ар. 1. обязанность; милдет кыл- обязать, вменить в обязанность; милдетке чакыр- пригласить в качестве "обязательного" гостя (который может предъявить хозяину претензии, заявить недовольство угощением и т.п.;см. конок I 1); барбайт элем өзүмчө, чакырып алды милдетке фольк. так я не пошёл бы, (но) позвал он (меня) как "обязательного" гостя (см.конок I 1); милдетке келдиң беле сен? что так чванишься да фыркаешь? (ведёшь себя как "обязательный" гость); сен мага муну милдет кылба (или артпа) ты мне это в обязанность не вменяй, не делай это моей обязанностью; эркек төрөп бердим - деп, Агыштын уулу Кыязга аябай милдет салайын фольк. я от Кыяза, сына Агыша, уж потребую, мол, (тебе) я сына родила; милтеси болот мергендин, милдети болот бергендин фольк. у стрелка бывает фитиль (для фитильного ружья), у давшего есть право на ответную благодарность; "келдим" деп эле милдет кылат он тычет в нос тем, что пришёл; эмне келгениңди милдет кыласың мага? не думаешь ли, что своим приходом ты мне сделал одолжение? (очень-то ты мне нужен!); сенин келгениң милдет эмес твой приход (меня) ни к чему не обязывает; милдет кыла турган жөнү бар у него есть основание надеяться на благодарность (напр. за оказанную услугу); анын милдетин алып келгенмин я пришёл (к тебе), зная, что должен буду отплатить (если ты удовлетворишь мою просьбу); 2. обязательство; милдет кат обязательство (письменное).
зат.1. Сөзсүз аткарууга тийиш болгон, адамдын мойнундагы иш, жоопкерчилик. Өлкө коргоо улуу милдет биздеги (Бөкөнбаев). Кой багуу менин милдетим («Ала-Тоо»).
2. Бир нерсеге жетүү үчүн болгон далалат, аракет, алдыга коюлган максат. Биздин милдет — коммунизмди куруу. ♦ Милдеткылуу — дооматын артуу, док уруу. Милдет кылып келген жан Тойдургун деп чалкалар («Манас»).
1. Сөзсүз аткарууга тийиш болгон, адамдын мойнундагы иш, жоопкерчилик. Өлкө коргоо улуу милдет биздеги (Бөкөнбаев). Биздин милдет ушул ыйык байлыкты, Муундардан муундарга калтыруу (Ибраев). Кой багуу менин милдетим («Ала-Тоо»). Армандуу болдум неге өлбөй, Үкөйүм, ал милдетиң менде бар (Боогачы). Каржысы келген адамга, Ажыга баруу зор милдет («Калмырза»). 2. Бир нерсеге жетүү үчүн болгон далалат, аракет, алдыга коюлган максат. Биздин милдет – ишти талаптагыдай бүтүрүү.
этиш. Бир нерсени иштөө, аткаруу милдетин алуу, өз мойнуна жүктөө. Кыргызстандын кенчилери дагы он эшелон көмүр казып чыгарууга милдеттенди («Советтик Кыргызстан»).
Бир нерсени иштөө, аткаруу милдетин алуу, өз мойнуна жүктөө. Кыргызстандын кенчилери дагы он эшелон көмүр казып чыгарууга милдеттенди («Советтик Кыргызстан»).
понуд. отмилдеттен- вменить в обязанность, обязать; суд алимент төлөөгө милдеттендирген суд обязал платить алименты; мага милдеттендирди он меня обязал, он вменил мне в обязанность.
МИЛДЕТТЕНДИРҮҮЧҮ УКУК ЧЕНЕМДЕР – белгилүү бир жактарга кандайдыр бир аракетти жасоону буюрган укук ченемдери (м.: жалпы үлүштүк менчик катышуучуларына өз үлүшүнө жараша жалпы мүлк боюнча салык менен жыйымдарды, ошондой эле аны күтүү жана сактоого чыгымдалчу төлөмдөрдү төлөөгө катышууга милдеттүүлүгүн билдирүүчү жарандык укук ченемдери).
