зат.1. Революцияга чейинки Россияда жана кээ бир буржуазиялык өлкөлөрдө: министерствонун, кандайдыр бир жогорку мамлекеттик же соттук мекеменин бөлүмү.
2. АКШда жана Швейцарияда: министерство.
м. департамент (1. Францияда административдик округ; 2. революцияга чейинки Россияда жана кээ бир чет өлкөлөрдө - жогорку административдик жана соттук мекемелер; 3. АКШда министерствонун аты (тышкы иштер).
ДЕПАРТАМЕНТ (фр. departement ) – 1) Франция ж. б. биркатар өлкөлөрдөгү негизги административдик-аймактык бирдик; 2) айрым мамлекеттерде (м.: АКШ, Швейцария, РФ) – ведомстволордун же министрликтердин, болбосо алардын бөлүмдөрүнүн аталышы. КРде – министрликтердин бөлүмдөрүнүн аталышы.
ДЕПАРТАМЕНТ (фр. departement ) – 1) Франция ж. б. биркатар өлкөлөрдөгү негизги административдик-аймактык бирдик; 2) айрым мамлекеттерде (м.: АКШ, Швейцария, РФ) – ведомстволордун же министрликтердин, болбосо алардын бөлүмдөрүнүн аталышы. КРде – министрликтердин бөлүмдөрүнүн аталышы.
депкир I то же, чтотекбир. депкир II присутствие духа; депкири качып калды или депкирин таппай калды он испугался, он растерялся; депкирин таппай калдастап растерянно суетясь; депкири качкан жок он не растерялся; депкирин таптырбады он его поставил в безвыходное положение; депкирин алды его испугало (что-л.); депкир таппагыр! чтоб тебе покоя не знать! депкир III то же, чтокепкир; бала депкирден түшкөн эки боорсокту ала коюп ребёнок, схватил два баурсака (см.боорсок), упавшие из шумовки. депкир- IV кашлять; атым депкирип калыптыр моя лошадь кашляет.
ср. депо (1. ж.-д. паровоз менен вагондор туруучу үй; 2. ж.-д. паровоздор менен вагондорду сактап, ремонттоп туруучу темир жол чарба цехи; 3. өрт машиналары жана башка өрт өчүргүч аспаптар туруучу үй).
Паровоздор, вагондор туруучу, аларды ремонттоочу атайын жабдылган жай жана ушундай ремонтту жүргүзүүчү мастерской. Мен паровоз депосуна алты гана күнү иштедим (Жантөшев). Депо мастерскоюнун ичи да, тышы да тарсылдап, күрсүлдөп жаңырыкка бөлөнгөн (Сасыкбаев).
Депозит (вклад) (Deposit) —Депозит – это сумма денежных средств, принятая финансово-кредитным учреждением по договору от другого лица на условиях возвратности, платности, срочности. Депозиты бывают срочные и до востребования.
Депозит (аманат) (Deposit) —Депозит – бул, финансы-кредит мекемеси тарабынан убагында кайтаруу, төлөөгө жөндөмдүүлүк, мөөнөтүндө төлөө шарттарында башка жактардан келишим боюнча тартылган акча каражаттарынын суммасы. Депозиттер мөөнөттүү жана талап боюнча төлөнүүчү болуп бөлүнөт.
ДЕПОЗИТ (лат. depositum – сактоого берилген буюм) – 1) банктардагы жана сактык кассаларындагы аманаттар. Мөөнөттүү, талап кылууга чейинки жана шарттуу Д. болуп бөлүнөт; 2) банк китептериндеги банкка карата кардарлардын белгилүү талаптарын бышыктоочу эскерткич жазуулар; 3) кредиттик мекемелерге сактоого берилүүчү баалуу кагаздар (акциялар жана облигациялар); 4) бажы алымдарын жана жыйымдарын төлөөнү камсыз кылууга бажы мекемелерине акчалай төгүмдөр; 5) сотко келүүнү, дооарызды камсыз кылууга сот жана административдик мекемелерге акчалай төгүмдөр.
