаев). Келе бакан, көк союл. Бул кайсы келе бакан, көк союл?
сын.1. Чала, толук эмес уюган (көбүнчө айран, сүт жөнүндө).
Келегей тартып, ирип туруп алды (Убукеев).
2. Так, таасын сүйлөй албаган, тантык. Тили келегей. Тили.. келегей болгондуктан ал «р» тамгасын «й» деп айтчу («Жаш ленинчи»).
1. Толук эмес, чала уюган, чалалыгы бар. Келегей айран. Келегей тартып ирип туруп алды. (Убукеев). 2. Таасын сүйлөй албаган, тили чалыштаган, тантык. Тили баланыкындай келегей болгондуктан, ал «р» тамгасын «й» деп айтчу («Жаш ленинчи»).
Келеке кылып шылдыңдоо, мыскылдоо, шакаба кылуу. Кыз-келиндер Момуштун ырын келекелеп күлүшөт (Бөкөнбаев). Араб элин тоотпой, кемсинтип, өспөй калган деп келекелейт («Чалкан»).
~: келем шарып или келеме шарып ар. коран, священное слово; келем шарып карма- клясться на коране; ак буудай унун чайнады, келеме шарып кармады фольк. (в подтверждение клятвы) он жевал муку из белой пшеницы и держал в руках коран.
келеме I см.келем. келеме II (в эпосе) то же, чтокеле II; келеме жажа воротник, расшитый канителью, воротник с позументами; келеме бото род верхней одежды (ср. келеватун).
КЕЛЕМЕ ШАРЫП (арабча келаму-шариф, калем — сөз, сүйлөм; шариф-ыйык) — эпостун негизги варианттарында эскерилген ислам дининин уютку китеби Курандын элестүү аталыштарынын бири (мисалы, келамул-керим — кайрымдуунун сөзү жана башкалар). К. ш. Манаста «куран» терминине синоним катары кеңири пайдаланылат. Убадалашуунун өтө олуттуу түрү — ант берүү маалында Манас жана анын ишенимдүү жөкөрлөрү, чоролору, талапкерлери, насаатчылары тарабынан К. ш. кармалган. Адатта К. ш. кармоо жөрөлгөсү кыргыздын мусулман динин кабылдаганга чейинки «ак буудай унун (нанын) чайноо», «колун канга малуу», жоокердик курал менен касам ичүү (кылыч мизин кармап же жалап, аккелтени оозанып жана башкалар) сыяктуу жөрөлгөлөрү менен тыгыз байланышта ишке ашкан.
Көлөмү чоң келген талаа чычканы. Гүлайым келемиштердин ийнин казып буудай табуу үчүн жөнөдү (Абдукаримов). Келемишке жедирбей, Кал түшүптүр дедирбей (Үмөталиев).
1. (чаще келеңкер чачпак) украшение из ниток с разными брелоками и побрякушками, приплетаемое к женской косе; келеңкер чачпак келин бар, бойго жеткен уулу бар фольк. у него есть сноха с украшением на косе, у него есть взрослый сын; 2. этн. иносказательно змея; алтымыш баштуу, жүз көздүү боору кызыл келеңкер, сырты чаар келеңкер, тыбыратпай, шыдыр чык! (из заговора против укуса змей) шестидесятиглавая краснобрюхая змея, внешностью пёстрая змея, не трепыхайся, выходи без задержки!
1. Ар кандай түстөгү кооз жиптерден түрдөлүп жасалган чач учтук. Келеңкер чачпак кең соору, Керилген жеңең мен элем («Сейтек»). 2. Кездеменин бир түрү.
