коло I ир. короткое бревно (1,5 - 2 метра); коло карагай короткое еловое бревно; колодой балбан билек тракторчу тракторист с толстыми богатырскими руками. коло II бронза; коло үзөңгү бронзовое стремя; коло доору бронзовый век. коло- III бояться, страшиться; в страхе бежать; салышпай душман кологон фольк. не вступая в бой, враг в страхе бежал; атым менин Жолойдур, ар душман качып колойдур фольк. имя моё Джолой, любой враг от меня бежит, боится; берен кийсе, белсенип, бет алган бенде кологон фольк. когда он, надев кольчугу, готовился к схватке, люди, на которых он шёл, в страхе бежали; кологон бойдон кетти он в страхе бежал.
I зат. Жездин калай ж. б. кошуп эритилген түрү. Чарыкчы толтосу коло, учтуу бычакты. алып курчутту (Сасыкбаев).Шарип анын.. колунан коло шакекти көрүп калды (Бейшеналиев).
«Алтынбы, жезби, колобу, Акындын жайын эл билет» (Байдылда). Ал — зергерчиликти иштетүүдө буюмдун жердиги. Жездин, коргошундун, калайдын аралашмасынан пайда болуп, аны колдонуу ийкемдүү келет. Колонун эки түрү бар. Ал сары жана ак саргыл түстө көрүнөт да, бул жезге караганда тазараак, анча дат чалбайт. Андан ат жабдыктарына, салттуу буюмдарга шөкөттөрдү, аялдардын кооз нускаларын жана идиш-аяктарды, салттуу буюмдардын, кишен өңдүүлөрдү жасайт. Бул чоюлбай катуу, сынма келет. Ошондуктан, ал айыл чарба, өнөр жай техникаларында аз колдонулат. Колодон үзөңгүнү бир да бөлүп-бөлүп куюуга да болот. Коло жездей кепшер боло албайт. Ал эми күмүштүн, жездин аралашмалары аркылуу бирдемелер карматылат.
Дөңгөч, бир кетим карагай. Колодой болгон мойнуна, Колун салып бурады («Эл адабияты»). Көчөнүн боюнда кыйылып жаткан бир коло терекке минип-түшүп, төрт бала ойноп турушкан эле (Сыдыкбеков). Мал сарайдын тегереги коло-коло карагайга шыгырайт («Эркин-Тоо»).
Коркуу, коркунучта болуу, коркуп качуу. Бүлдүрүп сайып киргенде, Бүтүндөй калмак колоду («Эр Табылды»). Колоп калды деп баргын, Кошой баштык карысын, Байлап алды деп баргын («Манас»).
КОЛО ВЕКСЕЛИ – аны каттоо жана банктан акча алууга, же болбосо жалган кредиторду пайда кылуу максатында кудуретсиздик карыздарын жасалма көбөйтүү үчүн арналган вексель.
колода I ж. 1. (обрубок) дөңгөч; 2. (для водопоя и т.п.) ичи оюлуп, чукулуп жыгачтан жасалган нерсе (мис. аштоо, ноо ж.б.). колода II ж. (карт) колода (ойноло турган картанын толук комплекти).
Тарыхый-маданий мезгил б.з.ч. 4млн. жылдыктын аягы. Коло доорунда 1 миң жылдыктын башында коло иштетүү, колодон эмгек куралдарын жана курал-жарактарын жасоо негизги орунду ээлеген.
стрела; колуна саадак кармады, колок менен жайлады стих. взяла (богатырша) в руки лук и уложила (врага) стрелой; кыйла жанды ыйлаткан, колок менен сулаткан стих. многих она (богатырша) доводила до плача, стрелами укладывала (убивала).
1. болтаться (о чём-л. неуклюжем, несуразном); 2. перен. вести себя излишне вольно, развязно (в отношении манер, движений); атты жаратып минип алышып, колоктоп бастырып жүрүшкөн (бездельники) вытренировав коней, с развязным видом разъезжали; колоктоп бош жүр- болтаться без дела, бездельничать; колоктоп бош басып жүргөнүңөрдү көрбөйүн, жооптуу болосуңар! чтобы я не видел вас болтающимися без дела, в ответе будете!
