көөдө I то же, чтокөөдөк; баарысы көөдө жаш бала фольк. все они несмышлёные молодые ребята. көөдө II ир. то же, чтокөөдөн; жигиттин баары бирдей болбойт, жоолугун көөдөсүнө бууган менен фольк. не все парни бывают одинаковы, хотя бы и стянули чресла своим платком (т.е. кушаком); талып калган Жакыптын көөдөсүнө бүрккөнү фольк. он опрыснул (водой) грудь обомлевшего Джакыпа; айтпаса да, билинди - көөдөгө кайгы сыйбаган стих. хоть он и не говорит, но видно, что горе не вмещается в его груди.
көөдөн менен бирдей. Жигиттин баары бирдей боло бербейт, Жоолугун көөдөсүнөн бууган менен (Токтогул). Талып калган Жакыптын, Көөдөсүнө бүрккөнү («Манас»).
көдөө менен бирдей. Атыма көөдө жулуп, дем алдырып, Таң ата муз давандан өткөн дурус (Токомбаев). Кара киек көөдөсү, Сарбашыл гүлдөр бедеси («Эл адабияты»).
сын. Мактанчаак, көтөрүлмө, алаңгазар. Көбүшөт көөдөк жандар өпкөгө окшоп, Сөзүн уксаң өзүнөн бөтөн эч ким жок (Борбугулов).
¨Алакөөдөк — алакөөдөн менен бирдей.
Көтөрүлүп, мактанып кетме адаты бар, аркы-беркини билбеген мактанчаак, опурулма, ала көөдөн. Көкдөөнүн Көкдөө экенин, Көөдөк күйөө билсин де («Эр Төштүк»). Баатыр Кыяз чоң көөдөк, Күңгүрөнүп, күүлөнүп, Өзүнчө бөлөк түрлөнүп («Сейтек»).
ир. грудь, верхняя часть туловища, бюст; корпус (человека); көөдөн сөөгү уст. грудная клетка; көөдөнүндө бүтүн көйнөк жок платье на нём всё рваное (букв. на теле его целой одежды нет); көөдөнүн минип жанчалы! стих. сядем ему на грудь и измолотим-ка его!; туруп турат дебесең, көөдөндө араң жан калды разве только то, что он стоит (может стоять), а то в его теле едва душа держится; көөдөнүмдү жашырбай, мен жерде калмак экемин фольк. я, оказывается, должен остаться без погребения (букв. я, оказывается, должен остаться на земле, не спрятав своего тела); көөдөнү жок (о человеке) глупый; көөдөн көтөр- стать заносчивым, надменным, важничать; көөдөнүн өргө чаап турган возгордившийся; ала көөдөн 1) бесхитростный, недогадливый (часто о положительных эпических богатырях, отличительными чертами которых являются сила, отвага, прямодушие, но не хитрость и уловки); "ала көөдөн эр Манас, капкага кирсе, өлөт" деп фольк. мол, если бесхитростный Манас войдёт в ворота, то умрёт (не догадается о грозящей ему опасности); ала көөдөн жигит недалёкий, недогадливый парень; 2) легкомысленный; ала көөдөн адамдар - куру дүрмөт мылтыктай стих. легкомысленные люди подобны холостому заряду; кызыл көөдөн жаш балдар ребятишки-малыши, малыши-глупыши.
зат.1. Көкүрөк, төш. Көөдөнүн найза аралап, Көкүрөктү жаралап («Курманбек»).
2.өт. Көңүл, ой, ич. Калтырбай айтып берейин Көөдөндөгү сырымды (Каралаев). Көөдөнгө батпай көп санаа, Көзүнүн жашы он талаа («Эр Төштүк»).
¨ Алакөөдөн — алаңгазар, жел өпкө. Ала көөдөн кишиге, Аманат буюм тапшырба (Осмонкул). [Алымкул] кээ бир ала көөдөндөргө окшоп курулай мактанып,. көкүрөк кербеген жигит (Абдукаримов). Көөдөнүжок — акыл-эси кем, алаңгазар. мактанчаак. Ал эми бай аялдары болсо көөдөнү жок көпкөлөң, өтө эле обу жок.. болуп калыша турган (Убукеев). Көөдөнүнкөтөрүү — менменсинүү, бой көтөрүү, мактануу. Темирчилик ишине мени эле коё бергиле, — деп Амандык карыя көөдөнүн көтөрдү (Убукеев).
