Киргизско-русский словарь Юдахина
ир.
1. бездомный, бродяга;
2. человек со странностями, человек, у которого "не все дома"; глуповатый;
ай, кудай ай-ээ! ал дейди эми кайдан эстесин! о, господи! да где же этому глупышу теперь вспомнить!

Толковый словарь кыргызского языка. 2015
Келесоо, аңкоо, дөдөй, кеңкелес, эч максатсыз жүрө берген. Чоро бир орунда курган тамы, тиккен талы жок, жалгыз бой, күлү додо болбогон дейди адам (Касымбеков). Үйгө бир күн жолобой, Дейди болуп калыптыр (Эл ыры).

Энциклопедия "Манас". ч.1.
ДЕЙИЛДЕ — кымбат баалуу кездеме. Бул кездемеден баалуу сырт кийим жасалат. Ал сырт кийимдер сый катары ардактуу адамдарга берилет. Сагымбай Орозбаковдун вариантында Д. эки жерде: биринде Ажыбай Манастын түшүн жоруганда Д. чапан жабат, экинчисинде Жакып Атемир менен кудалашып, ага кызыл кымкап Д-га кошуп үч сарпай кийгизет (Сагымбай Орозбаков, 2. 282, 380).

Толковый словарь кыргызского языка. 2015
1. Алтын, күмүш зым аралаштырып согулган кымбат баалуу кездеменин түрү. 2. Ошол кездемеден тигилген кийим. Айрыкча дейилде чепкен сыйлуу кийит эсептелген. Бастыргычы дейилде («Манас» С. О.). Дейилда чапан. Дейдилдеден сексен миң, Баштатадан Көкөтөй, Дүнүйөнү жыйган тим («Манас»). Бастыргычы дейилде, Ак манат менен тыштаган («Манас»).

Киргизско-русский словарь Юдахина
послелог, выражающий предел до;
жүз сомго дейре до ста рублей;
алиге дейре до сего времени;
октябрге дейре до октября;
саат он экиден экиге дейре с двенадцати до двух часов;
чоңдордон баштап балдарга дейре от мала до велика.

Краткий этимологический словарь кыргызского языка
Кыргызча дейре жандоочу чейин, дейин, жери, дери сөздөрүнө маанилеш келет. Маанилеринин бирдей болушу кокустук эмес, баарысы бир уңгудан келип чыгат. Байыркы [таш] эстеликтериндеги тегин//теги(ДТС, 547) сөзү азыркы кыргыз тилинде чейин түрүнө келген. Ал тег+ин морфемаларынан куралган. Сөздүн уңгусун түзгөн тег сөзү дейре жандоочун жаратууга да катышат. Азыркы кыргызча тий этишине туура келген байыркы тег этишине чакчыл -ын мүчөсү жалгануудан тегин(<--чейин) сөзү пайда болсо, тег этишине аркылуу мамилесин уюштурган -ыр мүчөсү уланып, ага чакчыл -а мүчөсү улануудан тегире (<тег+ир+е) сөзү жаралган. Ал азыркыча тийдире (<тий+дир+е) дегенге барабар келет. Кыргыз тилинин өнүгүшүндө т тыбышы д тыбышына, г тыбышы й тыбышына алмашып, р тыбышынын алдындагы и тыбышы түшүп калган: тегире-->тегре-->дегре-->дейре.

Толковый словарь кыргызского языка. 2015
Орун, аралык, мезгил, убакыт ж. б. жагынан болгон чекти билдирүү үчүн колдонулат. Ок жетпес бир топ жерге дейре анын артынан чуркады (Сыдыкбеков). Кымыз серке чаначтын колуна дейре түшө түштү (Сыдыкбеков). Саат бирге дейре отурдук (Байтемиров). Кулбаш жыйырма сегиз жашка келгенге дейре Сарыбайда иштеди (Абдукаримов).