готовясь к схватке, к бою, освободить от одежды правую руку; приготовиться к схватке, к бою; коломочтоп, кол барса, Ордобай карап турабы? фольк. когда готовое к бою войско двинется, разве Ордобай останется безучастным? коломочтоп кол алып, жоого каршы жасандым фольк. взяв войско, готовое к бою, я приготовился к схватке с врагом; эки колун коломочтоп, эки этегин белине кыстарып обнажив обе руки (спустив одежду до пояса) и подоткнув полы за пояс (готовый встретить врага).
Күрөшүү, кармашуу же кандайдыр бир ишке киришүү алдында колдоорун жеңинен бошотуп, шымаланып даярдануу, оңтойлонуу. Эки колун коломочтоп, эки этегин түрүнүп («Ала-Тоо»).
возвр. отколомочто-; согушта оң жеңин кемерге кыстарып, коломочтонуп жүргөн в бою (киргизы) заправляли правую полу за пояс и освобождали правую руку от одежды; жеңдерин чечип, коломочтонуп, шымдакчан болуп согушкан (киргизы) сражались, скинув (правый) рукав, заправив рубаху (или халат) в штаны и обнажив руку и плечо; коломочтонуп түрүнүп, комузун алып ырдай баштады освободив правую руку от одежды, он (акын), взяв комуз, начал петь.
коломсок (в эпосе) то же, чтосаадак 1; коломсоктон ок алып фольк. взяв стрелу из колчана; коломсокко кол салды, ошо кушка ок алды фольк. сунул он руку в колчан и достал стрелу на ту птицу.
1. Калың булгаарыдан, же төөнүн терисинен түбү куушураак, ооз жагы кең кылып жасалган, ичи көңдөй жаанын огун салуучу куту – баштыкча. Коломсок көбүнчө жебенин кабы деген мааниде кеңири колдонулган. Коломсокко кол салып («Манас» С. О.). 2. саадак менен бирдей.
место в юрте, где разводится огонь; очаг в юрте для приготовления пищи; коломтонун башында олтурат он сидит (в юрте) за очагом (на почётном месте); коломтодон кор чыкты фольк. появились признаки большой опасности (букв. из очага вышла горячая зола); коломтодон кор чыкты, ушу Букар шаарынан Семетей аттуу зор чыкты фольк. появились признаки большой опасности, в этом городе Бухаре появился богатырь Семетей; коломто пул или коломто акы ист. подать с дыма; талаадан издегени дал коломтосунан табылат то, что он ищет в поле (т.е. где-то), найдётся у него в доме (букв. в его очаге).
зат. Боз үйдүн от жагылып казан асыла турган жери.Каныбек.. коломтодогу кызарып жаткан чокту көсөп-көсөп алды (Жантөшев).Асылкан коломтону карап, ойлонгонсуп калды (Элебаев).
Боз үйдүн от жагылып, казан асыла турган жери. Көп бүлө бир үйдө коломтону тегеректеп отурабыз (Элебаев). Коломтодо от дуулдап, боз үйдөгүлөр жадырап отурушкан («Ала-Тоо»).
Атагы көп анча алыска кетпей, майда-барат жыйын, топтордо ырдап жүргөн ырчы, кол ырчы. Бошкой эшик ырчысы, коломто ырчысы катары унутулар (Бейшеналиев).
Атагы көп анча алыска кетпей, майда-барат жыйын, топтордо ырдап жүргөн ырчы, кол ырчы. Бошкой эшик ырчысы, коломто ырчысы катары унутулар (Бейшеналиев).
зат. Саясий жана экономикалык жактан толук баш ийдирүү саясаты, экономикалык жагынан начар өнүккөн өлкөнү империалисттик державалар тарабынан колонияга айландыруу саясаты.
