1. тонкий (противоп. жоон I; ср. жука); ичке жерден үзүлөт погов. где тонко, там и рвётся; ичке жол тропинка (по ущельям и ложбинам); жаадай учуп Сарала ичке жолдоп, төтөлөп фольк. стрелой летит (конь) Сарала тропинкой напрямик; ип-ичке то же, чтоипичке (см.ип); 2. перен. тонко, тщательно; ичке талдап очень тонко, тщательно отбирая или выбирая; 3. лингв. (о звуке) переднего ряда, палатальный, мягкий.
сын.1. Ичкерген көрүнүштөгү, жоон эмес, субагайынан келген жоондун карама-каршысы.
2. Жоон чыкпаган, күркүрөп чыкпаган (үн жөнүндө). Шахтёрлор Ашырдын ичке үнүн алда кайдан эле таанышчу (Сасыкбаев).
Бул сөз түрк тилдеринде абдан айырмалуу болуп айтылат: инже (турец., ктат-), инче (аз.), инче (түркм., кум.), чинже (чув.), ниске (хак.), ничке (баш.), ничке (тат.), инчке (кбал.), ингичкә (өзб.), йиңишке (ног,), жиңишке (каз., ккал.), чиңге (тув.), чичке (алт.), сиинъигес (як.), ичке (кырг., лоб.).
Э. В. Севортян бул сөздүн уңгусун инч этиши деп эсептейт (Севортян, 1974, 365). Биздин оюбузча, ичке сөзү алгачкы түкчө (<түк+ча) сөзүнөн келип чыгат. Ошол сөздүн т тыбышы ч, с, й, н, ж тыбыштарына алмашуудан түрк тилдериндеги формалары жаралган. Ал үчүн алгачкы түкчө сөзүнүн к тыбышы кээ бир түрк тилдеринде н тыбышына алмашса, кээ биринде кч тыбыштары чк болуп метатезаланып кеткен: түкчө> түчке>чичке >ничке>ичке; түкчө>түңче > йүңче> йүничке>жиңичке>инче; түкчө>түңчө> сииьничес.
Кыргыз тилинде ичке нерсени кылга салыштыруу көнүмүш нерсе. Ошондуктан кылдай ичке делет. Байыркы түрктөр да ичке нерсени кылга салыштырган. Ан үчүн алар ошол кездеги «кыл, жүн» маанисиндеги түк сөзү алып, ага кичирейтүүчү же соалыштыруу маанидеги -ча мүчөсүн жалгап, түкчө сөзүн жасаган. Ал сөз эң алгач «кылдай, кылча» маанисин берген.
1. Бою, тулкусу жагынан алганда болук эмес, жоондугу жагынан алганда ичкелик артыкчылыгы бар, жоон эмес. Ал ичке бойлуу, кара тору келин (Жантөшев). Уруя ичке манжаларын кырсылдатты (Байтемиров). Анын же шоона жип же ичке чынжыр экени байкалбайт (Сыдыкбеков). 2. Жоон эмес, чыйылдаган (үн жөнүндө). Ашырдын ичке үнүн шахтёрлор алда кайдан эле таанышчу (Сасыкбаев). 3. Кенен эмес, чоң эмес, кууш, тар. Кербен сарай, эски дубал уранды, Ичке булак ар жагында безилдейт (Токомбаев). Как ошол жерден ичке сай бойлоп, Кара жол кетет жыландай сойлоп (Абдыраманов).
1. Бойдун, ар кандай нерсенин жоон эмес экендигин, ичке экендигин билдирүү сапаты. Сапар ичкелигиненби, Шариптен кырдуурактай көрүнөт (Бейшеналиев). 2. Үндүн, тыбыштын жоон эместиги, ичке экендиги.
Көнүмүш болуп калуу, көндүм болуп калуу, адатка айлануу, демейдегидей эле көрүнүш катары эсептелүү. Кийин жеңемдин таягы да ичкен ашымдай болуп кетти (Жапаров).
Көнүмүш болуп калуу, көндүм болуп калуу, адатка айлануу, демейдегидей эле көрүнүш катары эсептелүү. Кийин жеңемдин таягы да ичкен ашындай болуп кетти (Жапаров). В.: Жеген ашындай болуу. Байбиченин жемеси мага жеген ашымдай болду (Жантөшев).
