к. КӨЗҮНӨН КАН АЛУУ
Оторбайдын көзүнөн кан агызып жүрүп, Акмат Жапарга жакшы ат алып берген болучу (Жантөшев). Малайларды тукуруп малымдын четинен көзүмдөн кан агыза бүлдүрүп, аларга ээлетип жатат (Бейшеналиев).
Аябай кыйноо, жазалоо, катуу кысым көрсөтүү. Томояктардын качан болбосун көзүнөн кан алып берүүгө ишениңиз (Шүкүрбеков). В.: Көзүнөн кан агызуу. Оторбайдын көзүнөн кан агызып жүрүп, Акмат Жапарга жакшы ат алып берген болучу (Жантөшев). Малайларды тукуруп малымдын четинен көзүмдөн кан агыза бүлдүрүп, аларга ээлетип жатат (Бейшеналиев).
Жаны кашаюу, каары кайноо, ачуусу келүү. Нүзүптүн тиштери шакылдап титиреп, көзүнөн кан чыгып, жини бастабай буулугуп алдастады (Касымбеков). В.: Көзүнөн кан түтөө. – Бай, бергиңиз келсе, улак да болсо ыраазы болуп алып кетем, көзүмдөн кан түтөп турган чак (Касымбеков).
Көзгө илинер же көрүнөр эч нерсе таппай амалы, айласы кетүү, аргасы түгөнүп, эч айла таба албай туруу. Кең пейил устатын көзүнөн кара учуп турган учурунда тапканына кубана да, муңая да алчыланды (Бейшеналиев). Көзүнөн кара учуп турган неме, мени көрүп алды да кишенеп жиберди (Алыбаев).
Көзгө илинер же көрүнөр эч нерсе таппай амалы, айласы кетүү, аргасы түгөнүп, эч айла таба албай туруу. Кең пейил устатын көзүнөн кара учуп турган учурунда тапканына кубана да, муңая да алчыланды (Бейшеналиев). Көзүнөн кара учуп турган неме, мени көрүп алды да кишенеп жиберди (Алыбаев).
Жымың этип, жадырап-жайнап, күлүңдөгөн жагымдуу көз карашты билдирүү. Көзүнөн күлүп, жылмаңдап алыстан өңдү (Осмоналиев). Кыз ачык айтпаган менен көзүнөн күлүп, жымыйып төмөн карады («Аалам»).
Жымың этип, жадырап-жайнап, күлүңдөгөн жагымдуу көз карашты билдирүү. Көзүнөн күлүп, жылмаңдап алыстан өңдү (Осмоналиев). Кыз ачык айтпаган менен көзүнөн күлүп, жымыйып төмөн карады («Ленинчил жаш»).
Дененин катуу оорушунан көз алдында учкун пайда болгондой сезимде болуп жаны кейип кетүү, өтө кыйналуу. Мукан тоорулуп туруп көк желкеге муштаганда, Бейшекенин көзүнөн от чагылып, тегеренип кетти (Саатов). Көзүнөн от чагылып, жаны мемиреген өңдөнүп, сендиректеп араң турду (Ашымбаев). Көзүнөн от чагылып капталы чымырай түшкөн Акбалбан жалтайлай түштү («Кыргызстан маданияты»). В.: Көзүнөн от чачыроо. Алымкулдун көзүнөн от чачырап, бүткөн бою күйүп кеткендей болду (Абдукаримов). Көзүнөн жалын учуу. Көзүнөн жалын учуп, жаны кашайган Бердигул: Жырткыч! Биз өлсөк береги эл бар! Кутурган канкорлор! – деп кыйкырды (Тойбаев). Көзүнөн от учуу. Көзүнөн от учуп, денеси оор тартып, сендиректеп барып тумшугу менен жер сая жыгылды (Медетов). Көзүнөн от чыгуу. Бутум өтө оор тартып сыздагандай болсо, көзүмдөн от чыгат (Эсенканов). Кулукенин көзүнөн от чыгып кетти (Касымбеков).
Дененин катуу оорушунан көз алдында учкун пайда болгондой сезимде болуп жаны кейип кетүү, өтө кыйналуу. Мукан тоорулуп туруп көк желкеге муштаганда, Бейшекенин көзүнөн от чагылып, тегеренип кетти (Саатов). Көзүнөн от чагылып, жаны мемиреген өңдөнүп, сендиректеп араң турду (Ашымбаев). Көзүнөн от чагылып капталы чымырай түшкөн Акбалбан жалтайлай түштү («Кыргызстан маданияты»).
к. КӨЗДӨН УЧУУ
Туугандары көзүнөн учкан Сылый бизди көргөндө өз ата-энесин көргөндөй кубанды (Сыдыкбеков). Бир чети бир топ күндөн бери жер-суу көзүнөн учкандыкыбы, айтор тоо кыркаларына суктана берди (Ашымбаев).