Бир өлкөнү экинчи бир өлкөгө саясий жана экономикалык жактан толук баш ийдирүү, экономикалык жактан начар өнүккөн өлкөнү империалисттик державалар тарабынан колонияга айландыруу саясаты.
(биол.) колониялуу организмдер; жыныссыз көбөйгөндө тукумдары энелеринен ажырабай жашай берүүчү суу организмдери. Колонии временные (экол.) — убактылуу колониялар, күнүмдүк колониялар; к. мономорфные (экол.) — мономорфтуу колониялар; к. моноподиальные (экол.) — моноподийлүү колониялар; к. мутовчатые (экол.) — шыпыргы сымак колониялар; к. полиморфные (экол.) — полиморфтуу колониялар; к. постоянные (экол.) — туруктуу колониялар; к. симподиальные (экол.) — симподийлүү колониялар; к. стелющиеся (экол.) — төшөлгөн колониялар; к. стелющиеся эпифиты (экол.) — эпифитколониялар.
ж. колонизация, колонизациялоо (1. жергиликтүү элди жеңип алып, эксплуатациялап, кыйнап, өлкөнү же крайды империалисттик өлкөнүн колониясына айландыруу; 2. колонисттерди жаңы жерге, өз өлкөсүнүн четине орноштуруу).
1. Башка бирөөнүн жерин, элин басып алуу, аны зордук менен колонияга айландыруу. 2. Өз жеринен тышкары жактагы бош жерлерге көчүп барып орношуучулук, колонисттерди орноштуруу, орду-ордуна жайгаштыруу иши.
АБАК-ЖАТАКТАР – этиятсыздыктан жасалган кылмыштары үчүн 5 жылдан ашык эмес мөөнөткө эркиндигинен ажыратылган соттолуучулар (эркектер жана аялдар) жаза мөөнөтүн өтөп жатышкан, ошондой эле жалпы, күчөтүлгөн жана катуу режимдеги түзөтүү жайларынан КР кылмыш-жаза-аткаруу мыйзамдарында аныкталган тартипте жана негизде которулган соттолуучулар жаза мөөнөттөрүн өтөөчү түзөтүү жайларынын түрү.
зат.1. Империалисттик мамлекет тарабынан күч менен басылып алынган жана эксплуатацияланган өлкө.
2. Түрлүү себептерге, максаттарга (дарылоо, түзөтүү ж. б.) карата ыйгарылып топтолгон адамдардын туруучу жайы. Дудуктар колониясы. Балдар колониясы. колониялыксын. Колонияга таандык.
колония I ж. колония (империалисттик мамлекеттер тарабынан басып алынып, эзилип жана зксплуатацияланып жаткан өлкө). колония II ж. 1. (сообщество земляков) колония (кандайдыр бир улуттун чет элдик шаарга же башка өлкөгө көчүп барып, ал жерде чогуу турган адамдары); 2. колония (бир өлкөдөн экинчи бир өлкөгө көчүп барган адамдардын турган жери); 3. (общежитие людей) колония (адамдар атайын тура турган жай); колония глухонемых дүлөй-дудуктардын тура турган колониясы; 4. зоол. колония (бири-бирине жабышып жашоочу жаныбарлардын түркүмү); колония кораллов кораллдардын колониясы.
КОЛОНИЯ (лат. colonia – калктуу жай) – 1) чет мамлекеттин бийлиги астындагы (метрополий) саясий жана экономикалык өз алдынчалыктарынан ажыратылган жана атайын режимдин негизинде башкарылуучу өлкө же аймак; 2) түзөтүү мекемелеринин бир түрү.
КОЛОНИЯ (лат. colonia – калктуу жай) – 1) чет мамлекеттин бийлиги астындагы (метрополий) саясий жана экономикалык өз алдынчалыктарынан ажыратылган жана атайын режимдин негизинде башкарылуучу өлкө же аймак; 2) түзөтүү мекемелеринин бир түрү.
