балак I ир.ист. бич, палка (орудие телесного наказания); балак ал- или балак ур- подвергнуть телесному наказанию (палками, бичом); балак урул- страд. отбалак ур-; жүз камчы балак урулду (наказуемому) было нанесено сто ударов плетью; балак урдур- приказать подвергнуть телесному наказанию. балак II балак-балак эт- то же, чтобалакта-; балак-балак эткен семиз келин тучная молодуха, потрясающая своими телесами; кетменчи жигиттер ансайын балак-балак этишип, улам күүлөнүшөт здоровенные парни, работающие кетменями, всё с большей и большей силой делают взмахи; багалеги балак-балак этет его широкие штанины болтаются.
Iзат. Адамды уруп жазалоодо колдонулган курал (камчы, таяк). Кутулдук го түбөлүк Бай-манап кескен балактан (Токтогул). Казыга салып жүз камчы балак урдурду (Жантөшев).
БАЛАКII: балак-балактуур. Балпылдоо, балп-балп этүү. Кетменчи жигиттер ансайын балак-балак этишип.. күүлөнүшөт (Сыдыкбеков).
тар. Адамды уруп жазалоодо колдонулуучу тасма кайыш камчы, тилке калакча таяк сыяктуу курал. Молдо колун көтөрүп, балагы менен бир-эки деп санап, мени урганын гана билем (Баялинов). Менин жонумдан балак алдырып, өзүмдү кордоп кууп чыкты (Бектенов). Балага урду балакты («Манас» С. О.).
балака I южн. молодая поросль грецкого ореха; молодое деревцо грецкого ореха. балака II южн. то же, чтобалагат; балакага жеткен достигший совершеннолетия.
Балдарга карата эркелете айтууда колдонулат. Кечээ гана көчөдө топ кубалап жүргөн балакай, бир эле күнү күйөрмандардын сүймөнчүлүгүнө жетип, жарданган көпчүлүктүн оозуна илинет (Айтматов).
БАЛАКАН — эпизоддук кейипкер, Манастын чоң аталарынын бири, Каракандын атасы. Манастын бабалары тууралуу баянда белдүү баатыр адам катары эскерилет (Саякбай Каралаев, 1. 27).
Бир этаждуу үйлөрдүн үстүнө эс алып жатууга ылайыкталып, экинчи этаж сыяктанып курулган чатырча, бөлмө, веранда, атайын жай. Нүзүп балакананын эскирип калган жыгач тепкичтерин жай кычыратып басып жерге түштү (Касымбеков).
1. Балкайып толуп, же салаңдап турган нерсенин көрүнүшүн билдирүүдө колдонулат. Уйлардын желиндери сүт толуп чыңалгандыктан балак-балак этет. 2. Кийим-кечектин этек-жеңи, багалек кенен келип, балактаган көрүнүшүн, балпактап иштеген кыймыл-аракетти билдирүүдө колдонулат. Салкынга эргий түшкөн кетменчи жигиттер ан сайын балак-балак күүлөнүшөт (Сыдыкбеков).
ар. 1. беда, несчастье, напасть, большая неприятность; барган жериң от болсун, балакети жок болсун! пожелание место, куда ты отправишься, пусть изобилует травой и бед там пусть не будет!; чоң бир балакет башталбасын как бы не случилась какая неприятность; балакет чыгар- поднять свару, вызвать скандал; балакет сал- навлечь беду; балакетти дөөлөргө салып турган кези экен фольк. (это был) момент, когда он громил исполинов; балакетке учура- нарваться на неприятность; балакетке кал- попасть в беду; балакетке калба сын! как бы он не попал в беду!; кап, балакет! ах, несчастье!; ух, чтоб ему!; балакетти кара! вот беда!; балакет-салакет беды и напасти; балакетиңди алайын! ласк. приму на себя твои беды! (ласковое обращение, напр. матери к своему ребёнку); балакет алдыр- заставить принять на себя чьи-л. беды; сени чакырып, балакетими алдырат белем? думаешь, я тебя позвал потому, что ты можешь быть моим избавителем? (очень-то мне нужно! Дело в другом); балакет болуп на беду, к несчастью, как на зло; 2. (о человеке) бедовый, дошлый; балакет баскан непутёвый; кандай балакет баскан эмесиң! что ты за непутёвый такой!; балакет баскыр! бран. чтоб тебе (ему) неладно было!; балакеттей здорово чертовски; балакеттей билет он чертовски хорошо знает.
зат.1. Балаа, кырсык, бактысыздык. Бул балакет согушту чыгарган ким болсо да, оңолбосун! (Сыдыкбеков).
2. өт. Кыйын, айлакер, өткүр, көптү көргөн, шок. Балакет чыккан жашынан, Көкөтөйдүн Бокмурун Камдап койгон башынан («Манас»).