ДЕПОЗИТ (лат. depositum – сактоого берилген буюм) – 1) банктардагы жана сактык кассаларындагы аманаттар. Мөөнөттүү, талап кылууга чейинки жана шарттуу Д. болуп бөлүнөт; 2) банк китептериндеги банкка карата кардарлардын белгилүү талаптарын бышыктоочу эскерткич жазуулар; 3) кредиттик мекемелерге сактоого берилүүчү баалуу кагаздар (акциялар жана облигациялар); 4) бажы алымдарын жана жыйымдарын төлөөнү камсыз кылууга бажы мекемелерине акчалай төгүмдөр; 5) сотко келүүнү, дооарызды камсыз кылууга сот жана административдик мекемелерге акчалай төгүмдөр.
1. Аманатчылар тарабынан сактоо үчүн банкка салынган материалдык дөөлөттөр. 2. Мамлекеттик мекемелерге салынып, кайсы бир шарттар түзүлгөндө, кайтарып берилүүгө тийиш акча, баалуу кагаз. 3. Кардардын банкка коюлуучу талаптарын камтыган жана ырастаган жазма.
ДЕПОЗИТАРДЫК ИШКЕРДҮҮЛҮК – баалуу кагаздардын базарында баалуу кагаздардын тастыктамаларын сактоо жана/же баалуу кагаздарга укукту жана анын өтүшүн эсепке алуу боюнча кызмат көрсөтүү катары түшүнүлгөн кесиптик ишкердүүлүктүн бир түрү. Баалуу кагаздар базарынын Д. и-тү жүзөгө ашыруучу кесипкөй катышуучусу депозитарий деп аталат. Баалуу кагаздарды жана/же баалуу кагаздарга укукту жана анын өтүшүн эсепке алуу боюнча депозитарийдин кызматын пайдаланган киши депонент деп аталат. Алардын мамилелерин теске салуучу келишим депозитардык келишим (депо эсеби жөнүндө келишим) деп аталат.
ДЕПОЗИТАРДЫК КЕЛИШИМ (депозит эсеби жөнүндө келишим) – депозитардык ишкердүүлүктүн жүрүшүндө алардын мамилелерин теске салуучу депозитарий менен депоненттин ортосундагы келишим. Депозитарий түзүлгөн Д. к. ажырагыс бөлүгү болгон өзүнүн депозитардык ишкердүүлүктүн шарттарын бекитүүсү тийиш. Д. к-н маанилүү шарттары төмөнкүлөр: а) келишим ишинин так аныкталуусу: баалуу кагаздардын тастыктамаларын сактоо жана/же баалуу кагаздарга укукту эсепке алуу боюнча кызмат көрсөтүү; б) депоненттин депозитарийде депонирленген депоненттин баалуу кагаздарын башкаруу жөнүндө маалымат берүүсүнүн тартиби; в) келишимдин иштөө мөөнөтү; г) келишимде каралган депозитарийдин кызмат акысынын көлөмү жана төлөөнүн тартиби; д) депозитарийдин депоненттин алдында эсеп берүү таризи жана мезгилдүүлүгү; е) депозитарийдин милдети.
Депозитарий (Depositary) —Деятельность, связанная с оказанием услуг по учету, хранению ценных бумаг, регистрации перехода и подтверждения прав собственности на ценные бумаги.
Депозитарий (Depositary) —Баалуу кагаздарды эсепке алуу, сактоо, ага менчик укугунун өтүшүн каттоо жана тастыктоо боюнча кызмат көрсөтүүнү сунуштоого байланыштуу иш.
ДЕПОЗИТАРИЙ (фр. depositaire ) – 1) депозиттер ишенилген жак; 2)
депозитардык ишкердүүлүктү жүзөгө ашыруучу баалуу кагаздар базарынын кесипкөй
катышуучусу. КРде юридикалык жак гана Д. боло алат. Д. депоненттин атынан
депозитардык келишимде каралган депоненттин тапшыруусунан башка иштерди жасоого,
депоненттин баалуу кагаздарын каалагандай жумшоого, анын атынан баалуу кагаздар
менен иш-аракеттерди жүргүзүүгө жана башкарууга акысы жок. Д. анда депонирленген
баалуу кагаздардын тастыктоолору үчүн жарандык укуктук жоопкерчилик тартат; 3)
эларалык келишимде көп тараптуу келишимдин чыныгы текстин жана ага байланыштуу
документтерин (билдирүүлөр, эскертмелер, денонсациялар ж. б. ) сактоочу. Д. бир
же бирнече өлкө, эларалык уюм же ошондой уюмдун башкы кызмат аткаруучу адамы
болуусу мүмкүн. Алып айтсак, БУУнун Башкы Катчысы БУУнун алкагында түзүлгөн
биркатар көп тараптуу келишимдердин Д-инин милдетин жүзөгө ашырат.
