кеме I большая лодка, паром; корабль; уст. пароход; аба кемеси воздушный корабль; кемеге түшкөндүн жаны бирге погов. у тех, кто сел на корабль, душа едина (их судьбы одинаково зависят от судьбы корабля); эки кеменин башын кармаган сууга кетет погов. кто за две лодки держится, тот утонет; кеме куруучулар кораблестроители; кеме чайыр см.чайыр 2. кеме II мор кеме см.мор I 2.
зат. Жүк ташуу, промыслолук, согуштук максаттарда сууда жүрүүчү ири транспорттук каражаттардын жалпы наамы. Капитан кеме башын алып барат, Көгүлжүм көлдүн бетин улам карап (Маликов). Ысык-Көлдөн жүрүп кетсе кемеси, Чагылышып көлдө жүрөт элеси (Аалы).
Түрк тилдеринде кеме түрүндө айтылган сөз калмак тилинде керме түрүндө айтылары белгиленген (КРС, 296). Байыркы кезде түрк тилинде бул сөз керме аталышы мүмкүн деп эсептегенде, керме сөзү кер+ме бөлүктөрүнөн турат. Анткени керилген таар парус катары пайдаланылганы үчүн сууда сүзүүчү кайык сыяктуу зат да керме аталган. Кийин р тыбышы түшүп, азыркыдай кеме түрүнө келген. Калмак тилинде болсо ал тыбыш түшө электеги байыркы формасы сакталган.
Жүк ташуу, балык же башка деңиз айбандарына уу кылуу, согушка колдонуу үчүн ылайыкталган ири суу транспортунун жалпы наамы. Ысык-Көлдөн жүрүп кетсе кемеси, Чагылышып көлдө жүрөт элеси (Токомбаев). Кемелер сүзгөн көгүлтүр Днепр жээгин сүрөттөп, Мыскалды кызыктырышкан (Сыдыкбеков). Самолётто, же кемеде – деңизде, Чайканада, тойдо – тасмал четинде (Сахгами).
КЕМЕ АГЕНТИ – тапшыруу, жалдоо жана сактоо келишимдеринин белгилерин камтуучу деңиз агенттик келишиминин негизинде кеме ээсине кызмат көрсөтүүчү жак. Адатта, К. а. жөнөтүүчүлөр менен тийиштүү мамлекеттик органдарга кеменин келе турган убактысын билдирет, суубекеттеги майда-чүйдө иштерди жана кемени тейлөө жумуштарын (күйүүчү май, суу, азык-түлүк менен камсыз кылуу) аткарат, жүк документтерин жолжоболоштурат, кеме ээсинин кызыкчылыгын коргойт ж. б. у. с.
очаг (продолговатой формы, вырытый в земле; устраивается вне юрты, вне помещения); кемеге башынан узатып жибер- принять и проводить гостя без почёта и без приличного угощения; кемеге байге см.байге I.
Казан асууга, от жагууга ылайыкталып, жерди оюп же жээгин кырдап жасалган очок. От жагылган кемегеде чоң казан эт кайнап жатат («Ала-Тоо»). Ушул кемегеге чай кайнатып ичип алалы (Жантөшев). Кемегесинде он эки карыш казан («Ала-Тоо»).
Анчалык даңазалуу эмес, өтө чоң эмес, чакан ат чабыш. Быйылча жетилтип, байгеси болобу, башкасы болобу, эмки жылы чабайын деп, сактанып жүргөн Кылычбек бу жолу кызып кетип, быштысын кемеге байгеге кошуп жиберди (Жакыпбеков). В.: Көр байге. Бүгүн кылдым көр байге, эртең кылам чоң байге (фольк.).
Мал көп союлуп, тамак-аш ашып-ташып туруу, абдан берекелүү болуу. Тоюңарга бээ союп, кемегеңерден май агып жаткан күнү эгин сурап силерге келип отурам (Жантөшев).
Мал көп союлуп, тамак-аш ашып-ташып туруу, абдан берекелүү болуу, чөмүч да май, кашык да май болуу. Тоюңарга бээ союп, кемегеңерден май агып жаткан күнү эгин сурап силерге келип отурам (Жантөшев).
