Киргизско-русский словарь Юдахина
только с личными притяж. аффиксами:
чалкасынан жаткыз- или чалкадан жаткыр- положить кого-л. навзничь, на обе лопатки;
чалкасынан сал- свалить кого-л. навзничь;
чалкасынан кетти
1) он упал навзничь;
2) перен. он шарахнулся (в испуге);
аракты көрсө, чалкасынан кете турган болду он теперь от водки шарахается (боится её);
чалкасынан түшүп жата берет он блаженствует в полном безделье;
чалкаңдан түшүп, жыргап жата бересиңер деген эле он говорил, мол, вы будете наслаждаться, ничего не делая.

Толковый словарь кыргызского языка (1969)
: чалкасынан жатуу — аркасын жерге келтирип жатуу, аркасы төмөн караган абалда болуу. Мен чалкамдан жатып алып, чабак ура баштадым (Шимеев).
♦Чалкасынан кетүү — 1) аркасы менен жыгылып кетүү, арка жагын карай жыгылып кетүү. Супахан бакырып, чалкасынан кетти (Жантөшев); 2) чочуп кетүү, чочуп секирип кетүү.

Толковый словарь кыргызского языка. 2015
1. Аркасына карай бир аз чалкайган, ийилгенсиген, кайкайып турган көрүнүштө болуу. Кетмендин чалкагай ашталган сабы. Дубал чалкагай тартып, түз болбой турат. 2. Бийик, көз кайкыта заңкайган, чалкайган көрүнүш.

Толковый словарь кыргызского языка (1969)
этиш. 1. Көкүрөгүн бир аз көтөрө аркасын көздөй ийиле отуруу, бир аз чалкалай түшүү. Тайдай-Кара да чалкая олтуруп, короодой сыр аякты көтөрүп, кымыз жутуп жаткан (Сыдыкбеков).
2. Кенен, бир аз чалкак тартуу, жогору жагы кериле жыйылыңкы тартуу. Мына чалкайган, Суусамырдын маңдай-тескейи көз алдыга келди (Каимов). [Зарыл] кыздар болуп сейилге чыгышып, чалкайган төрдө жүрүптүр (Сыдыкбеков).
3. өт. Көтөрүлүү, кекирейүү, бой көтөрүү. Эңкейгенге эңкейгин, башың жерге тийгенче, чалкайганга чалкайгын, төбөң көккө тийгенче (макал).

Киргизско-русский словарь Юдахина
1. (о пологой местности) широко, величественно раскинуться;
чалкайган мал жайыттары широко раскинувшиеся пастбища;
чалкайган кең түз обширная равнина;
жылга тартып, кең төрлөр чалкаят вдоль ложбины раскинулись обширные горные пастбища;
2. перен. (о полном, громадном) принимать важный вид;
Опол тоодой чалкайып, чоң муруту калкайып фольк. (богатырь) будто Опол-гора, важно выставился, огромные усы его отвисли;
ээрде чалкая берип продолжая сидеть в седле, важно откинувшись;
желини карыш бээлериң желеде турат чалкайып стих. твои кобылицы с громадными сосками важно стоят у привязи (см. желе I 2);
3. перен. важничать, зазнаваться, задирать голову;
эңкейгенге эңкейгин, башың жерге тийгенче;
чалкайганга чалкайгын, төбөң көккө тийгенче погов. пред тем, кто склоняется, склонись до земли; пред тем, кто задирает голову, задирай и ты до неба;
"байбиче" десем, мактанба, "каным" десем, кайкайба! өз алдыңдан чалкайба! фольк. если я тебя назову "байбиче" (см.), не хвались, если назову "ханум", не возгордись, сама перед собой не важничай.

