1. корм, зерновой корм, хлебный корм; бир тоокко да жем керек погов. и одной курице корм нужен; жем-чөп корма, совокупность зернового и травяного корма; 2. корм, пища хищной птицы, хищного зверя; ак жем водянина (мясо, вымоченное в воде, которым кормят ловчую птицу, чтобы она не жирела); жем чач- (о ловчей птице) извергать пищу; сасык жемдин баарысын чачып кетти Акшумкар, кайып болуп көрүнбөй, качып кетти Акшумкар фольк. извергнул всю зловонную пищу Акшумкар, исчез Акшумкар, стал невидимым, улетел; 3. насадка, приманка (на удочке); 4. южн. зерно, которое сыплется из потряска в вечею (см.көз 6); кам-жем албай без отдыха; кишиге жемин жедирбейт он своего не упустит; жем салды кыл- прикармливать; соблазнять взяткой; бирөөгө жем бол- 1) быть кому-л. пищей; 2) быть кем-л. эксплуатируемым; быть в унижении; мен ага жем болдум он меня эксплуатировал, мною помыкал; жем кыл- 1) сделать что-л. кормом; 2) эксплуатировать, помыкать; жем түшүптүр сел на ноги, охромел (о коне, когда пускают к корму потного, без выстойки); оң бутум жем түшкөн аттын бутундай дабдырактаганын байкаган чыгарсың ты, вероятно, заметил, что моя правая нога волочится, как у севшей на ноги лошади; ит жеминдей олжо нестоящая добыча, пустячная добыча; мен айдаган алдымда, ит жеминдей олжо бар фольк. у меня есть пустячная добыча, которую я гоню; кош жем болгон страдающий несварением желудка (о хищной птице); жем баштык см.баштык II.
Iзат. 1. Малга берилүүчү дан, тоют. Койлор арпа, күнжара, урпак аралашкан жемди бурдуга сугунушту (Убукеев). Жемдик арпа, сулу кампаларда толуп турду (Сасыкбаев). 2. Канаттуулардын жей турган жалпы эле азыгы, тамагы. Балдарына жем издеп, Каркыра кетти бечара (Тоголок Молдо). Тоокторго жем чачуу. ¨Жемболуу — алдануу, бирөөгө акысын же башка бирдемесин алдырып жиберүү, талоонго калуу. Кыргыздар көрүнгөнгө жем болуптур, Көзүнөн жашы агып сел болуптур (Турусбеков). Жабыр көрдүк бир далай Кан соргучка жем болуп (Тоголок Молдо). Жемсалдыкылуу — аз гана, болор-болбос гана таткантып коюу. Акжем — алгыр куштар семирбесин үчүн сууга салып берилүүчү эт. Кошжемболуу — жемди, тамакты көп жеп, күптү болуп калуу, жемге, тамакка көңүлү тартпай калуу. Алымдын жанында отурганы чыныны колуна алып, кош жем болгон кулаалыча кекейип туруп, чайды бир ууртады (Жантөшев). Жеминжедирбөө — башка бирөөгө акысын кетирбөө, алдатпоо. [Жамийла да].. бирөөгө жемин жедирбеген өжөр (Айтматов). Андай учурда Жылдызкан жемин жедирмек беле (Байтемиров).
ЖЕМIIзат. Тегирмендин чанагынан түшүп жаткан данды кичинеден жана бир калыпта чубурта турган, чанактын алдына орнотулган бөлүгү. Жемден шыркырап чубурган кайрактын кызыл буудайы үбөлүп аппак ун болуп, чоң ящикке эленүүдө (Сыдыкбеков).
1. Малга берилүүчү дан, дан аралашкан тоют. Койлор арпа, күн жара аралашкан жемди бурдуга сугунушту (Убукеев). Саадат уй сааса, энеси жанында туруп, уйга жем даярдайт (Айтматов). 2. Канаттуулардын жана айбандардын жей турган жалпы эле азыгы, тамагы. Балдарына жем издеп, Каркыра кетти бечара (Тоголок Молдо). Канаттуу куштар жем үчүн, Торго түшөт асмандан (Токтогул).