Чоң ашта, атактуу тойдо кемегелерде бышып жаткан эттерди бышырып туруучу, анда бышып жаткан эттерди башкаларга талаттырбай карап туруучу адам. Кемегенин жарчылыгы, Тубарбайга анык тийип, анын кылаар укугу ушу, Эт иреттейт, үнү бийик (Чоробаев).
КЕМЕДЕН ТАШЫП ЖЕТКИРИЛДИ (DES) – Инкотермс эрежеси боюнча коюлган шарт. Ал боюнча сатуучу өз товарын келишимде каралган суубекетке жеткирет да, аны сатып алуучуга ташып кирүү үчүн «тазаланбаган» бойдон кеме үстүнөн тапшырып, көрсөтүлгөн бекетке чейин жеткирүүгө байланышкан баардык тобокелчилик менен чыгымдарын өзү тартат. Сатып алуучу белгиленген бекеттеги кемеден товарды кабыл алуу менен, аны импорттук «тазалоодон» өткөрүп, сатуучудан товар кабыл алгандан кийинки тобокелчилик менен чыгымдарды өзү көтөрөт жана да товардын текжайы тууралуу күбөлүгү менен консулдук фактураны жолжоболоштурууда сатуучу тарткан чыгымды кайра төлөп берет. Мындай шарт деңиз жана дарыя жүк тартуусунда гана колдонулат.
1. Толук бүткөндүк, кемчиликсиздик. 2. Жетилген курак. Мурадын таап албаса, Кемел да болсо уул карып («Эл адабияты»). 3. Чоң, бийик, зорлуктун жогорку өлчөм-ченеми. Акыл жетпес кемелиң («Манас» С. О.).
КЕМЕН — эпизоддук кейипкер. Даңгүлү (Дөңгө) калаасын башкарган калмак каны. Манаска каршы согушмак болгон Текес кан менен Орго кандын тарабында болот (Сагымбай Орозбаков, 2. 22, 73, 153).
сын. Акылман, даанышман; жол башчы, жетекчи. Кеменгер езун көрсөтүп, Үйрөткөн элин талбаска (Аалы). Кеменгерсиң, партияга Калтырашат душман кас (Аалы).
Акылман, даанышман, жол башчы, жетекчи. Өмүрлүк жашайт жүрөктө, Өлкөнүн уулу кеменгер (Нуркамал). Калыгул бай уулу акылман, кеменгер адам болгон («Ала-Тоо»). Алмамбет, Чубак эгиз эр, Калың кыргыз журтуна, Кайраты ашык кеменгер («Манас»).
сев. то же, чтокементай; кепин кийгенден түңүл, кеменек кийгенден түңүлбө погов. на того, кто надел саван, оставь надежду, от того, кто надел кементай (т.е. от бедного), не отвращайся.
КЕМЕНИ АГЕНТТЕШТИРҮҮ – кеме ээси же кеме
жалдоочу болуп саналган принципал (бүтүмкер) менен түзүлгөн келишим боюнча сунуш
кылуучунун сунушу менен агенттин суубекеттеги принципалдын кызыкчылыгын коргоо
аракетин аткаруусу. Агенттин ал аракети принципалдын атынан жүргүзүлүп, көп
маселелерди чечүүгө туура келет: кемени токтоочу жайга жайгаштыруу мөөнөтү менен
тартибин тактоо; жүктү жайгаруу; карантин, бажы, чегара талаптарын аткаруу
жол-жоболору; тийешелүү документтерди жол-жоболоштуруу ж. б.
КЕМЕНИН УЛУТТУК ТИЙИШТҮҮЛҮГҮ – кеменин белгилүү бир мамлекеттик юрисдикцияга таандыгы. Кемедеги желекке карата аныкталат. Кеме бир гана мамлекеттин желеги астында сүзүп жүрө алат.
зат. Малчылар жаан-чачында жана суукта кийүүчү жүндөн жасалган калың сырт кийим. Үстүндө кара баркыт жакалуу ак кементай (Жантөшев) [Токтогул].. эски кементайды үстүнө тартты (Аалы).