Толковый словарь кыргызского языка. 2015
1. Көкүрөгүн бир аз көтөрө аркасын көздөй ийиле отуруу, бир аз чалкалай түшүү. Тайдай-Кара да чалкая олтуруп, короодой сыр аякты көтөрүп, кымыз жутуп жатты (Сыдыкбеков). 2. Кенен, бир аз чалкак тартуу, жогору жагы кериле жыйылыңкы тартуу. Мына чалкайган Суусамырдын маңдай-тескейи көз алдыга келди (Каимов). Зарыл кыздар болуп сейилге чыгышып, чалкайган төрдө жүрүптүр (Сыдыкбеков). 3. өт. Көтөрүлүү, кекирейүү, бой көтөрүү. Эңкейгенге эңкейгин, башың жерге тийгенче, чалкайганга чалкайгын, төбөң көккө тийгенче (макал).

Киргизско-русский словарь Юдахина
широко раскинувшийся пологий склон горы;
чалкак төр раскинувшееся высокогорное пастбище;
өндүрлүү чалкак узкая долина между двух гор, перерезанная вдоль речкой;
чалкак тоо
1) величественно раскинувшаяся гора;
2) перен. надёжная опора;
каралды чалкак тоом жок, калдайган айыл элим жок фольк. нет у меня защиты, нет надёжной опоры, нет моего многочисленного народа;
чалкак-чалкак зоо нагромождение выпирающих скал;
кийик чубап өтпөгөн чалкак-чалкак зоо болгон фольк. было (такое) нагромождение скал, через которое (даже) дикие парнокопытные не проходили;
чалкак төш
1) широкая и выдающаяся вперёд грудь, грудь колесом;
2) человек с грудью колесом.

Толковый словарь кыргызского языка (1969)
зат. Кеңири, кериле созулуп жаткан айдөөш жер. Береги чалкакта жаткан чабдар айгырдын үйрү машинаны көрөр замат дыр берип, үрккөн бойдон бетке чыга качты («Жаш ленинчи»). Чалкактан жылкы куубасак («Эр Табылды»).

Толковый словарь кыргызского языка. 2015
Кеңири, кериле созулуп жаткан айдөөш жер. Береги чалкакта жаткан чабдар айгырдын үйрү машинаны көрөр замат дыр берип, үрккөн бойдон бетке чыга качты. Чалкактан жылкы куубасак («Эр Табылды»).

Киргизско-русский словарь Юдахина
1. то же, что чалкала-;
кан Манастын Ак-шумкар, тегеренип калкактап, тескери учуп чалкактап фольк. Белый кречет хана Манаса, широко расправил крылья и, величаво взмахивая ими, полетел в обратную (от охотника) сторону (на дичь);
курсактары чалкактап, мүйүздөрү калкактап, көп бугу чыгып калыптыр фольк. вышло много оленей с большими животами, с рогами, раскинувшимися (далеко в стороны);
2. перен. быть в приподнятом настроении, чувствовать себя привольно.

Толковый словарь кыргызского языка (1969)
этиш. 1. Көкүрөгүн кере артын көздөй ийилүү, чалка жагына кериле кайкалоо. Жумшак ордунда чалкалай отурган академик Аскарга кадимкидей көрүнөт (Сыдыкбеков). Лом көтөрүп чалкалап, Ташты кумдай талкалап (Осмонкул).
2. Кайкалай тартып көрүнүү, заңкайып бийик, керилген көрүнүштө болуу. Чалкалап зор Тянь-Шань асман мелжип, Мал жайнап жайлоодогу төр керилди (Үмөталиев). Чалкалаган кара тоо, Чатыраган көркүңөн (Тоголок Молдо).
3. өт. Чиренүү, бой көтөрүү, менменсинүү, көтөрүлүү. Чалкалап бекер жатпа, Жайсыз жерден конбогун Шашма деген атка (Шүкүрбеков). Кедей барса— арыз айтып, Көргүсү келбей чалкалайт (Барпы).