ДЕПОЗИТАРИЙ (фр. depositaire ) – 1) депозиттер ишенилген жак; 2)
депозитардык ишкердүүлүктү жүзөгө ашыруучу баалуу кагаздар базарынын кесипкөй
катышуучусу. КРде юридикалык жак гана Д. боло алат. Д. депоненттин атынан
депозитардык келишимде каралган депоненттин тапшыруусунан башка иштерди жасоого,
депоненттин баалуу кагаздарын каалагандай жумшоого, анын атынан баалуу кагаздар
менен иш-аракеттерди жүргүзүүгө жана башкарууга акысы жок. Д. анда депонирленген
баалуу кагаздардын тастыктоолору үчүн жарандык укуктук жоопкерчилик тартат; 3)
эларалык келишимде көп тараптуу келишимдин чыныгы текстин жана ага байланыштуу
документтерин (билдирүүлөр, эскертмелер, денонсациялар ж. б. ) сактоочу. Д. бир
же бирнече өлкө, эларалык уюм же ошондой уюмдун башкы кызмат аткаруучу адамы
болуусу мүмкүн. Алып айтсак, БУУнун Башкы Катчысы БУУнун алкагында түзүлгөн
биркатар көп тараптуу келишимдердин Д-инин милдетин жүзөгө ашырат.
Депозиттерди сактаган жеке жана юридикалык жак. Атом кубаттуулугу боюнча Эл аралык агенттиктин деректирине – депозитарийге ратификациялык грамотаны депоненттесин (ЖК Жарчысы).
Депозиттер менен иш алып баруу (Depositary activities) —Акча-кредит саясатынын каражаты (инструменти), ал Улуттук банктын мөөнөттүү депозит эсебине кайтарымдуулук, төлөөгө жөндөмдүүлүк жана мөөнөтүндө төлөө шарттарында улуттук валютада акча каражаттарын тартуу аркылуу, банк тутумунанүстөк ликвиддүүлүктү алып салуу максатында колдонулат.
ДЕПОЗИТАРДЫК ИШКЕРДҮҮЛҮК – баалуу кагаздардын базарында баалуу кагаздардын тастыктамаларын сактоо жана/же баалуу кагаздарга укукту жана анын өтүшүн эсепке алуу боюнча кызмат көрсөтүү катары түшүнүлгөн кесиптик ишкердүүлүктүн бир түрү. Баалуу кагаздар базарынын Д. и-тү жүзөгө ашыруучу кесипкөй катышуучусу депозитарий деп аталат. Баалуу кагаздарды жана/же баалуу кагаздарга укукту жана анын өтүшүн эсепке алуу боюнча депозитарийдин кызматын пайдаланган киши депонент деп аталат. Алардын мамилелерин теске салуучу келишим депозитардык келишим (депо эсеби жөнүндө келишим) деп аталат.
ДЕПОЗИТАРДЫК КЕЛИШИМ (депозит эсеби жөнүндө келишим) – депозитардык ишкердүүлүктүн жүрүшүндө алардын мамилелерин теске салуучу депозитарий менен депоненттин ортосундагы келишим. Депозитарий түзүлгөн Д. к. ажырагыс бөлүгү болгон өзүнүн депозитардык ишкердүүлүктүн шарттарын бекитүүсү тийиш. Д. к-н маанилүү шарттары төмөнкүлөр: а) келишим ишинин так аныкталуусу: баалуу кагаздардын тастыктамаларын сактоо жана/же баалуу кагаздарга укукту эсепке алуу боюнча кызмат көрсөтүү; б) депоненттин депозитарийде депонирленген депоненттин баалуу кагаздарын башкаруу жөнүндө маалымат берүүсүнүн тартиби; в) келишимдин иштөө мөөнөтү; г) келишимде каралган депозитарийдин кызмат акысынын көлөмү жана төлөөнүн тартиби; д) депозитарийдин депоненттин алдында эсеп берүү таризи жана мезгилдүүлүгү; е) депозитарийдин милдети.