1. Абдан кадырлоо, сыйлоо, жакшы көрүү. Сагынбек десе балдар ичкен ашын жерге коёт (Жантөшев). Абыкем сизди эстегенде, ар качандан бир качан ичкен ашын жерге койгон пенделерден болуп бара жатат («Чалкан»). Садыр - тууган дегенде ичкен ашын жерге коё койгон адам (Бердикеев). 2. Бир ишке берилип, аны аткарууга бүткүл дитин берүү, аны абдан самоо, эңсөө, аябай берилүү, көргүсү эле келип туруу. Алыста жүрсө да, түн ичинде болсо да сени дегенде ичкен ашын жерге койчу экен («Ала-Тоо»).
1. Абдан кадырлоо, сыйлоо, жакшы көрүү. Сагынбек десе балдар ичкен ашын жерге коет (Жантөшев). Абыкем сизди эстегенде, ар качандан бир качан ичкен ашын жерге койгон пенделерден болуп бара жатат («Чалкан»). Садыр – тууган дегенде ичкен ашын жерге кое койгон адам (Бердикеев). 2. Абдан самоо, эңсөө, аябай берилүү, көргүсү эле келип туруу. Алыста жүрсө да, түн ичинде болсо да сени дегенде ичкен ашын жерге койчу экен («Ала-Тоо»). В.: Ичкен ашын жерге таштоо. Футбол дегенде жаштар ичкен ашын жерге ташташат («Советтик Кырвызстан»). Ичкен аягын жерге коюу. Бекен болсо китеп дегенде ичкен аягын жерге коет (Каимов).
Бир нерсеге катуу санааркап тынчы кетүү, санаасы тынбай кыйнала берүү. Колуктум ичкени аш болбой сарсанаа болуп жүргөнун кийин өзү айтып берди (Абдукаримов). Алиги жаштайымда баш кошкон байкушум кантти экен дегенимде ичкеним аш болбойт (Сыдыкбеков). Акыретте көк эшек минишет деп ичкеним аш болбой жүрдү эле (Бейшеналиев).
Бир нерсеге катуу санааркап тынчы кетүү, санаасы тынбай кыйнала берүү. Колуктум ичкени аш болбой сар санаа болуп жүргөнүн кийин өзү айтып берди (Абдукаримов). Алиги жаштайымда баш кошкон байкушум кантти экен дегенимде ичкеним аш болбойт (Сыдыкбеков). Акыретте көк эшек минишет деп ичкеним аш болбой жүрдү эле (Бейшеналиев).
Бир нерсеге сары санаа болуп кыйналуу, азап жей берүү, тынчы кетүү, катуу санаркоо. Өзүңө бир балээ баштоочудай деген ушак-айыңды кулагыбыз чалып, тилмеч досуң экөөбүздүн ичкенибиз ирим, жегенибиз желим (Бейшеналиев). А турсун үй-бүлөсүнүн үрөйү учуп, ичкени ирим, жегени желим болуп жатпайбы (Бердикеев). Өзү согушуп жүрсө, ансыз да ичкени ирим, жегени желим болуп жүрсө жети өмүрүн жерге киргизбейли (Айтматов!) Анын да жашагысы келет да, сенин да ичкениң ирим, жегениң желим (Айтматов).
Бир нерсеге сары санаа болуп кыйналуу, азап жей берүү, тынчы кетүү, катуу санаркоо. Өзүңө бир балээ баштоочудай деген ушак-айыңды кулагыбыз чалып, тилмеч досуң экөөбүздүн ичкенибиз ирим, жегенибиз желим (Бейшеналиев). А турсун үй-бүлөсүнүн үрөйү учуп, ичкени ирим, жегени желим болуп жатпайбы (Бердикеев). Өзү согушуп жүрсө, ансыз да ичкени ирим, жегени желим болуп жүрсө жети өмүрүн жерге киргизбейли (Айтматов). В.: Ичкенин ирим, жегенин желим кылуу. Нинанын күндүр-түндүр үй бетин көрбөй, Осмон сыяктуу комсомолго жаңы өткөн жаштар менен үгүт-насыят таратып, айыл-кыштакты кыдырып кетиши да анын ичкенин ирим, жегеним желим кылат (Саатов).
к. ИЧКЕНИ ИРИМ, ЖЕГЕНИ ЖЕЛИМ БОЛУУ
Нинанын күндүр-түндүр үй бетин корбой, Осмон сыяктуу комсомолго жаңы өткөн жаштар менен үгүт-насыят таратып айыл-кыштакты кыдырып кетиши да анын ичкенин ирим, жегеним желим кылат (Саатов).