1. Жаны кейүү, катуу кыйналуу. Толгоо тартып, көзүнөн чаар чымын учуп, араң олтурган Айганыштын сенден күткөнү ушул беле? (Сыдыкбеков). Көзүнөн чаар чымын учуп, таң аткыча кирпик какпай чыкты (Баялинов). 2. Өтө оор абалда калуу, коркуу, аргасы түгөнүү, эмне кыларын билбей айласы кетүү. Ошондо гана Көлбай колдуу болуп баратканын билип, көзүнөн чаар чымын учту («Ала-Тоо»). Көзүнөн чаар чымын учуп, улакты Күрөңгө үстөкө-бостоккамчы уруп, жиреп кирди (Көчкөнов).
1. Жаны кейүү, катуу кыйналуу. Толгоо тартып, көзүнөн чаар чымын учуп, араң олтурган Айганыштын сенден күткөнү ушул беле? (Сыдыкбеков). Көзүнөн чаар чымын учуп, таң аткыча кирпик какпай чыкты (Баялинов). 2. Өтө оор абалда калуу, коркуу, аргасы түгөнүү, эмне кыларын билбей айласы кетүү. Ошондо гана Көлбай колдуу болуп баратканын билип, көзүнөн чаар чымын учту («Ала-Тоо»). Көзүнөн чаар чымын учуп, улакты Күрөңгө үстөкө-босток камчы уруп, жиреп кирди (Көчкөнов). В.: Көзүнөн чымын учуу. Көзүнөн чымын учуп, өзүн зорго кармап турду («Ала-Тоо»).
Жаалы келүү, абдан ачуулануу, каардануу. Көзүнөн чаары чыгып, ийни менен дем алган Тыныбек жоон камчысын Алымбайдын жонуна басып алды (Каимов). – Тынчын алган ким экен? – деп Орозкул көзүнөн чаары чыга жалт кылчайды (Айтматов). Шабыраалынын көзүнөн чаары чыгып, баягыдан бетер жинденди (Байтемиров). В.: Көзүнөн чаарын чыгаруу. Анын да итатайы тутулуп, бириң калбай кеткиле, – деди көзүнөн чаарын чыгарып (Жигитов). Көзүнөн чаары көрүнүү. Ал жылуу айткансыганы менен көзүнөн чаары көрүндү (Сыдыкбеков). Көзүнүн чаары чыгуу. Чынаркандын көзүнүн чаары чыгып, ичинен туталанып отурганын Бермет дароо түшүндү (Абдукаимов). Анын иреңи кара көк тартып, көзүнүн чаары чыгып, кутургандай ажаанданып баратты (Каимов). Көзүнүн чаарын чыгаруу. Түшүндүңбү? – деп Курбантай Эргешти кекетип, көзүнүн чаарын чыгарды (Мияшев). Дочекал Ашырбекти издеп таап, көзүнүн чаарын чыгара тиктеп турду (Ашымбаев).
Жаалы келүү, абдан ачуулануу, каардануу. Көзүнөн чаары чыгып, ийни менен дем алган Тыныбек жоон камчысын Алымбайдын жонуна басып алды (Каимов). - Тынчын алган ким экен? - деп Орозкул көзүнөн чаары чыга жалт кылчайды (Айтматов). Шабыраалынын көзүнөн чаары чыгып, баягыдан бетер жинденди (Байтемиров).
Бирөөнүн жакшылыгын, жардамын, жакшы иштерин унутуп, көңүлгө албай же баалабай койгондо нааразы болуу, жактырбоо иретинде айтылат. Ии-и, аны билбесең, сенин көзүңдөн чыксын, көзүңдөн! (Тойбаев). Төлөмүштүн жакшылыгын билбесек көзүбүздөн чыксын! (Бердикеев). – Ыракмат, бий, ыракмат, сиз ушинтип адилеттике кызмат кылсаңыз, биз сизге ыраазы болбосок көзүбүздөн чыкпайбы! (Касымбеков).
Бирөөнүн жакшылыгын, жардамын, жакшы иштерин унутуп, көнүлгө албай же баалабай койгондо нааразы болуу, жактырбоо иретинде айтылат. Ии-и, аны билбесең, сенин көзүңдөн чыксын, көзүндөн! (Тойбаев). Төлөмүштүн жакшылыгын билбесек көзүбүздөн чыксын! (Бердикеев). - Ыракмат, бий, ыракмат, сиз ушинтип адилеттике кызмат кылсаңыз, биз сизге ыраазы болбосок көзүбүздөн чыкпайбы! (Касымбеков).