«Ак олпогун жамынса, Кийгенине жарашкан, Астындагы Аккула, Мингенине жарашкан» (Жеңижок). (Ак олпок — кементайдын бири. Жоокерчиликте кийилет.) Бул — элдик сырт кийим. Мунун жердиги кийиз болот. Ал орточо калыңдыкта бышырылат. Ар түстөгү кийиздерден чепкендей узун жасалган бул сырт кийим кементайдын учасы менен өңүрүнүн бириктирилген жерлери жана бардык тигиштеринин арасы тон жана ичиктей «милтеленет». Анын жээктери көбүнчө айланта өңдөш кездемелер аркылуу кыюуланат. Мунун кийизинин жүнүн кылдап, ойдогудай бышырып бычат. Андай кементай бышык болот. Суу өткөрбөйт, кийин кирип-тарып кетпейт. Тикесинен койгондо да кадимки ноотудай жыгылбайт. Ак кементайдын жакасы, жең учтары, өңүрү менен этеги карыштай түрдүү түстөгү баркуттар менен кыюуланат. Кементай кийинчерээк көбүнчө ак кийизден жасалгандыктан мындай үлгү болоорлук бөтөнчө түрүн эске тутуу зарыл. Кементайдын ичиктики өңдүү кайырма жакасы болот. Бул кара, көк, көрүң баркуттардан тандалат да, жаканын этегине топчулук, бүчүлүк тагылат. Кийимдин жакасына тегерете көркөм көчөткө «бадам оюмун» келтирип, «илме сайма» аркылуу кызыл жип менен кыялданта берип, анын ортолорун эндей калтырып, четинен ак же сары өң менен жээктеп сайса, түшүрүлүп жаткан көчөт кашкаят. Жеңи да сөөм карыштай баркут менен кыюуланган кементайга жогорудагы көркөм көчөттөр дал өзүндөй кайталанат. Кийимдин өңүрүнүн өзүнчө этегине тегерете кара жиптен «ала мончоктоло» «көбөө» (жээк) түшөт. Аралыгы карыш-сөөмдөй ага жүрөк тушунан, этек үстүнөн карадан «секиртме сайма» менен «суу» берилет. Жаштарга ылайыктуу кементайларга кур курчоого да болот. Ал бир, бир жарым эли (2—3 см) колдо чалынган чааралекей ич курга (ычкырга) окшош келет. Анын төрт, алты жеринде ак жүндөн ийрилип, чыйрак чыйратылып, челденип, барпайган «топ чачыктары» төгүлүп турат. Кийимдин үч түрү бар. Сөөлөттүүлөр кие турган кементайдын ичи ичтелет. Этек-жеңи адими кездеме аркылуу кыюуланат. Ага бир бүтүм кылып, окшош бөрктүү кыюусу менен ак калпак тигилет. Жылкычынын кементайы аттанып-түшүүгө элпек тизе шыйрактарды жабууга, оронуп жатууга этек-жеңи кең, жаан өтпөгөндөй кийизден жасалат. Койчулардын кементайынын жылкычылардын кементайынан айырмасы бешмант өңдүү болуп, тоо-таштарда, адыр-белестерде жөө жүрүүгө шартташат. Натыйжада, эл оозунда «Жыргал менен жылкы багат. Кокуй менен кой багат» — деген кеп калат.
Кийизден жасалган сырт кийим. Кементайын керсейтип («Манас» С. К.). Үстүндө кара баркыт жакалуу ак кементай (Жантөшев). Кайырдын аппак кементайы учкан ак куунун канатындай жайылып, шамал менен кошо калкыды (Токомбаев).
кемер I ир. ремённый пояс; ремённый пояс с металлическими украшениями; алтын кемер пояс, украшенный золотом; карк алтын кемер белинде фольк. на пояснице его пояс из чистого золота; алтын кемер курчанып фольк. опоясавшись золотым поясом; кемер менен буунуп фольк. крепко затянувши на себе пояс. кемер II ир. подмытый водой берег, круча; вымоина, промоина.
Iзат. Сырт жагына күмүш чаптырылган, кооздолгон жазы кайыш кур, илгич. [Апар].. оймосуна бермет төккөн укмуштуу кемерди даткага курчады (Аалы). Керимахунга кемер жасатайын дедим эле (Жантөшев).
КЕМЕРIIзат. Суу жеп кеткен жээк, жарча. Чолпонбай кемер жараңка менен тике өйдө чуркап жөнөдү (Жантөшев).