ИМПОРТТУК ДЕПОЗИТ – чет өлкөдөн товар сатып алуунун алдында импорттоочу банкка төгүүгө тийиш болгон (улуттук же чет өлкөлүк валюта менен) үстөксүз барымта; кээде ошол товарга алымдардын көлөмүнө ж. б. көрсөткүчтөргө байланыштуу белгиленет. Банктын И. д. төлөнгөндүгү тууралуу документи импорттоочу өлкөнүн бажы аймагына товарды жана унаа каражатын алып кирүүдө улуксаттын милдетин аткарат.
Депозиттик база (Depositorybase) —Жеке адамдардын жана юридикалык жактардын атынан коммерциялык банктарда талап боюнча төлөнүүчү депозиттерге жана мөөнөттүү депозиттерге жайгаштырылган, ошондой эле депозиттерди тартуу укугуна ээ башка финансы-кредит мекемелериндеги депозиттерге салынган каражаттардын жыйындысы.
ДЕПОЗИТТИК КАССА – банктагы башка каржылык-кредиттик уюмдардын депозиттерди кабыл алууга жана сактоого багышталган бөлүмчөсү. Мында акча депозиттери (аманаттар) банктардын жүгүртүмүнө катышат, б. а. киреше алып келүүчү активдерге жайгаштырылат.
ДЕПОЗИТТИК АТКАРЫМ – кредиттик уюмдардын юридикалык жактар менен жеке адамдардын акча каражаттарын аманатка тартуу жана аларды жайгаштыруу боюнча аткарымдары. Д. а. жигердүү жана солгун болуп бөлүнөт. Солгуну акча каражаттарын аманатка белгилүү мөөнөткө же талап кылууга чейин тартууну чагылдырат, жигердүүсү – бир банктын бош каражаттарын убактылуу башкаларына жайгаштырат. Д. а. чөйрөсүнө базарда айланып жүргөн карыздар, милдеттенмелер, депозиттик тастыктамалар, векселдер ж. б. кирет.
Улуттук банктын депозиттик операциялары (Deposit operations of NBKR) —Кыргыз Республикасынын Улуттук банкы тарабынан кайтарымдуулук, төлөөгө жөндөмдүүлүк жана мөөнөтүндө төлөө шарттарында улуттук валютадагы акча каражаттарын убактылуу алып салуу. Аталган операциялар банк тутумунан үстөк ликвиддүүлүктүалып салуу максатында ишке ашырылат.
Депозиттик мекемелер (Deposit Takers) —Борбордук банкты эске албаганда, негизги иши депозиттерди кабыл алуу менен аларды өз атынан андан ары жайгаштыруудан көрүнгөн финансылык корпорациялар.
ДЕПОЗИТЧИ – 1) депозит ээси; 2) кандайдыр бир себептер менен белгилүү мөөнөттө уюмдар төлөп бералбай калган акча каражатына укуктуу юридикалык же жеке жактар.
Депозиты (Deposits) —Сумма денежных средств, принятая финансово-кредитным учреждением по договору от другого лица на условиях возвратности, платности, срочности. Депозиты бывают срочные и до востребования.
Депозитарная деятельность (Depositary activities) —Инструмент денежно-кредитной политики, используемый с целью изъятия избыточной ликвидности из банковской системы путем привлечения денежных средств в национальной валюте на срочные депозитные счета в Национальном банке на условиях возвратности, платности и срочности.
ДЕПОЗИТТИК АТКАРЫМ – кредиттик уюмдардын юридикалык жактар менен жеке адамдардын акча каражаттарын аманатка тартуу жана аларды жайгаштыруу боюнча аткарымдары. Д. а. жигердүү жана солгун болуп бөлүнөт. Солгуну акча каражаттарын аманатка белгилүү мөөнөткө же талап кылууга чейин тартууну чагылдырат, жигердүүсү – бир банктын бош каражаттарын убактылуу башкаларына жайгаштырат. Д. а. чөйрөсүнө базарда айланып жүргөн карыздар, милдеттенмелер, депозиттик тастыктамалар, векселдер ж. б. кирет.
Депозитная база (Depository base) —Совокупность средств, размещенных в коммерческих банках от имени физических и юридических лиц в депозиты до востребования и срочные депозиты, а также депозиты других финансово-кредитных учреждений, имеющих право на привлечение депозитов.
ДЕПОЗИТТИК КАССА – банктагы башка каржылык-кредиттик уюмдардын депозиттерди кабыл алууга жана сактоого багышталган бөлүмчөсү. Мында акча депозиттери (аманаттар) банктардын жүгүртүмүнө катышат, б. а. киреше алып келүүчү активдерге жайгаштырылат.
