карга I 1. ворона (общее название); көк карга сизоворонка; ала карга серая ворона; ала карганы атынан чакырат погов. ворону зовут по её имени (т.е. следует вещи называть их именами); чар карга или коң карга грач; эркек карга 1) самец вороны; 2) перен. смельчак; бул өрөөндө эркек карга жалгыз сен эмессиң в этой долине не ты один смельчак; эркек каргача чокчоңдойт или эркек каргадай чокчоңдойт он петушится; жалгыз карга бокко тойбойт погов. одинокая ворона навозом не насытится (нужна компания); 2. перен. дитя (чаще о малолетнем сыне); менин колума да карга чычаар погов. и на моей улице будет праздник (букв. и на мою руку ворона нагадит); карга бок чокуй электе келдим я пришёл чуть свет (букв. я пришёл, когда ещё ворона навоза не клевала); каргадай маленький (о ребёнке-несмышлёныше); каргадай жетим сиротка, малый ребёнок-сирота; каргадайда в раннем детстве; каргадайынан (он) с раннего детства; каргадай болгон алтын баш фольк. одинокая, беззащитная головушка; карга тырмак 1) см. тырмак; 2) (точнее карга тырмак чөптөр) травянистые растения на небольших каменистых или песчаных склонах гор; карга тебиш см.тебиш I 2. карга- II проклинать, клясть, ругать; ал каргаса, жерге батпайт погов. если народ проклянёт, то на земле места не найдёшь; каргап-шилеп разругав на все корки.
I зат. Тамакты ылгабай жей берүүчү, көбүнчө кара бозомук келген анчалык чоң эмес канаттуулардын жалпы аты. Кара карга. Ала карга. Чар карга. Кон карга. Карга бакса куш болбойт, кара темир курч болбойт (макал).
¨Көккарга — жалпы каргалардан кичине, көк түстөгү канаттуу.
КАРГАIIэтиш. Жамандыкка, кырсыкка учуроо тилегин айтуу, каргыш айтуу. Тейитбек Курманбекти каргай баштады (Жантөшев). Казанчы бай уулунун бул кылыктары үчүн анын жалгызына карабастан жатып да, туруп да каргай турган (Аалы).
«Бирөөгө жамандыкты, кырсыкты тилөө» маанисиндеги карга сөзүнүн кандайча келип чыкканын аныктай турган түздөн-түз далилдер азырынча жок. Ошондой болсо да бул сөздүн келип чыгышына кыйыр далилдерди келтирүүгө болот. Байыркы түркчө йарлыка сөзү кыскарып отуруп жалга сөзү келип чыгып, андан карга сөзүнүн карама-каршы маанисиндеги алка сөзү келип чыкканы белгилүү. Карга сөзү да алгачкы бир-эки муунун жоготуп, тыбыштык жактан кыскарууларга учурап, азыркыдай түргө келиши мүмкүн. Анын алгачкы түрү каршылыка (<каршы+лык+а) болушу ыктымал. Ал алкагандагыга салыштырганда каршы тилектеги сөздөрдү айтканы үчүн ушундай аталган болуу керек.
Бирөөгө жамандык каалаган, кырсык тилеген мааниде каргыш айтуу. Мендирман ит өлдү деп, Элим каргап жаткандыр («Мендирман»). – Аябай, катуу каргасаң керек, Мырзабайдын үйү өрттөндү (Абдукаримов). Жалгыз баламды каргап отуруп бир балакетке жолуктургуң бар го тилиңе келген как баш! – деди кемпир («Ала-Тоо»).
Эртең менен эрте, таң заардан, таң азандан. – Кеттиби карга бок чокуй электе? – Кетти («Кыргызстан маданияты»). – Эл-журт тынччылыкпы? Эмне болуп кетти? Карга бок чокуй электе келиптирсиң? («Кыргызстан маданияты»). В.: Карга кык чокуй электе. Ушуну шылтоолошуп, таң заардан карга кык чокуй электе жетип келишет (Борбиев).
Эртең менен эрте, таң заардан, таң азандан. - Кеттиби карга бок чокуй электе? - Кетти («Кыргызстан маданияты»). - Эл-журт тынчылыкпы? Эмне болуп кетти? Карга бок чокуй электе келиптирсиң? («Кыргызстан маданияты»).