КЕЛЕҢКЕР ЧАЧПАК — жаш келиндер, орто жаштагы аялдар аркасына өрүлгөн чачтарынын учуна тагынуучу асемдик буюм. Ал бири-бирине шакекчелер менен бириктирилген тегерек, үч, төрт бурчтук формадагы күмүш тыйын жибек чачыктардан турат. Эпосто К. ч. төмөнкүчө сүрөттөлөт: «Келеңкер чачпак кең соору, Келбети нурдун кызылдай, Узун бойлуу жал-жал көз», (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 131), «Келеңкер чачпак бир кучак, Май сооруда жаркылдайт, Балтыркандай солкулдайт» (Радлов жазып алган вариант). Келенкор кездемесинен жасалган чачпак.
ир. 1. моток; келеп жип нитки в мотке (не на катушке); бир келеп жип один моток ниток; келеп темир фольк. тонкая металлическая проволока; 2. перен.южн. [кәләв] то же, чточалма II; оң-сол чалып оронгон мен кэлэвиң болоюн фольк. я буду твоим арканом, обвивающим (тебя) справа и слева.
Чыгырыкка түрүлбөй, эндей чалып койгон, жөнүнчө топтолгон жип түрмөгү. Бир келеп жип. Күлүктөрдүн көкүлдөрү ак кебезден чырмалган келеп жип менен түйүлгөн (Осмоналиев).
Боло турган же болуп жаткан иштин шартына ылайык кеңеш катары айтыла турган ар кандай сөздөр. Келер-кетер сөздөрдү сүйлөдү («Ала-Тоо»). Келер-кетер сөздөрдү билип турган жан экен («Эр Төштүк»). Зуннахунга абдан таанышып калуу үчүн келер-кетер сөздөрдүн бардыгын айтышты (Жантөшев). ...Кайрат кыл... деп келер-кетер сөздөрдү айтып, жетилигин өткөргөнгө жеткирбей орокко алып чыктык (Медетов).
Боло турган же болуп жаткан иштин шартына ылайык кеңеш катары айтыла турган ар кандай сөздөр. Келер-кетер сөздөрдү сүйлөдү («Ала-Тоо»). Келер-кетер сөздөрдү билип турган жан экен («Эр Төштүк»). Зуннахунга абдан таанышып калуу үчүн келер-кетер сөздөрдүн бардыгын айтышты (Жантөшев). Кайрат кыл... – деп келер-кетер сөздөрдү айтып, жетилигин өткөргөнгө жеткирбей орокко алып чыктык (Медетов).
Эмки боло турган, келе турган, эми болуучу. Келерки жыл. Келерки жай. Келерки жолу. Келерки түшүм үчүн эртелеп кам көрө баштадык («Кыргызстан аялдары»). Ошентип, келерки жаз сөзсүз биздин жазыбыз болот! (Сасыкбаев).
Акылсыз, келесоо адамга мүнөздүү жүрүм-турум, жорук-жосун, келесоолорго таандык сапат. Келесоо чалыш дейсиң. Анын келесоолук кылганын кайдан көрдүң? (Байтемиров).
зат. Шылдың, мыскыл, келеке. Кыз-келиндер.. Аманга бир катар келече сөздөрдү айтып өтүп кетишти (Убукеев). Эки калмак делдектеп, Келече кылат күн сайын («Эр Табылды»).
келече, келеч: кеп-келече или кеп-келеч или келеч сөз разговоры, новости, пересуды; эмне (или кандай) кеп-келечиң бар? что скажешь?, с каким делом пришёл? шаарда кандай кеп-келече бар? какие разговоры в городе? что в городе нового? кеп-келеч айтышып, күлкү болуп, береке менен отурабыз мы сидим мирно, смеёмся, рассказывая всякую всячину; кеп-келечте жок захудалый, никудышный.
Шылдың, мыскыл, келеке. Кыз-келиндер атамды бет алдыра бир катар келече сөздөрдү айтып өтүп кетишти (Убукеев). Эки калмак делдектеп, Келече кылат күн сайын («Эр Табылды»).
Алдыда келе турган, боло турган, көздөгөн турмуш. Келечек жөнүндөгү ой кимдердин акылын бийлебеген (Абдумомунов). Салима келечектин таттуу кыялына кирип ойлонду (Абдукаримов).