обязательство; алынгак- милдеттенмелер принятые на себя обязательства; биз алган милдеттенмелерибизди ашыра орундатабыз взятые на себя обязательства мы перевыполним; милдеттенмелерин орундашты они свои обязательства выполнили.
зат. Сөзсүз аткаруу милдетин алган убада, сөзсүз аткарууга убада кылынган милдет. Коммунисттер менен комсомолецтер.. социалисттик мелдешке катышып, жогорку милдеттенмелерди алышты («Коммунист»).
МИЛДЕТТЕНМЕ – ага ылайык, бир адам (карызкор) экинчи адамдын (кредитордун) пайдасына кандайдыр бир аракеттерди жасоого: мүлк берүүгө, жумуш аткарууга, акча төлөөгө, болбосо кандайдыр бир аракетерден баштартууга милдеттүү, ал эми кредитор карыздардан өзүнүн милдеттин аткарууну талап кылууга укуктуу болгон укук мамилелери. М. келишимдерден, зыян келтирүүдөн, КР жарандык мыйзамдарында каралган башка негиздерден келип чыгат. М. ага тарап катары катышпаган адамдарга (үчүнчү адамдар үчүн) милдеттенме такпайт. Үчүнчү адамдар үчүн М. анын бир же эки тарабына карата мыйзамда, башка укук актыларында же тараптардын келишимдеринде каралаган шарттарда гана укук мамилелерин жаратуусу мүмкүн.
МИЛДЕТТЕНМЕЛИК УКУК – 1) милдеттенмелерди жөнгө салуучу жарандык-укуктук ченемдердин жыйындысы; жалпы жана өзгөчө бөлүктөрдөн турат. Жалпы бөлүк милдеттенме түшүнүгүн жана анын тараптарын, милдеттенмени камсыз кылуунун ченемдерин ж. б. аныктоодон турат. Өзгөчө бөлүк милдеттенмелердин айрым түрлөрүн жөнгө салат; 2) (субъективдүү мааниде) мүлктүк укуктардын бири; бир адамдын (кредитордун) экинчи адамдан (карызкордон) мүлктүк мүнөздөгү иш-аракеттерди ишке ашырууну, болбосо алардан баштартууну талап кылуу укугу.
МИЛДЕТТЕНМЕНИ АТКАРУУ – карыз берүүчү менен карызкордун укук менен милдеттерин камтуучу төмөнкү аракеттерди жасоосунан турат: буюмду берүү, акча төлөө, жумуш аткаруу ж. б. у. с. Жарандык укуктун жалпы принциптери боюнча, укук милдеттенмелери мыйзам, дагы башка укук актыларынын шарттары менен талаптарына ылайык аткарылууга тийиш, ал эми мындай шарттар менен талаптар жок болгон учурда – иш каадаларына же адаттагыдай талаптарга ылайык жүргүзүлөт.
1. обязательный, вменённый в обязанность; милдеттүү токтом обязательное постановление; милдеттүү түрдөгү аскер кызматы обязательная воинская повинность, обязательная военная служба; 2. обязанный; милдеттүү конок см.конок I 1.
сын.1. Сөзсүз аткарылуучу милдет болуп жүктөлгөн, милдеттендирилген. Милдеттүү токтом. Милдеттүү окуу. 2. Бирөөнүн же бир нерсенин аркасы менен жетишкендиги үчүн милдеткер. Биз милдеттүү улуу оруска түбөлүк, Эрк жалыны алар жокто күйбөдү (Аалы).
1. Сөзсүз аткарылуучу, милдет болуп жүктөлгөн, милдеттендирилген. Милдеттүү токтом. Милдеттүү окуу. 2. Бирөөнүн же бир нерсенин аркасы менен жетишкендиги үчүн милдеткер. Ата-эненин алдында бала дайыма сый-урматынан жазбоого милдеттүү.