Киргизско-русский словарь Юдахина
1. откинувшись корпусом назад, выпячивать грудь и живот;
чалкалап отур- сидеть с важным видом, выпятив грудь и слегка откинув голову назад;
атка минип чалкалап фольк. сидя важно на коне;
2. перен. важничать; быть надменно требовательным;
милдет кылып келген жан, тойдургун деп, чалкалар фольк. прибывший "обязательный" гость (см. конок I 1) будет бесцеремонно требовать, чтобы его насытили;
чалкалап эле калыптыр очень уж он стал требовательным (для себя);
3. величественно раскинуться;
Арсланбап тоолору, асман тиреп, чалкалайт величественно раскинулись горы Арсланбапа, (вершинами) упираясь в небо.

Толковый словарь кыргызского языка. 2015
1. Көкүрөгүн кере артын көздөй ийилүү, чалка жагына кериле кайкалоо. Жумшак ордунда чалкалай отурган академик Аскарга кадимкидей көрүнөт (Сыдыкбеков). Лом көтөрүп чалкалап, Ташты кумдай талкалап (Осмонкул). 2. Кайкалай тартып көрүнүү, заңкайып бийик, керилген көрүнүштө болуу. Чалкалап зор Тянь-Шань асман мелжип, Мал жайнап жайлоодогу төр керилди (Үмөталиев). Чалкалаган кара тоо, Чатыраган көркүңөн (Тоголок Молдо). 3. өт. Чиренүү, бой көтөрүү, менменсинүү, көтөрүлүү. Чалкалап бекер жатпа, Жайсыз жерден конбогун, Шашма деген атка (Шүкүрбеков). Кедей барса – арыз айтып, Көргүсү келбей чалкалайт (Барпы). Сабырдуулук өтө керек өскөнгө, Чалкаласаң окшоп кетет көпкөнгө (Акматалиев).

Киргизско-русский словарь Юдахина
слегка откинувшийся корпусом назад (тем придав своей позе важность);
мандаш урунуп отурган оң бутун саал сунуп, чалкалаңкы тартып калды сидевший (на полу) с поджатыми под себя ногами (см. мандаш) слегка откинулся корпусом назад.

Киргизско-русский словарь Юдахина
1. крапива;
муруттарың бир бөлөк, өтөккө чыккан чалкандай фольк. усы у тебя особые, подобны крапиве во впадине на склоне горы (где она буйно растёт);
кирпигине караса, өтөккө чыккан чалкандай фольк. посмотришь на ресницы его - подобны они крапиве во впадине на склоне горы;
2. "Чалкан" название киргизского юмористического журнала.

Толковый словарь кыргызского языка (1969)
зат. 1. Жалбырактарында, сабагында денеге тийгенде тызылдатып чага турган түгү бар, отоо чөпкө кирүүчү өсүмдүк.
2. өт. Чагып ала тургандай, уулуу, ийне менен сайып алгандай өткүр. Бирөө бар сырты жылма, ичи чалкан, Тил менен балкыткандын көбү жалган (Аалы).

Краткий этимологический словарь кыргызского языка
Чалкан чагат – ушул касиети бул өсүмдүктү башкалардан айырмалап турат. Бирок чөптүн атында андай чага турганы байкалбайт. Ошондуктан чалкан деген сөздүн келип чыгышы тууралу мындай болжолду айтууга туура келет. Чалкан сөзү алгачкы чак+кан бөлүктөрүнүн биригишинен турган. Катар келген геминаттык к тыбышынын бири диссимиляцияланып, л тыбышына өтүп кеткен: чаккан> чалкан.

Толковый словарь кыргызского языка. 2015
1. Жалбырактарында, сабагында денеге тийгенде тызылдатып чага турган түгү бар, отоо чөпкө кирүүчү өсүмдүк. 2. өт. Чагып ала тургандай, уулуу, ийне менен сайып алгандай өткүр. Бирөө бар сырты жылма, ичи чалкан, Тил менен балкыткандын көбү жалган (Токомбаев).