Депозитные учреждения (Deposit Takers) —Финансовые корпорации, за исключением центрального банка, основная деятельность которых заключается в приеме депозитов и последующем размещении этих средств от своего имени.
ДЕПОЗИТЧИ – 1) депозит ээси; 2) кандайдыр бир себептер менен белгилүү мөөнөттө уюмдар төлөп бералбай калган акча каражатына укуктуу юридикалык же жеке жактар.
Депозиттер (Deposits) —Финансы-кредит мекемеси тарабынан башка жактардан өз учурунда кайтаруу, төлөөгөжөндөмдүүлүк, мөөнөтүндө төлөө шарттарында келишим боюнча кабыл алынган акча каражаттардын суммасы. Депозиттер мөөнөттүү жана талап боюнча төлөнүүчү депозиттерге бөлүнөт.
БЮДЖЕТ МЕКЕМЕЛЕРИНИН ДЕПОЗИТТЕРИ – убактылуу бюджеттик уюмдардын карамагына түшкөн жана белгилүү шарттарда (сот чечим кабыл алганда, оорулуу дарылоо мекемесинен чыкканда) юридикалык же жеке жактарга кайтарып берилүүгө жаткан акча каражаттары, баалуу кагаздар.
М2Х камтылуучу депозиттер (Deposits included in M2X) —Өкмөттүн жана резидент эместердин депозиттерин эске албаганда, жеке адамдардын жана юридикалык жактардын, ошондой эле башка финансы-кредит мекемелеринин депозиттери.
Талап боюнча төлөнүүчүдепозиттер (Demand deposits) —Бул, финансы-кредит мекемесинде аманат келишими боюнча акча каражаттарын сактоо жана топтоо үчүн ачылган жана эсеп ээси ишкердикти жана/же үчүнчүжактар менен мына ушундай эле иш чөйрөсүн жүзөгөашыруусуна байланыштуу эсептешүүлөр үчүн каралбаган депозит. Талап боюнча төлөнүүчүдепозиттин каражаттары аманатчынын биринчи эле талабы боюнча төлөнүп берилет.
Которулма депозиттер (Claim deposits) —Төлөмдөрдү жүзөгө ашырууда түздөн-түз колдонулушу мүмкүн болгон, айыптык төлөм төлөөсүз жана кандайдыр бир чектөөлөрсүз баштапкы талап боюнча номиналга ылайык алмаштырыла турган депозиттер (эсептешүүэсептериндеги акча каражаттар).
ДЕПОНЕНТ (лат. deponens (deponentis ) – кийинкиге калтыруучу) – 1) депозитке баалуулук берген жеке адам же юридикалык жак; 2) өз убагында айлыктарын албай калышкан жумушчулар, айлык акылардан алардын пайдасына кармалган (алимент ж. б.) айрым уюмдар жана кишилер да Д. болуп саналышат; 3) депозитарийдин кардары, келишимдик негизде анын Д-ке же аны тим гана кармап туруу ишенилген баалуу кагаздар боюнча бүтүмдөрдү тейлөө кызматынан пайдалануучу киши.
ДЕПОНЕНТ (лат. deponens (deponentis ) – кийинкиге калтыруучу) – 1) депозитке баалуулук берген жеке адам же юридикалык жак; 2) өз убагында айлыктарын албай калышкан жумушчулар, айлык акылардан алардын пайдасына кармалган (алимент ж. б.) айрым уюмдар жана кишилер да Д. болуп саналышат; 3) депозитарийдин кардары, келишимдик негизде анын Д-ке же аны тим гана кармап туруу ишенилген баалуу кагаздар боюнча бүтүмдөрдү тейлөө кызматынан пайдалануучу киши.
ДЕПОНИРЛӨӨ (лат. deponere ) – 1) кредиттик уюмга акча каражаттарын, баалуу кагаздарды (акцияларды, векселдерди, облигацияларды, чектерди) ж. б. баалуулуктарды сактоого өткөрүү; 2) депозитарийге эларалык келишимдердин, ратификациялык грамоталардын, эларалык келишимдерге кошулуу же аны депонсирлөө жөнүндө документтердин түпнускасын сактоого өткөрүү.
