Киргизско-русский словарь Юдахина
чалды I
чалды-куйду запутанный, хаотичный; трудноразрешимый;
жок издегендин жолу чалды-куйду у того, кто ищет пропажу, путь путаный;
чалды-куйду сүйлө- говорить сумбурно, сбивчиво;
чалды-булакей небрежно, беспорядочно, путанно;
ошентип да чалды-булакей жазабы? разве так путанно пишут? (разве можно писать так путанно?).
чалды II
чалды-кемпир старик со старухой, старик и старуха.

Киргизско-русский словарь Юдахина
ир.
1. старые развалины, руины (остатки древних поселений);
калаанын чалдыбары развалины города;
үйдүн чалдыбары развалины строения;
2. перен. рвань, рваньё; совершенно износившаяся одежда;
кийимдин чалдыбары чыкты одежда совершенно износилась (так, что и починить её нельзя);
чалдыбары чыгыптыр он совершенно разорился;
3. тлен; то, что может разрушаться;
кокус тилим күрмөлсө, айтып кеткен керээзим: кереги жок чалдыбар, коргон менен күмбөзүң стих. говорю я своё завещание: когда язык мой вдруг перестанет поворачиваться (т.е. когда я умру), не нужны мне тлен, ограда и надгробие.

Толковый словарь кыргызского языка (1969)
зат. Кандайдыр бир бүтүн нерсенин кыйрап, бүлүнгөндөгүсү, кыйрап бүлүнгөн калдыгы.
♦Чалдыбары чыгуу — 1) бузулуу, тамтыгы чыгуу, керектен чыгуу. Бул үй чалдыбары чыккан эски үй экен (Бөкөнбаев); 2) айрылуу, тытылуу, эскилиги жетип керекке жарабай калуу.

Фразеологический словарь кыргызского языка (2015)
1. Талкалануу, бузулуу, керектен чыгуу, тамтыгы кетүү. Чалдыбары чыгып, күнгө какжырап эскилиги жеткен дарбазаны ачты (Бердикеев). Эски араба турат, чалдыбары чыгып (Айтматов). 2. Эскилиги жетип айрылуу, тытылуу, дал-далы чыгуу. Тизесин кызаңдатып, чалдыбары чыккан көйнөгү менен кирип келип, иреге жакка отуракалды («Ала-Тоо»).

Толковый словарь кыргызского языка. 2015
1. Талкалануу, бузулуу, керектен чыгуу, тамтыгы кетүү. Чалдыбары чыгып, күнгө какжырап эскилиги жеткен дарбазаны ачты (Бердикеев). Бул үй чалдыбары чыккан эски үй экен (Бкөнбаев). 2. Эскилиги жетип айрылуу, тытылуу, дал-далы чыгуу. Тизесин кызаңдатып, чалдыбары чыккан көйнөгү менен кирип келип, иреге жакка отура калды («Ала-Тоо»).

Толковый словарь кыргызского языка (1969)
этиш. 1. Кабылуу, кириптер болуу, туш келүү. Тоозак безгек оорусуна чалдыкты (Абдукаримов).
2. Бир аз чалына түшүү, дуушар болуу. Айтбайдын уулу чала-була өрткө чалдыкканы менен аман-эсен калыптыр (Шүкүрбеков).
3. Көрүнүү, көрүнүп калуу. Бирок алар топурашып бирөөлөрдүн көзүнө чалдыгышпасын (Жантөшев).

Киргизско-русский словарь Юдахина
1. прям. , перен. наскочить на что-л., столкнуться с чем-л.;
ооруга чалдык- подхватить болезнь;
көзгө чалдык- стать заметным; привлечь внимание; попасться на глаза;
2. полуобгореть, немного обгореть;
чалдыккан нан подгорелый хлеб.

Краткий этимологический словарь кыргызского языка
Ооруга чалдык, көзгө чалдык деген учурда айтылуучу чалдык этиши чал+дык бөлүктөрүнөн турат. Чал этиши «оролто байлоо, имере байлоо, ороо» маанисин берген этиш болсо, ага дагы этиш жасоочу -лык мүчөсү уланган. Мындай мүчө оо – оолук, буу – буулук, кыс – кыстык, соз – создук, жет – жеттик, тут – туттук деген сөздөрдө да катышат (Кудайбергенов, 1973, 94–95).

Толковый словарь кыргызского языка. 2015
1. Кабылуу, кириптер болуу, туш келүү. Тоозак безгек оорусуна чалдыкты (Абдукаримов). 2. Бир аз чалына түшүү, дуушар болуу. Айтбайдын уулу чала-була өрткө чалдыкканы менен аман-эсен калыптыр (Шүкүрбеков). 3. Көрүнүү, көрүнүп калуу. Бирок алар топурашып бирөөлөрдүн көзүнө чалдыгышпасын (Жантөшев).

Киргизско-русский словарь Юдахина
чалдыр I
чалдыр-булдур или чалдыр-чулдур невнятное бормотание; бормотание на непонятном языке;
чалдыр-булдур сүйлөшүп, үйүр алышып калды эми фольк. они, что-то бормоча, (кое-как между собой на разных языках) разговаривали и подружились.
чалдыр- II
понуд. от чал- II
1. дать ударить себя подножкой; перен. оказаться побеждённым; дать себя опутать; оказаться ввергнутым в непрнятность;
арстанга чалдыр- допустить, чтобы лев задрал;
каманга чалдыр- допустить, чтобы дикий кабан запорол;
абайлабай, чалдырдың Алмамбет, Чубак шериңди по твоей неосмотрительности убиты твои богатыри (букв. львы) Алмамбет и Чубак;
катуу мүшкүл доо келсе, чалдырбаймын дечү эле фольк. он говаривал, мол, не поддамся, даже если будет самая трудная тяжба;
жашсың, чалдырып аласың, балам ты, дитя моё, молод, тебя обведут (ты попадёшь в беду);
2. заставить захлёстывать, заставить плести;
нокто чалдыр- заставить сплести недоуздок;
3. поручить разведать, объезжая или обходя что-л.;
жол чалдыр- поручить разведать путь;
жин-перини чалдырдым фольк. я послал разыскивать джинов и пери;
4. заставить играть;
дап чалдыр- см. дап II;
5. дать (животному) щипнуть травы; немного попасти;
эшектерди ушул жерден чалдырып алалы попасём-ка здесь ослов;
ооздугун алдырып, атын чөпкө чалдырып фольк. коня своего разнуздав и дав пощипать травы;
кырсыкка чалдыр- ввергнуть в беду, бедствие; явиться причиной беды, бедствия;
кышта аман асырап алган малды апрелде кырсыкка чалдырабызбы? что ж, мы в апреле подвергнем угрозе бедствия скот, который сохранили зимой?
дартка чалдыр- явиться виновником болезни;
суукка чалдыр- допустить, чтобы морозом побило;
жүгөрүнү эккен киши, суукка чалдырбай, жыйнап алуу керек человек, посеявший кукурузу, должен собрать её, не допуская, чтобы побил мороз;
канатымды чалдырдым я лишился надёжной опоры, силы (букв. допустил, чтобы мне свернули крыло).