МИЛДЕТТҮҮ АКЫСЫЗ НУСКАЛАР – КР аймагында жана андан сырткары, КР аймагында коомдук таркатуу үчүн ишканалардын, мекемелердин, уюмдардын жана жеке адамдардын буюртмасы боюнча чыгарылган, алардын өндүрүүчүлөрү тийиштүү мекемелерге жана уюмдарга, тийиштүү тартипте жана санда акысыз берүүсүнө жаткан, республикалык жана жергиликтүү мүнөздөгү аркыл документтердин нускалары. М. а. н. катарына документтердин төмөнкү түрлөрү кирет: өзүнчө редакциялык-басмалык иштеп чыгуудан өткөн, басмаканалык жактан өзалдынча жасалгаланган, чыгаруу маалыматтарына ээ басмакана өндүрүмдөрү – (тексттик, ноталык, картографиялык, сүрөт) басылмалар; сокурлар үчүн – Брайлдын тутуму боюнча томпок-чекиттүү тамгалар менен даярдалган басылмалар жана «сүйлөөчү китептер»; ырасмий документтер – мыйзам чыгаруу, аткаруу жана сот бийлик органдарынын атынан басылып чыгарылган, мыйзам чыгаруучу, ченемдик, директивалык же маалыматтык мүнөздөгү басма чыгармалыры; аудиовизуалдык продукциялар – кино-, көрмө-, фото-, жана фонодокументтер; электрондук басылмалар, анын ичинде ЭЭМ үчүн программаларды камтыган жана маалымат базалары же ЭЭМ программалары жана маалымат базалары; жарыяланбаган документтер – илимий-изилдөө жана тажырыйбалык – долбоорлоо ишмердиктеринин натыйжалары (диссертациялар, илимий–изилдөө жана тажырыйбалык-долбоорлоо иштеринин отчеттору, убактылуу токтотулган илимий иштер, алгоритмдер жана программалар).
МИЛДЕТТҮҮ БЕКЕР ЖЕРГИЛИКТҮҮ НУСКА – облустун, шаардын, райондун аймагында даярдалган, алардын өндүрүүчүлөрү тийиштүү мекемелерге жана уюмдарга тийиштүү тартипте жана санда акысыз берүүсүнө жаткан, КР мыйзамдары тарабынан белгиленген аркыл түрдөгү документ нускалары.
Норма обязательных резервных требований (норма ОРТ) (Standard of required reserves) —Отношение суммы обязательных денежных резервов, которые коммерческие банки обязаны хранить в центральном банке, к общему объему обязательств коммерческого банка (или к сумме денежных средств, привлеченных банком). Норма обязательных резервов устанавливается центральным банком и определяет величину гарантийного фонда коммерческого банка, обеспечивающего надежное выполнение его обязательств перед клиентами. Одновременно такая норма используется центральным банком как инструмент регулирования объема денежных агрегатов, банковского кредита и спроса на ликвидность.
МИЛДЕТТҮҮ КАМСЫЗДАНДЫРУУ – бул же тигил бул объекттерди камсыздандыруу менен коргоо айрым бир гана камсыздануучулардын кызыкчылыктары менен эмес, ошондой эле бүткүл коомчулук менен байланышкан мамлекеттик камсыздыандыруунун түрү. Милдеттүү камсыздандыруу: камсыздандырууга жаткан объектердин тизмеси; камсыздандыруу жоопкерчилигинин өлчөмү; камсыздандырууга катышып жаткан тараптардын негизги укуктары жана милдеттери, камсыздандырууну камсыз кылуунун деңгээли (ченемдери); камсыздандыруу төлөмдөрүнүн тарифтерин аныктоонун тартиптери жана башка айрым маселелер каралган тийиштүү мыйзам актыларынын негизинде жүргүзүлөт.
1. Ашка, тойго алыстан чакырылып келип, аш же той ээсинин туугандары, жакындары күтүп алууга тийиш болгон конок. Милдеттүү коноктуку оңой эмес, уят болбогудай болгула («Ала-Тоо»). 2. тар. Бий, бектер. – Апбаракелде, Куке, милдеттүү конок турбайсыңарбы? (Абакиров).