ДЕПОНИРЛӨӨ (лат. deponere ) – 1) кредиттик уюмга акча каражаттарын, баалуу кагаздарды (акцияларды, векселдерди, облигацияларды, чектерди) ж. б. баалуулуктарды сактоого өткөрүү; 2) депозитарийге эларалык келишимдердин, ратификациялык грамоталардын, эларалык келишимдерге кошулуу же аны депонсирлөө жөнүндө документтердин түпнускасын сактоого өткөрүү.
ДЕПОРТАЦИЯ (лат. deportatio – куугунтук, сүргүн) – Франциянын кылмыш-жаза укугунда Д. айдоонун өзгөчө түрү – ХVIII–ХIХ кылымдарда коркунучтуу кылмышкерлердей эле, саясий кылмышкерлерге карата да (м.; Париж коммуначыларына) колдонулуучу алыскы колонияларга айдоо сүргүндөрү түшүнүлгөн. Кеңири мааниде Д. деп кишини же кишилердин бир тобун башка мамлекетке, башка жерге, адатта кайтаруу менен аргасыз сүргүнгө айдоо түшүнүлөт. Д. аз эмес учурларда тигил же бул өлкөгө мыйзамсыз киришкен чет элдик жарандарга же жарандыгы жок кишилерге карата да колдонулат. Д. массалык репрессия катары да белгилүү, м., 1920–1940-жылдары СССРде бүтүндөй бир элдер (чечендер, ингуштар, калмактар ж. б.) немецтик-фашисттик аскерлерге жардамдашат деген айып менен өздөрү жашап турган жерлеринен айдалган.
ДЕПОРТАЦИЯ (лат. deportatio – куугунтук, сүргүн) – Франциянын кылмыш-жаза укугунда Д. айдоонун өзгөчө түрү – ХVIII–ХIХ кылымдарда коркунучтуу кылмышкерлердей эле, саясий кылмышкерлерге карата да (м.; Париж коммуначыларына) колдонулуучу алыскы колонияларга айдоо сүргүндөрү түшүнүлгөн. Кеңири мааниде Д. деп кишини же кишилердин бир тобун башка мамлекетке, башка жерге, адатта кайтаруу менен аргасыз сүргүнгө айдоо түшүнүлөт. Д. аз эмес учурларда тигил же бул өлкөгө мыйзамсыз киришкен чет элдик жарандарга же жарандыгы жок кишилерге карата да колдонулат. Д. массалык репрессия катары да белгилүү, м., 1920–1940-жылдары СССРде бүтүндөй бир элдер (чечендер, ингуштар, калмактар ж. б.) немецтик-фашисттик аскерлерге жардамдашат деген айып менен өздөрү жашап турган жерлеринен айдалган.
Депо эсеби (Depo account) —Эсепке алуу жана сактоо максатында депозитарий регистринде ар бир баалуу кагаз боюнча чагылдырылган жазуу жана жазуулардын жыйындысы.
Депо-счет (счет депо) (Depo account) —Запись или совокупность записей в регистрах депозитария, создаваемая для каждой ценной бумаги в целях учета и хранения.
экон. Өндүрүштүн иши начарлоодон кийин болгон экономикалык айласы жок, алсыз кези. Ал өндүрүштүн жогорулашы байкалбай, иштиктүү активдүүлүктүн жоктугу, товарларга жана тейлөөлөрдө суроо-талаптын төмөндүгү, жумушсуздуктун күчөшү менен мүнөздөлөт.
Тышталып тигилген, жазуу үчүн колдонула турган барак-барак актай кагаздар. Аскар китебин жаап, дептерлерин жыйнай койду да сыртка чыкты (Сыдыкбеков). Динар дептерлерин жыйнаштырды (Сыдыкбеков).
зат. Жогорку бийлик органдарына эл тарабынан шайланган өкүл. Эмгекчилер депутаттарынын райондук совети. Жергиликтүү советтердин депутаттары. Жогорку советтин депутаты.