♦ Балакетиңдиалайын — жалынып, бирөөнү жакшы көрүүдө айтылат.
1. Балаа, кырсык. Кайраттуу эрдин барында, Балакет кайда дээр элек («Сейтек»). Чын балакет баштаптыр, Чымын жандан бечара, өлдүм деп кечип таштаптыр («Сейтек»). 2. өт. Айлакер, амалдуу, кыйын. Ой сараң кыз балакет, Тамакка кылдың аракет (Тоголок Молдо). Ал балакет болуп кетсе да колунан эмне келет (Байтемиров).
Кырсык чалгыр, жакшылык көрбөгүр, жаманчылыкка дуушар болгур деген сыяктуу наалат айтуу, каргоо маанисинде колдонулат. О, балакет баскыр десе! - Алкы бузулган манаптар, атаң бербесе деле торпокту алат эле да! - деп Сурма терең үшкүрдү (Жантөшев). «Мындайга көз да тийбейт, балакет баскыр», - деп ойлоду Кылычбек (Жакыпбеков).
Кырсык чалгыр, жакшылык көрбөгүр, жаманчылыкка дуушар болгур деген сыяктуу наалат айтуу, каргоо, урушуу маанисинде колдонулат. – О, балакет баскыр десе! Алкы бузулган манаптар, сапаң бербесе деле торпокту алат эле да! – деп Сурма терең үшкүрдү (Жантөшев). «Мындайга көз да тийбейт, балакет баскыр», – деп ойлоду Кылычбек (Жакыпбеков).
Мага асылба, тийишпе, мага келүүчү кырсык, кыйынчылык сага келсин, менден айлан деген маанидеги наалат айтуу, каргоо. Менин балакетимди албай жөн жүр. Көрсө, менин балакетимди алып жүргөн ошол экен да («Чалкан»).
Мага асылба, тийишпе, мага келүүчү кырсык, кыйынчылык сага келсин, менден айлан деген маанидеги наалат айтуу, каргоо. Менин балакетимди албай жөн жүр. Көрсө, менин балакетимди алып жүргөн ошол экен да («Чалкан»).
бирөөгө (көбүнчө балага же өзүнөн кичүүлөргө карата) жакшы көргөндүгүн билдирип, жалынып-жалбаруу иретинде колдонулат. Балакетиңди алайын, өзүңдү жакшы алып, жылуу кийинип жүр («Ала-Тоо»). Балакетиңди алайын жылдызым, уктап жатса да кабагы жарык (Сыдыкбеков). Балакетиңди алайын, туура кылыпсың ошону (Жусупов).
Бирөөгө (көбүнчө балага, өзүнөн кичүүлерге) жалынып-жалбаруу, жакшы көрүү маанисинде колдонулат. - Балакетиңди алайын, оорукчан элең, - деп уулуна айтып тиги кемпир көзүнө жаш алды (Мидин). Балакетиңди алайын, туура кылыпсың ошону (Жусупов). Балакетиңди алайын, ал сенин атаңды катуу кадырлайт (Тойбаев).
Кандайдыр бир коогалуу, доолуу жаман ишке кабылуу, кырсыктуу ишке дуушар болуу. – Сак бол, жолдош Белек. Бир балакетке калба. Ар бир ишти өзүң байкап турбасаң, кай бир кишилер сыртынан сатып жибериши да ыктымал (Жантөшев).
Кандайдыр бир коогалуу, жаман ишке кабылуу, кырсыктуу ишке дуушар болуу. - Сак бол, жолдош Белек. Бир балакетке калба. Ар бир ишти өзүң байкап турбасаң, кай бир кишилер сыртынан сатып жибериши да ыктымаал (Жантөшев).
Абдан укмуш, кыйын. Ал андайларды балакеттей билет, жөн эле ошентип жатса керек. Ал эсеп-кысапты балакеттей билет, алдыра койбос («Чалкан»). Ой, аның балакеттей өжөр неме экен («Кыргызстан маданияты»). Балакеттей тың келин.
Ал абдан укмуш, кыйын, анын билбегени жок. Ал андайларды балакеттей билет, жөн эле ошентип жатса керек. Ал эсеп-кысапты балакеттей билет, алдыра койбос («Чалкан»),
приносящий беду, несчастье; мурун куру талаа эле, балакеттүү бир тоосу пайда болуп калыптыр фольк. раньше (здесь) была просто степь, вдруг на беду появилась гора.
понуд. отбалакта-; байыркынын кийгени: көчүгүндө чалбары - балактатып кең кылган, багалеги саймалуу стих. раньше (люди) носили штаны широкие, болтающиеся сзади, штанины с узором.