Киргизско-русский словарь Юдахина
~: чалкар көл
1) огромное озеро;
2) перен. великодушный, щедрый;
чалкар көл сыяктуу кең киши добрый и шедрый, будто огромное озеро, человек;
чалкар бел огромный горный перевал;
адам ашып чыга албас бийик чалкар белге окшоп фольк. он подобен огромному горному перевалу, который не может преодолеть человек.

Толковый словарь кыргызского языка. 2015
1. Бир нерсеге макул болбоо, баш тартуу, айнуу. Таш түшкөн жеринде оор деген салтка баш ийип, кетүүгө бел байлап отурган Батийна Абдыракмандын кейпин көргөндө чалкасынан кетти (Сыдыкбеков). 2. Аркасы менен жыгылып кетүү, арка жагын карай жыгылып кетүү. Супахан бакырып, чалкасынан кетти (Жантөшев). 3. Чочуп кетүү, чочуп секирип кетүү.

Киргизско-русский словарь Юдахина
чалкы I
чалкы серке южн. чёрный белоухий козёл по второму году.
чалкы- II
1. широко раскинуться, распростереться;
алды жагын караса, бүлбүлдөп чалкын, чөл жатат фольк. посмотреть вперёд - (там) в лёгкой дымке раскинулась обширная пустыня;
тунук көлдө чалкыган кууну кушка жегизбе фольк. не допускай, чтобы хищная птица поедала лебедя, спокойно живущего на светлом озере;
2. двигаться медленно, плавно, свободно;
балыгы сууда чалкыган, куулары көктө калкыган фольк. рыба (там) в воде безмятежно плавает, лебеди (там) в небе спокойно летают;
3. чувствовать себя вольно, свободно;
каарлуудан кутулса, калың журт чалкып оңбойбу? фольк. разве не заживут свободно массы народные, когда избавятся от тирана?
элиң чалкып өсүүгө, жоодон бейкут жер жакшы стих. чтобы народ твой безмятежно жил и множился, нужно безопасное от врагов место;
чардагыла, күлгүлө, чалкысын жалын оюңар стих. веселитесь, смейтесь - пусть будет свободна ваша пламенная мысль;
этеги чалкыган живущий привольно, без нужды и стеснений;
этеги чалкын, кең өскөн фольк. жил он привольно, рос свободно.

Толковый словарь кыргызского языка (1969)
этиш. 1. Толкугансып көйкөлүү, ойкуп-кайкып көрүнүү; кең болуп жайылып жатуу (көл, жер ж. б.) Чалкыган көлдөн жай алган, Куулардан козгоп сайрады (Тоголок Молдо). Чалкыган тегиз жер менен, Чартылдап туман жел менен («Олжобай менен Кишимжан»).
2. Эргүү, толкундоо; ташкындоо, ашып ташуу. Көңүлү чалкып карт ырчы, Көзүнөн жашын ирмеди (Бөкөнбаев). Казнабыз, байлыгыбыз чалкыса, Элибиздин телегейи тең болор (Осмонкул).

Толковый словарь кыргызского языка. 2015
1. Толкугансып көйкөлүү, ойкуп-кайкып көрүнүү, кең болуп жайылып жатуу (көл, жер ж.б.) Чалкыган көлдөн жай алган, Куулардан козгоп сайрады (Тоголок Молдо). Чалкыган тегиз жер менен, Чартылдап туман жел менен («Олжобай менен Кишимжан»). 2. Эргүү, толкундоо, ташкындоо, ашып-ташуу. Көңүлү чалкып карт ырчы, Көзүнөн жашын ирмеди (Бөкөнбаев). Казнабыз, байлыгыбыз чалкыса, Элибиздин телегейи тең болор (Осмонкул).

Киргизско-русский словарь Юдахина
понуд. от чалкы- II
купенин ичи, буруксун, жемиштин жытына аңкьн, Карабектин көңүлүн чалкытты купе наполнилось благоуханием, ароматом фруктов, и (это) подняло настроение Карабека.