предки; происхождение; жетеси жаман со скверными задатками; жетең жаман, киши болбойсуң у тебя плохие задатки, из тебя человека не выйдет; жетеге жетчү кек месть, переходящая из поколения в поколение.
1. Жети атанын бири – жетинчи ата. Жетинчи атаң – жетеңди билесиңби? (Аман Көчөрбай уулу). 2. Түпкү укум-тукуму, ата-бабасы, теги, түбү, негизи. Жигиттин гүлү Манапбай, Жетесин тарткан бек бекен? (Сыдыкбеков). Кекенип турган өкүнүч, Жетеге жетчү кек болуп («Семетей»). Жетеси акын эле... Тагдыр аны, жетелеп кудум сокур таягындай (Токтомушев).
1. ведомый в поводу; жетекке жүрбөйт он и в поводу не идёт; жетек ат лошадь, ведомая в поводу; заводная лошадь, на которую навьючивалась поклажа; 2. разг. руководство.
зат.1. Жетелөө, жетелеп, коштоп алып жүрүү абалы.Жетекке жакшы жүргөн ат. Жетекке бош ат коштогун («Курманбек»).Жүрө берет жетекке, Жүккө бели талыбас, Катар басып жайылган Колхоздордун төөсү бар (Осмонкул). 2. Бирөөнүн айтканы менен болуу, бирөөнүн жетекчилиги менен жүрүү. [Чүкөбай] Зууранын жетеги, кеңеши менен иштээр эле (Баялинов). — Мен качанга чейин сенин жетегиңде жүрөм (Каимов).
1. Жетелеп, коштоп алып жүрүү абалы. Жетекке бош ат коштогун («Курманбек»). Жүрө берет жетекке, Жүккө бели талыбас, Колхоздордун төөсү (Осмонкул). 2. Бирөөнүн айтканы, дегени менен болуучулук. Мен качанкыга чейин сенин жетегиңде жүрөм (Каимов). Көрүнгөндүн жетегине сүйрөлө берчү жарым эс эмесмин, – деди Самар («Ала-Тоо»). || Бирөөнүн жол көрсөтүүсү, жетекчилиги астында болуучулук. Чүкөбай Зууранын жетеги, кеңеши менен иштер эле (Баялинов).
этиш.1. Коштоп алуу, жетелеп алуу. Жыгып алып атыңы, Жетектейсиң басмачы (Барпы).
2. Бирөөнү өзүнүн ою менен башкаруу, өзүнө багынтуу, жетекчилик кылуу.
1. Коштоп алуу, жетелеп алуу. Күймөлбөй ат жетектеп жөнөп калдым (Үмөталиев). 2. Бирөөнү өзүнүн айткан-дегенине көндүрүү, оюндагыдай башкарып алуу. || Жетекчилик кылуу, башкаруу, жол көрсөтүү, сүрөөгө алуу. Нуралы өздүк көркөм чыгармачылык кружогун жетектеп, дал ошол жерде иштейт («Ленинчил жаш»). Начарды жетектеп, тыңды ого бетер кош колдоп колтуктайбыз (Бейшеналиев).
leader (noun)
A line or row of characters used to lead the eye from a data label to a data point, or from a callout to the appropriate part of an illustration.
руководитель; руководящий; жетекчи кызматчылар руководящие работники; жетекчи органдар руководящие органы; партиялык жетекчи органдар руководящие органы партии.
Башкаруучу, башчылык кылуучу, жетекчилик кылуучу, жол көрсөтүүчү. Адашкыс кенен, даңгыр жолго салып, Бардыгын бир жетекчи баштагандай (Үмөталиев). Курулуштун жетекчилери менен болгон чогулуштан кийин, Байсалов кошко кеч кайтты (Сасыкбаев).
зат. Башкаруучулук, жол көрсөтүүчүлүк, башчылык кылгандык. — Биз да ошол Аким жетекчилик кылган колхозго саякатка барабыз, агай! (Сыдыкбеков). [Мукай]«Жаш гвардия» атындагы отрядга жетекчилик кылат (Таштемиров).
Башкаруучулук, жол көрсөтүүчүлүк, башчылык кылуучулук. – Биз да ошол Аким жетекчилик кылган колхозго саякатка барабыз, агай! (Сыдыкбеков). Мукай «Жаш гвардия» атындагы отрядга жетекчилик кылат (Таштемиров).
этиш.1. Колунан кармап же коштоп ээрчитип алуу. Чаргын Айшаны антаңдатып жетелеп алган (Сыдыкбеков). Алды жакта атты жетелеп Алымкул баратат (Абдукаримов). 2. Жол баштоо, жол көрсөтүү, башкаруу, ээрчитүү. Комсомолдор алдыбызда Жол көрсөтөт жетелеп (Осмонкул). Жетелеп төтө менен алып барчу, Кулак сал, Лениндин партиясы (Турусбеков). Туйлаган азоо турмушту Ээрчиттик бүгүн жетелеп (Аалы).
1. Колунан кармап же коштоп ээрчитип алуу. Маданият кичинекей бөбөгүн жетелеп ойноп жүрдү (Сасыкбаев). Коштоо атын жетелеп, Курман илгери жөнөдү (Убукеев). Ороктун үч эрден чыккан сойкусун жетелеп келген тура, мүшкүл (Сыдыкбеков). 2. Акыл айтуу, жол көрсөтүү, жол баштоо, ээрчитүү. Ар сабактан көмөктөш, Алга сени жетелеп (Нуркамал). Эрк таңына эмгекчини жетелеп, Бакты берип маңдайынан сылаган (Калык).
Тарыхый жагынан алганда жетеле этиши жет+еле морфемаларынан куралган. Байыркы түрк тилинде йет этишинин өзү эле «жетеле» маанисин берген (ДТС, 258). Ошол уңгу сөз кыргыз тилинде байыркы калыбында сакталбай, ага кыймыл-аракеттин көп кайталанганын билгизе турган -ала мүчөсү жалганган түрү менен бирге айтылганы гана колдонулуп калган. Ал эми жетек, жетекчи сөздөрүндө этиштин зат атооч жасоочу -ак мүчөсү жалганып, жетек сөзү жаралган.
ЖЕТЕЛЕК — мифтик кейипкер. Жомоктук-мифтик жаныбарлардын арасында суу адамы катары айтылат: «Дагы суунун адамы Жетелек деген жини бар» (Сагымбай Орозбаков, 3. 14).
ведомый в поводу; тот, кого ведут в поводу; азыр мен жетелеме тайлакмын фольк. я ещё пока ведомый в поводу верблюжонок (т.е. не взрослый, не самостоятельный человек).
возвр. отжетеле- 1. быть ведомым в поводу, идти в поводу; алчыланган Тайбуурул жетеленип калыптыр фольк. горячий (конь) Тайбурул (теперь) идёт в поводу (на нём уже не гарцует богатырь); 2. перен. идти на поводу; эскичиликке жетелен- идти на поводу у старого (быта и т.п.), быть в плену у старого.
понуд. отжетеле- 1. заставить вести в поводу; айырмачка таңылып жетелеткен бала ребёнок, который (сидит на лошади, будучи) привязан к седлу и лошадь которого ведут в поводу; төө жетелет- приказать вести в поводу верблюда или караван верблюдов; 2. перен. быть у кого-л. на поводу, позволить кому-л. вести себя на поводу; чылбыр өз колубузда болбой, Саадатка жетелетипбиз ввиду того, что поводок оказался не в наших руках, мы допустили, что нами правит Саадат.