Тегирмендин чанагынан түшүп жаткан данды кичинеден жана бир калыпта чубурта турган, чанактын алдына орнотулган бөлүгү. Жемден шыркырап чубурган кайрактын кызыл буудайы үбөлүп аппак ун болуп, чоң ящикке эленүүдө (Сыдыкбеков).
Бирөөгө акысын же башка бирдемесин алдырып жиберүү, алдатуу, башкаларга олжо болуу, талоонго калуу. Жабыр көрдүк бир далай, Кан соргучка жем болуп (Тоголок Молдо). Илгерки сиздин агаңыз, булардын бабасы Музооке комузчу жок, аларга жем болгудай (Бейшеналиев). Балким, мен, өмүр бою ойлогон оюма, тилеген максатыма жетпей, көрүнгөнгө жем болуп жүрүп өтөрмүн (Абдукаимов).
Бирөөгө акысын же башка бир нерсесин алдырып жиберүү, алдатуу, башкаларга олжо болуу, талоонго калуу. Илгерки сиздин агаңыз, булардын бабасы Музооке комузчу жок, аларга жем болгудай (Бейшеналиев). Балким, мен, өмүр бою ойлогон оюма, тилеген максатыма жетпей, көрүнгөнгө жем болуп жүрүп өтөрмүн (Абдукаимов).
упрёк, попрёк; жемеге ал- или жеменин алдына ал- то же, чтожемеле-; жемеге калтыр- подвергнуть упрёкам, вызвать упрёки, явиться причиной упрёков; теги кемпиримдин жемесине мени калтырбасаң эле болду одним словом, если ты не допустишь, чтобы меня моя старуха попрекала, уже хорошо; кер жеме 1) постоянные упрёки и попрёки; 2) ворчун; бранчливый; ал көр жеме - катынына да, балдарына да күн көрсөтпөйт он такой ворчун, что ни жене, ни детям житья не даёт; кургак жеме пустой, необоснованный упрёк; жеме-жука упрёки и попрёки; жеме-жукадан кулагыбыз тынч болот упрёков и попрёков мы не будем слышать, нас ничем не будут попрекать; жеме кара талас. штраф в одной из детских игр.
1. прожорливый; "жебейм, жебейм" деп, жемекей катын түгөтөт погов. прожорливая баба всё прикончит, говоря "не буду есть, не буду есть"; 2. перен. взяточник; 3. перен. тунеядец.
Жемеге алуу, тилдөө, зекүү, жекирүү. Жүдөп кеткен турбайбы, Көрүнгөнү жемелеп (Токтогул). Сен минтип жүрүп кантип адам болосуң? – деп келип Бурулкан жемелебеспи (Элебаев).
жемжебил, жемжевил ир.южн. (ср. жанжемил) травянистое растение (напоминающее чекенде (см.), идёт на корм рогатому скоту; при высыхании уносится ветром, а потому хранят его под тяжестью).
Бирөөгө алдатып ийбөө, жеңилип калбай өз укугун, өз намысын талашып теңтайлашкандай кудурети болуу. Осмонго жемиңди жедирчү болсоң, тилиңди бууйбуз (Осмоналиев). Жамийла да бирөөгө жемин жегизбеген өжөр, айтышканы менен айтыша турган (Айтматов). Неткен менен бири-бирине жемин жедире койчу да эмес (Өмүрбаев).
Башка бирөөгө акысын кетирбөө, оңой эле жеңилип калбай өз укугун, өз намысын талашып теңтайлашуу, кем калышпоо. Жамийла да бирөөгө жемин жедирбейт, айтышканы менен айтыша турган (Айтматов). Андай учурда Жылдызкан жемин жедирмек беле (Байтемиров). Балдарынын кичүүсү Мамат кишиге жемин жедирбей турган азамат болот го деп үмүттөнөт (Каимов). Осмонго жемиңди жедирчү болсоң, тилиңди бууйбуз (Осмоналиев). Неткен менен бири-бирине жемин жедире койчу да эмес (Өмүрбаев).
этиш. Бир жак четинен кемире бузуу, бузуп кетүү, кемитүү. Суу жемирген жар. Бир жак четинен жемирип отуруп, тоодой болгон чоң дөбөнү да түгөтүп болдук («Ала-Тоо»).