1. Күч менен, зордук-зомбулук менен басылып алынган жана ээленген өлкө. Империалисттик мамлекеттердин колониялары. 2. Башка өлкөдөн же областтан көчүп келип, белгилүү бир мамлекеттин же областтын территориясына орношкон калктын ошол аймактагы турагы, жашаган кыштактары. Немецтердин падышалык Россиянын жериндеги колониялары, Кара деңиз жээктериндеги байыркы гректердин колониялары. 3. Түрдүү максаттарга ылайык атайын жайгаштырылган адамдардын тобу туруучу жай, турак. Кылмышкерлердин колониясы. Балдар колониясы.
ж. 1. колонка (ваннага суу жылыта турган аспап); газовая колонка газ колонкасы; 2. колонка (газетанын мамычалары; узатасынан кеткен тилкелери); писать в две колонки эки колонка кылып жазуу.
зат.1.архит. Имараттардын таштан, цементтен ж. б. материалдардан жасалган бийик тирөөчтөрү.
2. Адамдардын же башка нерселердин бир нече катар болуп жана биринин аркасынан бири тизилип чубалган узун тизмеги. Физкультурниктер колоннасы. Танкылар колоннасы.
ж. колонна (1. архит. таштан, металлдан жасалган чоң баганалар, тирөөчтөр; 2. воен. аскер бөлүктөрүнүн белгилүү тартипте тизилиши; 3. биринин артынан бири келе жаткан элдин, нерселердин белгилүү тартипте тизилиши).
1. Имараттардын таштан, бетондон ж. б. материалдардан жасалган бийик тирөөчтөрү. 2. Кандайдыр бир тарыхый окуянын салтанаты үчүн мамыча түрүндө тургузулган эстелик. 3. Адамдардын же башка нерселердин бир нече катардан турган жана биринин артынан бири тизилип чубаган узун тизмеги. Атчандар колоннасы. Аскерлер колоннасы. Танкалар колоннасы.
«колоң II: колоң чач длинная коса (женская); с длинной косой (красавица); күмүш үндүү, колоң чач фольк. (красавица) с приятным (букв. серебряным) голосом и с длинной косой» (Юдахин 1965:398).
Аялдардын чачына карата айтылуучу бул сөз «олоӊ» деп да айтылат: «олоң чач или олоңдой болгон чач толстая и длинная женская коса» (Юдахин 1965). Ал эми олоӊ ат жабдыгын билдирет: «олоң I (или тяньш. олоң тартма) задняя подпруга (прикрепляется к ленчику седла); чап олоң 1) подпруга, проходящая близко к пахам; 2) южн. подпруга бычьего седла; төш олоң передняя подпруга (проходящая близко к передним ногам); олоң баш пряжка передней подпруги; куюшканы куйма алтын, олоң башы оймо алтын фольк. подхвостник у него литого золота, пряжки у него с насечкой золотой; олоң-жырым всякого рода сбруя; сбруя и всякие ремешки» (Юдахин 1965).
Этимологдордун ою боюнча, колоӊ «кол олоӊ» (жогорудан көрүнүп тургандай, аттын колуна жакын тартылган басмайыл азыр төш олоӊ деп аталат) дегендин кыскарышынан улам пайда болгон: кол олоӊ > колоӊ (ЭСТЯ 1997:47). Байыркы мезгилде олоӊ кайыштан эле эмес, кылдан да өрүлүп жасалган жана аялдардын коюу, узун чачы ушундан улам жогоркудай айтылып калса керек деп божомолдоого болот.
колоң I парное ккойчу и коңшу. колоң II колон чач длинная коса (женская); с длинной косой (красавица); күмүш үндүү, колоң чач фольк. (красавица) с приятным (букв. серебряным) голосом и с длинной косой. колоң III кош-колоң вьюк с домашним скарбом; кош-колоңду арттырып, кебез аркан тарттырып фольк. домашний скарб приказав навьючить и хлопковой верёвкой стянуть.