Русско-кыргызский словарь Юдахина
ср.
1. (деятельность, работа) аракет;
привести машину в действие машинаны аракетке келтирүү;
боевые действия согуш аракеттери;
2. юр. (сила, действенность) таасир, күч;
договор сохраняет своё действие в течение пяти лет договор өзүнүн күчүн беш жылга чейин сактайт;
соглашение вошло в действие с первого января келишим биринчи январдан баштап күчүнө кирди;
3. (воздействие) таасир;
химическое действие химиялык таасир;
под действием сильных морозов многие растения погибли катуу сууктун таасиринен көп өсүмдүк кыйрады;
4. чаще мн. (поступки):
самовольные действия өзүнчө, өз билгенинче иштөө (аракет кылуу);
предоставить свободу действий эркинче аракет кылууга жол берүү;
5. (событие в повествовании) окуя;
действие происходит в Москве окуя Москвада болгон;
6. театр. көшөгө;
драма в пяти действиях беш көшөгөлүү драма;
7. мат. амал;
арифметическое действие арифметикалык амал;
четыре действия арифметики арифметиканын төрт амалы.

Русско-кыргызский толковый словарь юридических терминов и понятий (2005)
МЫЙЗАМДЫН КОЛДОНУЛУШУ – мыйзамдын мезгил, мейкиндик жана жак чөйрөсү боюнча таралышы. Мезгил боюнча М. к. ал күчүнө кирген учурдан башталат. Ал учур мыйзамдын өзүндө атайын көрсөтүлүшү мүмкүн. Эгер ал көрсөтүлбөсө, анын күчүнө кирүү мөөнөтү колдонуудагы мыйзам аркылуу аныкталат. М. к. ал ырасмий жокко чыгарылган учурдан же ал үчүн белгиленген мөөнөт бүткөндөн же кийин чыккан мыйзам менен алмаштырылгандан тартып токтотулат. Мейкиндик боюнча М. к. белгилүү бир аймак чегинде колдонулушун билдирет. Жактар арасында М. к. белгилүү бир укук субъектисинин катмарына карата колдонулушун билдирет.

Русско-кыргызский словарь Юдахина
1. нареч. (в действительности) чындыгында, чынында, чын эле, анык эле;
ему действительно хотелось учиться анын чын эле окугусу келген эле;
2. в знач. вводн. сл. (в самом деле) ырасын айтканда, кептин чынын айтканда;
действительно, вы были правы ырасын айтканда, сиздики туура экен.

Русско-кыргызский словарь Юдахина
~, ­ая, -ое
1. (достоверный, подлинный) анык, болгон, чыныгы;
это его действительные слова бул анын анык айткан сөздөрү;
2. (дающий результат) натыйжалуу, жарай турган;
действительное средство натыйжалуу (жарай турган) чара;
3. (имеющий силу, годный) күчүн сактоочу, жарай турган;
билет действителен в течение двух суток билет эки суткага чейин жарайт;
действительный член Академии наук Илимдер Академиясынын анык мүчөсү;
действительный залог грам. табыш жөндөмөсүн талап кылуучу этиштин залогу;
действительная служба воен. аскер кызматы (армияда кызмат кылуу).

Русско-кыргызский толковый словарь юридических терминов и понятий (2005)
ИШ-АРАКЕТ – адамдар тарабынан жасалгандыктан, алардын эркине гана көзкаранды болуучу аракеттерди камтып турган юридикалык фактыларынын бир түрү. Ал өзара укукченемдүү (жумушка же окууга кирүү, ардактуу эсалууга чыгуу, никеге туруу ж. б.) жана укукченемсиз болуп бөлүнөт (м., укук бузуучулуктун баардык түрлөрү).

Русско-кыргызский словарь Юдахина
несов.
1. (поступать) иштөө, аракет кылуу;
действовать сообразно закону законго ылайык аракет кылуу;
действовать сообща чогуу аракет кылуу;
2. (быть в действии) иштөө, аракет кылуу;
телефон не действует телефон иштебейт;
у него не действует левая рука анын сол колу кыймылдабайт;
3. (воздействовать, влиять) таасир кылуу, таасир тийүү;
лекарство уже действует дары таасир кыла баштады;
слова на них не действуют аларга сөз таасир кылбайт;
4. (о законах, постановлениях) жүргүзүлүү, күчүнө кирүү;
закон действует со дня его опубликования закон жарыяланган күндөн баштап күчүнө кирет.

Русско-кыргызский словарь Юдахина
~, ­ая, -ее
1. прич. от действовать;
2. прил. юр. (о законах, постановлениях) колдонулуп жаткан, жүргүзүлүп жаткан, күчүнө кирип жаткан;
действующие законы колдонулуп жаткан закондор;
действующая армия согушуп жаткан армия;
действующие лица театр. катышуучулар.