1. Дененин көкүрөк, төш жаккы бөлүгү. Көөдөнүн найза аралап, Көкүрөктү жаралап («Курманбек»). Касымбек ич күптүсү эми чыккандай, көөдөнүн кере дем алды («Ала-Тоо»). – Балам, ак сүтүмдү бердим, ысык күндөн, ышкырган бороондон көөдөнүм менен калкалап чоңойттум (Касымбеков). Муштумдай көөдөндөгү балбан жүрөк, Тулкуга азык чачып өкүм сүрөт (Токомбаев). 2. өт. Көңүл, ой-пикир. Калтырбай айтып берейин, Көөдөндөгү сырымды (Каралаев). Баатырсынып, эрсинип, Көөдөнүндө бу Кыяз, Кара кулак шерсинип («Сейтек»). Көөдөнүндө күүлөнүп, Күлчорого сүйлөнүп, Желигип турду Канчоро («Сейтек»).
Өзүн көтөрө чалып, мен эле деп турган, көйрөң, мактанчаак. Ал эми бай аялдар болсо, көөдөнү жок көпкөлөң, өтө эле обу жок болуп колыша турган (Убукеев). Көөдөнү жок жигит. Көөдөнү жок көпкөн кыз.
Өзүн көтөрө чалып, мен эле деп турган, көйрөң, мактанчаак. Ал эми бай аялдар болсо, көөдөнү жок көпкөлөң, өтө эле обу жок болуп калыша турган (Убукеев). Көөдөнү жок жигит. Көөдөнү жок көпкөн кыз.
Менменсинүү, бой көтөрүү, өзүн жогору саноо, мактануу. – Темирчилик ишине мени эле коё бергиле,– деп Амандык карыя көөдөнүн көтөрдү (Убукеев). Сен эмне эле көөдөнүңдү көтөрүп калгансың, адамды тааныбай баратасыңбы дейм! («Чалкан»). Колун бөйрөгүнө ала коюп, көөдөнүн көтөрүп, сөзү дымактуу чыгып жатты (Ашымбаев). «Менден башка бу колхоздо ким бар!» деп көөдөнүңдү көтөрчү элең го, сен («Чалкан»). Кабинадан оолжуй тартып чыгып, кара көз айнекти түшүрбөй, көөдөнүн көтөрүп, ыңгырана басымыш болду. В.: Көкүрөгүн көтөрүү. Мени менен ойногуңар бар ээ? Жыламышев көкүрөгүн көтөрө сүйлөдү («Чалкан»). Көкүрөгүн өргө айдоо. Анда мунун көкүрөгүн өргө айдап, жер баспай турган кези эле. Көөдөнүн өргө чабуу. Көөдөнүн өргө чаап турган кези.
Менменсинүү, бой көтөрүү, өзүн жогору саноо, мактануу. Колун бөйрөгүнө ала коюп, көөдөнүн көтөрүп, сөзү дымактуу чыгып жатты (Ашымбаев). «Менден башка бу колхоздо ким бар! « деп көөдөнүңдү көтөрчү элең го, сен («Чалкан»), Кабинадан оолжуй тартып чыгып, кара көз айнекти түшүрбөй, көөдөнүн көтөрүп, ыңгырана басымыш болду («Фрунзе шамы»).
КӨӨДӨҢ, Ыраң Көөдөн — эпизоддук кейипкер. Саякбай Каралаевдин варианты нда кытайдын үч жүз элүү жыл жашаган карысы, акылга дыйкан, кадырман адамы. Чоң казаттын алдында көп кол менен Манастын келатканын угуп кеңеш куруп жаткан кытай баатырларынын кашына келген К-гө Эсенкан өзү баш болуп ызат көрсөтүп, орун берет. Өтөр-кетер иштерди таамай көрө билген («кабарчысы азазил») К. Манасты согушуп жеңе албайсыңар, андан көрө тартуу тартып тынч багынып бергиле. Манастын акырет кетер ажалы силерден дейт. Чабала деген баатыры урушпай туруп эле чантуудан корксоңор, уруксат бергиле, мен барып чантууну байкап көрөйүн десе, Коңурбай «алжыган» деп, Ыраң Көөдөңдүн айтканына көнбөй коюшат. К. чалгында жүргөн Алмамбет менен Сыргакты утурлап барып, Алмамбетке жолугуп, Чабаланын келатканын айтып кетет.