1. запах пота из-под мышек; 2. бородавка на внутренней стороне передней ноги лошади (выше колена); аттын колоңсосунан кар жаады снег выпал выше колена лошади.
зат.1. Колтук теринин жыты; тердин коңурсуган жыты.
2. Аттын эки тизесинен өйдөрөөк, ички тарабынан орун алган бармак басымдай карты. Кар аттын колоңсосунан жаады.
1. Колтук терисинин коңурсуган жыты. 2. Аттын эки алдыңкы бутунун тизеден өйдөрөөк жериндеги (ички тарабындагы) бармак басымдай карты. Кар аттын колоңсосунан жаады.
1. Картинанын, түстүү гравюранын, фресканын ж. б. белгилүү бирдигин көрсөтүүчү боёктордун, түстөрдүн төп келиши, айкалышы. 2. өт. Бир нерсенин мүнөздүү өзгөчөлүктөрүнүн жалпы жыйындысы, негизги белгилерин көрсөткөн касиеттери.
(о человеке) 1. большой, дородный и стройный; колостой болгон балтыр здоровые и ровные икры; 2. перен. прямой, твёрдый; сөзү эки эмес кишини "колос" деп айтат человека, не меняющего своих решений, называют твёрдым.
м. 1. тех. колосник (чоюн мештин оттугундагы күл түшүп, жел өтүүчү тешиктери); 2. колосники мн.театр. колосниктер (декорациялар бекитүү үчүн колдонулуучу төрт кырдуу темир же жыгач; булардан решёткалар жасайт).
~, ая, -ое колосник 1-ге т.; колосниктик; колосниковая решётка колосниктик решётка (мештин, плитанын от жагыла турган жери менен күл түшө турган жеринин ортосуна коюлган решётка).
м. 1. уст. колосс (эң чоң колонна, эң чоң адам статуясы, таштан, гипстен ж.б. жасалган сүрөтү); 2. перен. эң чоң нерсе, эбегейсиз чоң нерсе; колоссы науки эң чоң окумуштуулар; колосс на глиняных ногах куурай сан алп; сырты күрсүйгөн, ичи алсыз нерсе.
колот I лог, продолговатая впадина между двумя возвышенностями; узкая горная долина; колот сайын кур эмес жылып аккан булагы фольк. от тихо текущих родников (там) не свободен ни один лог. колот- II понуд. отколо- III пугать, наводить страх; мени колотпо ты меня не пугай; туулгасы болоттон, душманды минтип колоткон фольк. шлем у него стальной, врага он так вот пугал.
зат. Эки жагы бийик, көтөрүңкү узун кокту. Кетип бара жатканыбыз бир узун колот (Бөкөнбаев).Мисте, жаңгак колоттордо ийилген, Жел жүргөндө мөндүргө окшоп күбүлгөн (Осмонкул).
Эки жагы көтөрүңкү, бийик келген узун кокту, сай. Айыл отурган колоттун ортосундагы сазды шылдыраган булак суусу жарып өтөт (Каимов). Колоттун бардыгын жөө туман каптаган (Жантөшев).
колоть I несов. что (на куски) жаруу (дрова); чагуу, майдалоо (сахар). колоть II несов. 1. саюу, сайгылашуу; колоть иглой ийне менен саюу; 2. безл. сайгылашуу; у меня в боку колет капталым сайгылашат; 3. кого (убивать) сайып өлтүрүү; союу; 4. кого, перен. (задевать, язвить) какшыктоо, шылдыңдоо; колоть глаза кекетип мокотуу; правда глаза колет посл. туура сөз тууганга жакпайт.
колоться I несов. жарылуу (напр. о дровах); чагылуу (напр. о сахаре, орехах). колоться II несов. (об игле и т.п.) сайылуу, сайылышуу, сайдырып алуу, чанчытып алуу (мис. ийне ж.б.).