ДЕПУТАТ (лат. deputatus – жөнөтүлгөн, жиберилген) – мамлекеттин мыйзам
чыгаруу же башка өкүлчүлүктүү органдарына, болбосо жергиликтүү өзалдынча
башкаруунун өкүлчүлүктүү органына шайланган адам, ошол органдагы калктын;
INSERT INTO `dicts-kg-kg-law1` (`word`, `fulltext`) VALUES
белгилүү бир бөлүгүнүн – өз округунун шайлоочуларынын өкүлү. Кесипкөйлүк же
кесипкөйлүк эмес, б. а. негизги ишинен колүзбөй иштейт. Д-н статусу
конституцияда жана мыйзамдарда белгиленет. КРде КР ЖКнын Д-ы жана жергиликтү
кеңештин Д-ы шайланат. КРде 25 жашка толгон, шайлоого катышууга укугу бар жана
республикада кеминде кийинки 5 жылда жашаган КРдин жараны КР ЖКнын Д-ы боло
алат. КР ЖК Д-ы колтийбестик укугуна ээ. Жашы 20га жеткен жана тийиштү
жергиликтүү кеңештин аймагында жашаган КРдин жараны жергиликтүү кеңештин Д-ы
боло алат.
ДЕПУТАТ (лат. deputatus – жөнөтүлгөн, жиберилген) – мамлекеттин мыйзам
чыгаруу же башка өкүлчүлүктүү органдарына, болбосо жергиликтүү өзалдынча
башкаруунун өкүлчүлүктүү органына шайланган адам, ошол органдагы калктын
белгилүү бир бөлүгүнүн – өз округунун шайлоочуларынын өкүлү. Кесипкөйлүк же
кесипкөйлүк эмес, б. а. негизги ишинен колүзбөй иштейт. Д-н статусу
конституцияда жана мыйзамдарда белгиленет. КРде КР ЖКнын Д-ы жана жергиликтү
кеңештин Д-ы шайланат. КРде 25 жашка толгон, шайлоого катышууга укугу бар жана
республикада кеминде кийинки 5 жылда жашаган КРдин жараны КР ЖКнын Д-ы боло
алат. КР ЖК Д-ы колтийбестик укугуна ээ. Жашы 20га жеткен жана тийиштү
жергиликтүү кеңештин аймагында жашаган КРдин жараны жергиликтүү кеңештин Д-ы
боло алат.
Жогорку бийлик органдарына эл тарабынан шайланган өкүл. Эл шайлаган ал депутат, Эл милдети жонунда. (Нуркамал). Депутатка көрсөтүлүп жатышат, өз кишилер, жүрөгүңө жакындар (Үмөталиев).
ДЕПУТАТТЫК (ПАРЛАМЕНТТИК) АДЕП – депутаттардын парламенттин ичиндеги баарлашууларынын моралдык жана адеп-актык эрежелеринин жыйындысы. Д. а. сактоонун зарылдыгы моралдык гана эмес, ар бир депутаттын юридикалык да милдети болуп саналат жана коомдук жана адеп-актык таасир этүү каражаттары менен камсыз кылынат. Андай каражаттарды колдонуу үчүн адатта Д. а. боюнча атайын комиссиялар түзүлөт. Д. а. бузгандыгы үчүн жоопкерчилик, эреже катары, парламенттин же палатанын регламентинде белгиленет.
ДЕПУТАТТЫК ТОПТОР – депутаттык ыйгарым укуктарды ишке ашыруу боюнча биргелешип иштөө үчүн парламенттик (депутаттык) жааттарга кирбеген депутаттардын бирикмелери.
ДЕПУТАТТАРДЫН ТАРТИП ЖООПКЕРЧИЛИГИ – регламент (палатанын же башка өкүлчүлүктүү бийликтин) ченемдерин же болбосо депутаттык адепти бузгандан болуучу жана тийешелүү өкүлчүлүктүү мекеменин регламентинде аныкталган тартипке чакыруу чараларын пайдалануудан көрүнүүчү шайланган кызмат адамдары катары депутаттардын юридикалык жоопкерчилигинин өзгөчө түрү. Азыркы демократиялык мамлекеттерде өкүлчүлүктүү мекемелердин депутаттарына адатта: сөз сүйлөө укугунан ажыратуу, талкууланып жаткан маселе боюнча сөз бербей коюу, жыйын жайынан чыгарып ийүү, эскертүү берүү, депутаттын айлык сыйлыктарынын белгилүү бөлүгүн кармап коюу жөнүндөгү эскертүүлөр колдонулат.
ДЕПУТАТТАР ПАЛАТАСЫ – Грециянын бир палаталуу парламентинин, Боливия, Бразилия, Венесуэла, Доминика Республикасы, Италия, Колумбия, Мексика, Никарагуа, Румыния, Чехия, Чилинин төмөнкү палатасынын аталышы.