Сырткы бети алтын, күмүш, асыл таштар менен кооздолгон жазы кайыш кур. Аркага найза матырды, Кемердин четин жапырды («Манас» С. О.). Камалбек кемерин кармап чалкалай калды (Жантөшев). Алтын кемер курчанган, Айдай беттен нур тамган («Семетей»). Кара тукаба күрмөсүнүн сыртынан күмүш кемерин жаркырата курчанган Алымкул ырчы отурат (Каимов). Күрмөсүн чечип курчанды, Күмүштөн Карач кемерин.
Суу жеп кеткен жээк, жар, жарча. Тентек-Сайдагы кемердин ыктоосуна келип конгон үйдү көздөй бет алдык («Ала-Тоо»). Ойлонуп баратып, так алды жагынан бийик кемерди көрө койду (Абдукаримов).
(Эр кемери) — «Күндөй бетин нур чалган, Күмүштөн кемер курчанган» («Семетей»). Бул — азем буюм. Зергердин зиректигин айкындай турган нускалардын бири. Кадимки курдай белге чактала булгаары, кайыштан жазы тилинет да, каттай тигилет. Анын бетине түркүн түспөлдө жазы жашык темир чабылат. Кемер тогоосу маңдайынан караганда берки шөкөттөрдөн калкандуу келет. Ал ичинен темир илгич менен курчалат. Буга чабылган темирди шөкөттөөдө калдыркан күмүш жалатылат. Ошондуктан, ал күмүш кемер болуп калат. Буга берилген оюм-чийимге «Сыялоо» (себет төгүү) жана «чапкылоо» (из түшүрүү) аркылуу жүзөгө ашырат. Кол булгаарыга чабылган шөкөттөрдөн өзүнчө кооздукта болгон мунун биринен-бири өткөн бир нече түрлөрү бар. Андай көзгө дароо урунаарлык кооздук кемердин тогоосуна бөтөнчө таандык. Бул төрт чарчы тегерек болот. Абалы кара темирден формасы алынат да, ага да жука күмүш жалатылат. Төрт башына жылдызчаланган көрчөгө (тегерек кооз шөкөт) урулат. Анын ортосуна жатак жасап, акак таш жана ага тете асыл заттар чөгөрүлөт. Анын тегереги майда күмүш зым жипчелери менен торчолонот. «Тогуз төбөлөө» (акак чөгөрүү) кемер курдун тогосунун экинчи учуна да так ошол шөкөт өзүндөй кайталанат. Кемердин кайышына тегерете урулган шөкөттөр тегерек, төрт чарчы, сүйрү келип, ал жыш да, сейрек да чабылышы ыктымал. Мында шөкөттөр кадимки сайма көчөттөрү сымал ирээти менен кайталанат. Кемерге калкан кейиптенген жазы чөгөрүлгөн күмүш шөкөттөр жарашык ыйгарат. Ага көбүнчө «себеттөө» («сыя төгүү») ыкмасы мүнөздүү. (Атагы таш жарган зирек зергерлер ойдон-ой жаратат, жоктон бар кылат. Алардын күлүк ою кайда барса, ошол тарапка бурулуп, кыял чабыктарынан зор чыгармачылык шыктануу алып, күтүүсүз кооздуктар ошондо жаралат. Азыр атайын кемер кур курчануу салты жоюлууда. Аны кармоочу зергерлер да суюлууда). Артисттер, өздүк көркөм чыгармачылыктын мүчөлөрү гана муну кастарлоодо. Асыл буюмдарды кармаган айлакер усталардын көзү өтүп, алтын колдору жер астында да, керез катары калган буюмдары эл арасында, коомдук маданий орундарда, тарых, этнографиялык, сүрөт музейлеринде түбөлүккө сакталууда.
Кеме айдоочу, кайыкчы, кеме айдап, дарыянын бир өйүзүнөн экинчи өйүзүнө элди, транспортторду өткөрүп туруучу адам. Балыкчы шаары азыркы күндө темир жолчулардын, кемечилердин, өндүрүшчүлөрдүн гүлдөгөн шаары болуп калды (Убукеев). Дарыянын боюнда жолоочуларды ташып өткөрүп тура турган Харко деген кемечи болгон экен (Бөкөнбаев).