Жакшылыкка жамандык менен жооп берүү деген мааниде. Бул, биринчиден, кесир, экинчиден, билгенге ичкен табагына түкүрүп таштаганга барабар жорук (Медетов).
Жакшылыкка жамандык менен жооп берүү деген мааниде. Бул, биринчиден, кесир, экинчиден, билгенге ичкен табагына түкүрүп таштаганга барабар жорук (Медетов).
1. Ичке болуу, ичке абалга келүү, мурдагыга салыштырганда ичке боло баштоо. Арыктап адам ичкерет, Азаптуу ишке кайгырса («Олжобай менен Кишимжан»). Мойнуң кылдай ичкерет, Сары оору мээнет дарт менен (Токтогул). 2. Кууш абалга келүү мурдагыдай кеңири, жазы болбой тар, ичке абалга келүү. Күрпүлдөк суусу барган сайын ичкерип, жайлап агып, кара сууга айланып, жээгине теңселип камыш өнө баштайт (Сыдыкбеков).
~: от ичкерештир- поправлять огонь в очаге, подкладывая наверх оставшееся по краям недогоревшее топливо; оң колу менен куурай ичкерештирип, оттун күйгөнүн тиктөөдө правой рукой поправляя (горящий) курай, он пристально смотрит на огонь.
Куурай, чырпык сыяктуу отундардын күйүп бүтө элек кийинки бөлүктөрүн улам алга, ичкери жакка жылдырып, ондоштуруп туруу. Дарияхан Айдарга суу берип, эки жагын кымтыды да, күйүп жаткан отту ичкерештирди (Жантөшев).
такт. Бир нерсенин ички жагы, ичи; ич жакка, илгери карай. Ичкериде балбылдап күйгөн чоң лампанын айланасындагы кишилерди көрдү («Эл
акындары»). Тор кашканы мамыга байлап ичкери кирди («Ала-Тоо»).
1. Турак жайдын, үйдүн ж. б. ички тарабы, ич жагы. Ичкери киргиле,– деп Зейпи бөлмөнүн эшигин ачты (Абдукаримов). Эшикти акырын чертсем, ичкериден жооп болбоду (Мавлянов). 2. Ич жакты карай, илгери карай. Базыл жобураган бойдон ичкери жөрмөлөдү (Касымбеков). 3. Чет жактагы эмес, ички борбордук тараптагы, ичкерки. Ичкери шаарларда окушка Осмонкулга мүмкүнчүлүк болгон жок («Ала-Тоо»).
1. Чет жакалардагы же борбордон алыс жайда эмес, борборго жакын. Бактын, гүлдүн шаары деген сөздү ичкерки жерди көп кыдырган адамдардан бир нече жолу угушкан (Бейшеналиев). 2. Ич жактагы, түпкү, төр жактагы, ички. Ичкери үйгө кирдим (Абдыраманов).
Эч кимге айтпоо, сыртка чыгарбоо, башкага билдирбөө. Ал көргөн кегин ичке сактап жүрдү («Ала-Тоо»). Мына ошондуктан баягы ууда жүргөндө эсине түшкөн Салкын Айсулууга жаздык жаңыртуу жөнүндөгү оюн ичке сактай турууну чечти (Көчкөнов).
Сыртка чыгарбоо, билгизбөө, жашыруу, айтпоо. Согумуң чүйгүн болсо, ичиңе сакта (макал). Ал көргөн кегин ичке сактап жүрдү («Ала-Тоо»). Мына ошондуктан баягы ууда жүргөндө эсине түшкөн Салкын Айсулууга жаздык жаңыртуу жөнүндөгү оюн ичке сактай турууну чечти (Көчкөнов).
Кыргыз адабий тилинин үндүүлөр системасы 14 формадан турат. Тилдин катышына же горизонталдык абалына карай: жоон (а, о, у, ы) ↔ ичке (э, и, ө, ү) үндүүлөр болуп бөлүнөт.
Ичке үндүүлөр (уччулдар) -- ичке үндүүлөрдү айтканда тилдин учу алга карай бир жүткүнчүктөп, тилдин ортосу тандайды көздөй көтөрүлөт да, өпкөдөн чыгып келе жаткан аба ичке чыгат. Ичке үндүүлөргө: э, и, ө, ү, ээ, өө, үү кирет.