зат.1. Кээ бир жыгачтардын, бадалдардын желе турган мөмөсү. Жемиши чексиз, кени көп, Түштүгүм, сендей кайда! (Аалы). Жемиш бактары. 2. өт. Ийгилик, жакшы натыйжа. Машиналар — социалисттик оор индустриянын жемиши (Сасыкбаев). Унуттум, кур кыялга убакыт аз, Билимдин жемишине кол узатып (Абдыраманов).
1. Мөмө берүүчү бактардын, бадалдардын желе турган мөмөсү. Жемиши чексиз, кени көп, Түштүгүм, сендей жер кайда! (Токомбаев). Жол боюнда өскөн дарактардын жемиштери эчак бышкан (Баялинов). Жер жемиштин жыты буруксуйт (Бейшеналиев). 2. өт. Кандайдыр бир нерсенин ийгилиги, жакшы натыйжасы. Техника – акыл, билимдин жеңиши, Катуу тарткан мээнеттин жемиши таттуу болот. Кыргыз спортчуларынын мелдеши эң сонун жемиштерди берип жатат («Агым»).
сын.1. Жемиши бар, жемиши көп, мөмөлүү. Биздин Тянь-Шандын бардык жери Чүй өрөөнүндөй жемиштүү болсо (Аалы). Көксөп жүргөн алыстан Жемиштүү жерим аманбы? (Бөкөнбаев). 2. өт.Ийгиликтүү, натыйжалуу. Жемиштүү иш. Мектепте окуп билим алдым жемиштүү (Осмонкул).
1. Жемиши бар, жемиши көп, мөмөлүү. Көксөп жүргөн алыстан, Жемиштүү жерим аманбы? (Бөкөнбаев). 2. өт. Ийгиликтүү, натыйжалуу. Мектепте окуп билим алдым жемиштүү (Осмонкул).
кирг.-ир. 1. скот, которому дают зерновой корм; 2. перен. объедала, обирала; арам тамак, жемкорду айдап элден сүрүңүз фольк. тунеядцев и объедал гоните вон от народа.
1. Жемди көп жеген, жемге жутунуп турган, жемге үйрөнүп алган (мал жөнүндө). Колдон жем жеп жемкор болуп үйрөнгөн козу-улактар. 2. өт. Паракор, бирөөнүн акысын жеген алдым-жуттум. Арам тамак жемкорду, Айдап элден сүрүңүз («Манас»).
зат. Канаттуулардын, айрым курт-кумурскалардын, үлүлдөрдүн ж.б. жеген жеми аш казанга түшүүдөн мурда жыйналып, жумшартылып тура турган кызыл өңгөчтөн моюн жакка орношкон кең бөлүгү. Кексе карт жорулар.. чоң жемсөөлөрүн көтөрүшүп, коомай кыймылдары менен айланасын карап, сактанган болушат (Аалы).
¨Каражемсөө — эл жегич, зулум.Кара жемсөө калкка зыян келтирет. Өткөн менен кеткенди Канап-бутап жоготкон, Кара жемсөө хан кайсы («Манас»).
Канаттуулардын жеген жеми ашказанга түшүүдөн мурда жыйналып, жумшартылып тура турган кызыл өңгөчтүн моюн жакка орношкон кең бөлүгү. Жорулар чоң жемсөөлөрүн көтөрүшүп, коомай кыймылдары менен айланасын карап, сактанган болушат (Токомбаев).
Кичинеден бирдемелерге кынык алдыруу, кызыктыруу. Аны амал менен жем таштап гана чукул коштоого мүмкүн (Бейшеналиев). Эскертүүбүз керек мындан ары душманга жем таштабасын (Ашымбаев).
Кичинеден бирдемелерге кынык алдыруу, кызыктыруу. Аны амал менен жем таштап гана чукул коштоого мүмкүн (Бейшеналиев). Эскертүүбүз керек мындан ары душманга жем таштабасын (Ашымбаев).
Тердеп турган атты суутуп, терин кургатпай туруп отко койгондо же жемге тоюп турганда дароо сугарып жибергенде анын отту же жемди сиңире албай аксап калышы.