сын.1. Карга сыяктуу, каргага окшош;
2.өт. Кичинекей, жаш. Каргадайдан тең өскөн Таежеси Кишимжан («Олжобай менен Кишимжан»). Каргадай болгон балага Кармашып алың келбеди («Эр Табылды»).
1. Каргага окшош, карга сыяктуу. 2. өт. Кичинекей, бою, көрүнүшү кичине. Каргадайдан тең өскөн, Канча бир сөзгө кеңешкен («Олжобай менен Кишимжан»). Кабыланга Каныкей каргадайдан жолукту («Манас»). Ушул каргадай болгон байкуш чалды атка таңып, кечке кой кайтартайын деген ою бар го? («Ала-Тоо»).
карган I см.кары- V. карган- II возвр. откарга- II 1. клясться, божиться; ууру тойгончо жеп, өлгөнчө карганат погов. вор досыта (ворованным) насытится, (а потом) вовсю (букв. до смерти) клянётся (мол, не брал); алып-жутуп, жеп коюп, "алганым жок" деп, карганат фольк. урвёт, присвоит, (а потом) клянётся, мол, я не брал; 2. произносить заклятия, заклинать; карганып-шиленип 1) клянясь и божась; 2) изрыгая ругательства на всех и вся.
Iэтиш. Бир нерсени иштебегендигине, күнөөсү жок экенине, айыптуу эмес экенине ишендирүү үчүн каргыш сөздөрдү айтуу. Ууру тойгончо жеп, өлгөнчө карганат (макал). Айдарбек безилдеп, карганып жиберди (Жантөшев).
КАРГАНIIкары менен бирдей.
Өзүнүн актыгын, айыптуу эмес экендигин билдирүү же актануу үчүн өзүнө карата каргыш сөздөрдү айтуу, каргыш кылуу. Иши кара болсо да, Иле менен карганат (Токтогул). Айдарбек безилдеп карганып жиберди (Жантөшев). Арбак уруп кетсин деп, Карганып сөздү көп айтат (Тоголок Молдо).
понуд. откарган- II; каргантпай кесем тилиңди фольк. я отрежу тебе язык, не дав произнести заклятия; касамга алып каргантып фольк. приведя к присяге и заставив поклясться.
Кандайдыр бир ишке, ой-тилекке, максатка буйдоо болгон, аткарылышына, ишке ашышына жолтоолук кылган кырсык, каршылык, тоскоолдук. Биздин оюбузга койбой, ушул балакет зөөкүр каргаша болот экен да! («Ала-Тоо»). Экөөбүздүн бактыбызга каргаша болуп, түндүн түнөргөнүн карачы (Жантөшев).
беспокоящий, тревожный, неприятный; каргашалуу кабар тревожная, зловещая весть; бирөөнүн көзүнөн, каргашалуу сөзүнөн өзүң сакта спаси нас от чужого сглаза, от злого слова.
сын. Кырсыктуу, тоскоолдуу, жолтолуу. Мал кырылды го, каргашалуу бул кандай кар болуп калды («Ала-Тоо»). Кайгырып, Каке, турупсуң Каргашалуу өлүмгө (Токтогул).
Иштин, ойлогон максаттын ж. б. аткарылышына, ишке ашуусуна каргаша болгон, тоскоолдук кылган, кырсыктуу, чырчатактуу. Атай Таластан агылгалап чыга албай жүргөндө мына ушул каргашалуу окуя чыга келди (Каимов). Кайгырып мында турупсуң, Каргашалуу өлүмгө (Токтогул).
Абдан кир, кычы (көбүнчө бутка карата). Бала көрбөгөнсүп, бала бакпагансып, айыл жеринде чоңойбогонсуп, мунун менин баламды карга шыйрак дегенин карасаң! («Ленинчил жаш»)
Абдан кир, кычы (көбүнчө бутка карата). Бала көрбөгөнсүп, бала бакпагансып, айыл жеринде чоңойбогонсуп, мунун менин баламды карга шыйрак дегенин карасаң! («Ленинчил жаш»).