этиш.1. Бир нерсени (мис., ишти, техниканы ж. б.) билүү, өздөштүрүү, ага машыгуу, көнүгүү. Канча түрдүү техника, Үйрөнөбүз колхоздо (Барпы). Кылганың киши үчүн болсо, үйрөнгөнүң өзүң үчүн (макал). Оку, иште, өнөр үйрөн, көптү бил, Ошону күт, эмгек менен таалай тап (Нуркамал).
2. Үйүр болуу, көнүп калуу, таанышып, аралашып кетүү. Эртерээк жетсем экен эми, Өзүмүн үйрөнгөн колхозума (Шүкүрбеков).
с предшеств. вин. п. научиться, обучиться; мен трактор айдоону үйрөндүм я научился управлять трактором; кылганың киши үчүн болсо, үйрөнгөнүң өзүн үчүн фольк. делаешь ты для других, а учишься для себя; маселени тыкандык менен үйрөнүп тщательно изучив вопрос.
1. Бир нерсени (мис, ишти, техниканы ж.б.) билүү, өздөштүрүү, ага машыгуу, көнүгүү. Кылганың киши үчүн болсо, үйрөнгөнүң өзүң үчүн (макал). Оку, иште, өнөр үйрөн, көптү бил, Ошону күт, эмгек менен таалай тап (Нуркамал). 2. Үйүр болуу, көнүп калуу, таанышып, аралашып кетүү. Канчалык кооз жерлерде жүрбөйүн, чоң шаарларды аралабайын, айлыма келсем өзүм үйрөнгөн жер, үйрөнгөн эл көзүнө ысык, көңүлүмө жакын көрүндү («Ала-Тоо»).
зат. Кандайдыр бир ишти жаңыдан үйрөнүп, өздөштүрүп келе жаткан, үйрөнүү, өздөштүрүү аракетин жаңыдан баштаган адам. [Жүкөш] мурда шахтада үйрөнчүк болчу (Сасыкбаев). Сени биз номер биринчи цехине чогултуу иштери боюнча адистикке үйрөнчүк кылып бекители («Ала-Тоо»).
Кандайдыр бир ишти жаңыдан үйрөнүп, өздөштүрүп келе жаткан, үйрөнүү, өздөштүрүү аракетин жаңыдан баштаган адам. Жүкөш мурда шахтада үйрөнчүк болчу (Сасыкбаев). Сени биз номер биринчи цехине чогултуу иштери боюнча адистикке үйрөнчүк кылып бекители («Ала-Тоо»).
этиш.1. Бир нерсени билүүгө, өздөштүрүүгө машыктыруу, көнүктүрүү, окутуу, үйрөнгөн, билген деңгээлге жеткирүү. Үйрөтүп өнөр, билимди, Өстүрүп кадр камдаган (Осмонкул). Турмуш сырын үйрөткөн, Көркөм чечен сүйлөткөн (Аалы). Аялдарга ардак, сыйды мол кылып, Ар өнөрдөн калбагын деп үйрөткөн (Нуркамал).
2. Унаа катарында пайдаланууга, минүүгө көндүрүү. Укуругун сүйрөткөн, Азоолорун үйрөткөн (Осмонкул). Сылап-сыйпап үйрөттү, Кайыштан чылбыр сүйрөттү (Тоголок Молдо).
научить, обучить (кого-л. - с предшеств. дат. п., чему-л. - с предшеств. вин. п.); мага трактор айдоону үйрөт научи меня управлять трактором; уулуна темирчиликти үйрөттү он обучил своего сына кузнечному ремеслу; бул сөздөрдү балдарга кимдер үйрөткөнүнө таң каласың удивляешься, кто научил детей этим словам; колго үйрөт- приручать.
1. Бир нерсени билүүгө, өздөштүрүүгө машыктыруу, көнүктүрүү, окутуу, үйрөнгөн, билген деңгээлге жеткирүү. Үйрөтүп өнөр, билимди, Өстүрүп кадр камдаган (Осмонкул). Турмуш сырын үйрөткөн, Көркөм чечен сүйлөткөн (Токомбаев). Аялдарга ардак, сыйды мол кылып, Ар өнөрдөн калбагын деп үйрөткөн (Нуркамал). 2. Унаа катарында пайдаланууга, минүүгө көндүрүү. Укуругун сүйрөткөн, Азоолорун үйрөткөн (Осмонкул). Сылап-сыйпап үйрөттү, Кайыштан чылбыр сүйрөттү (Тоголок Молдо).
этиш.1.Үйүр этишинин туюк мамилеси.
2. Чогулуу, жыйылуу. Үч каркыра боюна, Үйрүлүп жыйын салды эле («Манас»).
3. өт. Жакшы мамиле кылуу, абдан жакшы көрүү, жан-алы калбай жалынып жалбаруу. Ойготуп «албайын» деп үйрүлүп турган чоң эненин жүрөгү тыз этти (Сыдыкбеков). Үстүнө үйрүлүп түшүп, аны сооротууга кам урду (Сыдыкбеков).
возвр.-страд. отүйүр- II; Үч-Каркыра боюна үйрүлүп, жыйын салды эми фольк. собравшись на берегу (речки) Уч-Каркыра, устроили сборище; төбөсүнө камчы үйрүлдү ему угрожали плетью; его запугивали (букв. над его макушкой вращалась плеть); бир азга тим болуп, кайра үйрүлүүчү он на некоторое время успокаивался, а потом опять начинал упрашивать; үйрүлүп өтө жалынды она усиленно просила, умоляла; тим эле үйрүлүп түшүп турат она просто души не чает; үйрүлүп калат он не надышится на кого-л., от души готов сделать всё; не знает, как угодить; үстүнө үйрүлүп түшө калат она от всего сердца готова всё сделать (напр. для любимого человека); үйрүлүп үстүнө, айланып астына түшүүдө уж и не знает как угодить, куда посадить; үйрүлөйүн то же, чтоайланайын (см.айлан-).
1. үйүр этишинин туюк мамилеси. 2. Чогулуу, жыйылуу. Үч каркыра боюна, Үйрүлүп жыйын салды эми («Манас»). 3. өт. Жакшы мамиле кылуу, абдан жакшы көрүү, жан-алы калбай жалынып-жалбаруу. Ойготуп «албайын» деп үйрүлүп турган чоң эненин жүрөгү тыз этти (Сыдыкбеков). Үстүнө үйрүлүп түшүп, аны сооротууга кам урду (Сыдыкбеков).
Кие турган эч нерсеси жок, такыр кийим-кечеси жок, жылаңач-жыртык деген мааниде. Эл жылаңач, үстүнө үйрүп салары жок, согуштун каары сөөгүнө жетти («Ала-Тоо»). Ошондо Абык деген кишинин тогуз баласы бар эле, эми анын турмушун айтпа, үстүлөрүнө үйрүп салар эч нерсеси жок, бардыгы түлөгөн кызыл гөш (Жантөшев).