МИЛДЕТТҮҮ МЕДИЦИНАЛЫК КАМСЫЗДАНДЫРУУ – бул КР саламаттыкты сактоо тармагындагы жарандардын укуктарын камсыз кылууга багытталган социалдык коргоонун мамлекеттик түрү. Эмгек келишимдеринин негизинде эмгек мамилелеринде турган жарандар; пенсионерлер; калкты иш менен камсыз кылуунун мамлекеттик органдарында катталган жумушсуздар; эгер алар М. м. к. үлүштүк салымдарын төлөп жүрүшкөн болсо, КР башка шарттарда (жеке ишкерлер, өз иштери менен алектер, жеке практикалоочулар, чыгармачыл кызматкерлер) эмгек ишмердигин жүзөгө ашырып жатышкан жарандары;социалдык жөлөкпул алып жүрүшкөн адамдар, аскер кызматкерлери жана аларга теңелген адамдар; 16 жашка чейинки балдар (жалпы билим берүүчү мекемелердин окуучулары – алар окуусун аяктаганча, бирок 18 жаштан жогору эмес куракка жеткенче); башталгыч кесипчилик окуу жайларынын окуучулары, алар 21 жашка чыкканча орто жана жогорку кесиптик окуу жайларынын студенттери (сырттан жана кечкисин окуучу бөлүмдөрдө окугандардан башкалары); КР аймагында убактылуу же туруктуу жашап турушкан чет өлкөлүк жарандар; КР аймагында туруктуу жашап турушкан жарандыгы жок адамдар; жарандардын дагы башка катмарлары М. м. к. жатат. М. м. к. тутумуна камтылбаган адамдар медициналык, алдыналуу, калыбына келтирүү жана денсоолукту чыңдоо кызматтарын өзалдынча төлөшөт.
МИЛДЕТТҮҮ ТӨЛӨМДӨР – мыйзамда аныкталган шарттарда жана тартипте тийиштүү деңгээлдердеги бюджетке, бюджеттен сырткаркы фонддорго төлөнүүчү салыктар, жыйымдар жана башка милдеттүү мүчөлүк акылар.
МИЛДЕТТҮҮ ТӨЛӨНМӨ НУСКА – алардын өндүрүүчүлөрү тийиштүү мекемелерге жана уюмдарга, тийиштүү тартипте жана санда акысына берүүсү тийиш болгон аркыл документтердин нускалары. Милдеттүү төлөнмө нускалардын ичине өзүнчө редакциялык–басмалык иштеп чыгуудан өткөн, басмаканалык жактан өзалдынча жасалгаланган, чыгаруу маалыматтарына ээ басмакана продукциялары – басылмалар (тексттик, ноталык, картографиялык, сүрөт); ырасмий документтер – мыйзам чыгаруу, аткаруу жана сот бийлик органдарынын атынан басылып чыгарылган жана башкалар.
МИЛДЕТТҮҮ ҮЛҮШ – мүлктөрдүн керээз буйуртмасына карабастан, белгилүү мурастоочуларга өтүүчү бөлүгү. Ушундай укукка ээ мураскер кандайдыр бир негиз боюнча мураска алуучулардын баары, анын ичинде демейки үй тиричилигинде пайдалануучу буюмдардын баасы жана андай мураскердин пайдасына белгиленген керээздөөдөн баш тартуунун баасы дагы М. ү-кө эсептелет. Керээзде мураста милдеттүү үлүшкө укугу бар мураскер үчүн белгиленген кандай гана чектөөлөр жана оорчулуктар болбосун, ага өтүүчү мурастын М. ү-үнөн ашкан бөлүктөрүнө карата гана жарактуу.
МИЛДЕТТҮҮ ҮЛҮШТҮК МҮЧӨЛҮК ТӨГҮМ – милдеттүү түрдө төгүлүүчү жана кооператив же башка уюмдун иш-аракетине катышууга, кооператив же жана башка уюмдун уставында каралган кызматтар менен жеңилдиктерден пайдаланууга, тийиштүү жамаатык төлөмдөрдү алууга укук бере турган үлүштүк мүчө төгүмү.
МИЛДЕТТҮҮ ЮРИСДИКЦИЯ – эларалык келишим катышуучуларынын ортосунда баардык же кээбир гана маселелер боюнча келип чыккан талаш-тартыштарды келишиминде аныкталган эларалык сот же арбитраждык органдардын кароосуна коюу тууралуу алар тарабынан ыктыярдуу кабыл алынган милдеттенме.