депутаттык I депутатский; депутаттык милдет депутатская обязанность. депутаттык II положение депутата; депутаттыкка көрсөт- выдвинуть в депутаты; Кыргыз ССР Жогорку Советинин депутаттыгына кандидат кандидат в депутаты Верховного Совета Киргизской ССР.
ДЕПУТАТТЫК ИММУНИТЕТ – КР ЖК депутаты колтийбестик укукка ээ. Ал депутаттык ишине байланыштуу өз ой-пикирин билдиргендиги же КР ЖКсындагы добуш берүү жыйынтыгы үчүн куугунтукка алынышы мүмкүн эмес. Кылмыш кылып жатканда кармалгандан башка учурларда, КР ЖК депутаты кармалбайт же камакка алынбайт, жекече жеткире каралбайт же тинтилбейт. Сот тартибинде депутатты кылмыш, ошондой эле административдик жоопкерчиликке тартууга КР ЖК-нын макулдугу менен гана жол берилет.
ДЕПУТАТТЫК (ПАРЛАМЕНТТИК) АДЕП – депутаттардын парламенттин ичиндеги баарлашууларынын моралдык жана адеп-актык эрежелеринин жыйындысы. Д. а. сактоонун зарылдыгы моралдык гана эмес, ар бир депутаттын юридикалык да милдети болуп саналат жана коомдук жана адеп-актык таасир этүү каражаттары менен камсыз кылынат. Андай каражаттарды колдонуу үчүн адатта Д. а. боюнча атайын комиссиялар түзүлөт. Д. а. бузгандыгы үчүн жоопкерчилик, эреже катары, парламенттин же палатанын регламентинде белгиленет.
ДЕПУТАТТЫК СУРОО-ТАЛАП – өкүлчүлүктүү органдын депутатынын аткаруучу бийлик органдарына жана алардын кызмат адамдарына КР ченемдик укуктук актыларынын бузулуусу же аткарылбай жатышы, ошондой эле мамлекеттик жана коомдук мааниге ээ башка маселелер боюнча кайрылуусу. Көзөмөл жүргүзүүнүн бир таризи. КР мыйзамдарына ылайык Д. с-т. багышталган орган же кызмат адамы ага оозеки (парламенттин жыйынында) же аны алгандан кийин 10 күндөн кечиктирбестен жазуу жүзүндө жооп берүүсү тийиш.
ДЕПУТАТТЫК ТОПТОР – депутаттык ыйгарым укуктарды ишке ашыруу боюнча биргелешип иштөө үчүн парламенттик (депутаттык) жааттарга кирбеген депутаттардын бирикмелери.
ДЕПУТАТТЫН СТАТУСУ (лат. status – иш жагдайы, абалы) – мамлекеттик бийликтин жана жергиликтүү өзалдынча башкаруунун өкүлчүлүктүү органдарынын депутаттарынын укуктук ал-абалы; депутаттык мандаттын саясий-укуктук табиятына, анын келип чыгышына, токтолушуна жана иш-аракет мөөнөтүнө, депутаттардын ыйгарым укуктарына, алардын ишмердүүлүгүнүн кепилдиктерине, ошондой эле депутаттардын эсепкерчилигине, көзөмөлдө болушуна жана жоопкерчилигине байланышкан коомдук мамилелерди жөнгө салуучу ченемдердин жыйындысы аркылуу аныкталат. Д. с-н бекемдөөчү укуктук ченемдер конституцияларда, атайын мыйзамдарда жана тийиштүү регламенттерде камтылган.
ДЕПУТАТТЫ ЧАКЫРТЫП АЛУУ –шайлоочулардын ишенимин актабаган КР ЖК депутаты көпчүлүк шайлоочулардын чечими боюнча кайрадан чакыртылып алынышы жөнүндө мыйзамда белгиленген тартип. Д. ч. а. тууралуу сунуш укугу шайлоочулардын жергиликтүү жыйналышына таандык. КР ЖКнын депутаты саясий көзкараштары, чыгып сүйлөгөн сөздөрү жана аракеттери үчүн, өзгөчө же аскердик абалда, КР ЖК КР Президентин кызматынан четтетүү жөнүндө маселени карап жаткан мезгилде, ошондой эле КР ЖК шайланган биринчи жана акыркы жылда кайра чакырылышы мүмкүн эмес.