Iэтиш.1. Атка минүүгө жардам берүү, аттандыруу. Аткарып досун колтуктап («Эр Табылды»).
2. Жөнөтүү. Мен аны чоң согушта жоого аткаргам (Үмөталиев).
АТКАРIIэтиш. Орундатуу, орундоо, жүзөгө ашыруу. Элдин ишеничин абийирдүү аткар! (Бейшеналиев). Ар күн сайын 4—5 норма аткарган (Осмонкул).
1. сажать или подсаживать на лошадь; аны атка аткарып койдум я посадил его на лошадь; конокту аткар, балаадан куткар погов. гостя проводи (букв. посади на лошадь), от напасти избавь; 2. отправлять (людей); кол аткар- снарядить и отправить войско в поход, двинуть войско; колдун баарын аткарып, кошо жүрдү бул дагы фольк. двинув всё войско, он и сам отправился вместе (с ним); 3. перен. выдавать замуж; кызын аткарганы турат он собирается выдать дочь замуж; 4. перен. исполнять, выполнять, приводить в исполнение; милдет аткар- исполнять обязанности.
Кыргыз тилинде аткар деген эки этиш бар. Анын бири «адамды атка мингизүү, минүүгө жардамдашуу, узатуу» деген маани берет. Ал сөз ат деген уңгуга этиш жасоочу -кар мүчөсүнүн жалганышынан келип чыгат. Ушул сыяктуу жол менен жасалган башкар (баш+кар), ичкер (ич+кер), эскер (эс+кер) ж. б. сөздөр бар.
Ал эми «орундатуу, бүтүрүү» деген маанидеги аткар этиши башка уңгудан, башка мүчөдөн турат. Уңгусу болуп атак сөзү эсептелет. Ал болсо — азыркы кыргызча аяк (айак) деген сөздүн байыркы формасы. Ошол уңгуга атоочтон этиш жасоочу -ар мүчөсү жалгануудан атакар>аткар этиши келип чыккан. Ал сөз азыркыча «аякта» дегенге жакын маани берген. Атооч сөздөрдөн этиш жасоочу -ар мүчөсү кыргыз тилинде кеңири учурайт. Мисалы: жашар (жаш+ар), бозор (боз + ор), агар (ак+ар), тазар (таза+р), жаңыр (жаңы+р) ж. б.
Атак уңгусу азыркыча аяк (айак) сөзүнө туура келет. Азыркы кыргызча күт жана күй деп айтууга боло бере турган сыяктуу эле т тыбышы й тыбышына алмашуудан айак дегени кийин пайда болгон. Бирок эски атак сөзү өзүнүн мурдагы калыбын сактап кала бергени ушул аткар этишинде учурайт. Ошол аткар этиши азыркы аякта деген этиш сыяктуу маани берген. Анткени аякта этишинин өзү алгачкы атак деген сөздөн жасалат, мүчөлөрү башка болгон менен маанилери бирдей болуп калган. Мындай болушуна атак, аяк (айак) деген сөздөр адамдын бутун гана эмес, «адамдын денесинин эң ылдыйкы жагы» дегенди да билдирген. Ал эми адамдын башы анын денесинин атын гана эмес, «башталышы» деген да маани берген. Ошондуктан аткар этиши «аягына чыгуу» дегэнди, башкача айтканда, «башталган ишти бүтүрүү, орундатуу, аягына чыгаруу» дегенди туюнткан. Ушундай маанини аткар жана аякта этиштери бере алышы алардын уңгусунун бир сөздөн экенине байланышкан.
1. Колтуктан жөлөп атка мингизүү, аттандырып узатуу. Аткарып досун колтуктап («Эр Табылды»). 2. Бир жакка жөнөтүү, жиберүү. Абыкени баш кылып, Алтымыш мерген аткарып («Манас»). Колдун баарын аткарып, Коштоосуна ат алып («Эр Табылды»). Ал менин жалгыз уулум болчу. Мен аны чоң согушта жоого аткаргам (Үмөталиев). Кызды күйөөгө узатуу, үйдөн чыгарып жөнөтүү. Аткарды Абдыракман кызын дешип, Айтышкан эчак эле уккан, билген (Үмөталиев).
Иш жүзүнө ашыруу, орундатуу, иштөө. Ашыр тапшырманы ак ниеттүүлүк менен аткарчу (Сасыкбаев). Дмитрий абышка беш нормадан аткарат (Сыдыкбеков). Эки жолу Абдылда Ракыяны сүйгөн жигит болуп роль аткарган (Байтемиров).
АТКАРУУ БАРАКЧАСЫ – сот чечиминин, өкүмдүн, аныктамасы менен токтомунун, сот тарабынан бекитилген тынчтык макулдашуусунун, эларалык жана чет өлкө соттору менен арбитраждарынын чечиминин негизинде берилген аткаруу документинин бир түрү. А. б-на соттун колу коюлуп, соттун гербдүү мөөрү басылат.
АТКАРУУ БИЙЛИГИ – конституциялык укук боюнча мамлекеттеги мамлекеттик бийликтин өзалдынча жана көзкарандысыз бутактарынын бири (мыйзам чыгаруу жана сот бийлиги менен катар). А. б. иш жүзүндө мыйзамдарды, башка ченемдик укуктук актыларды, келишимдерди ж. б. у. с. аткарууга чакырылган. Көптөгөн өлкөлөрдө иш жүзүндө А. б. демократияга зыян келтирүү менен башка бийлик бутактарына үстөмдүк кылат. Айрым өлкөлөрдө президенттин А. б. иш жүзүндө куралдуу күчтөрдүн же экономикалык элитанын таасиринде болот. КРде А. б-н КР Өкмөтү, ага баш ийген министрликтер, мамлекеттик комитеттер, административдик ведомстволор жана жергиликтүү мамлекеттик администрациялар ишке ашырат. КР Өкмөтү КРде А. б-нин жогорку органы болуп саналат.
АТКАРУУ БИЙЛИГИНИН БАШЧЫСЫ – мамлекеттик башкаруу органынын жалпы улуттук же аймактык деңгээлиндеги, болбосо өзалдынча башкаруу органынын жетекчиси. Жалпы улуттук деңгээлде монархиянын баардык тариздеринде шарттуу түрдө монарх (парламентардык монархияда – иш жүзүндө өкмөт башчысы ), президенттик республикаларда – президент, парламентардык өлкөлөрдө – шарттуу түрдө президент, ал эми иш жүзүндө өкмөт башчысы, жарым президенттик республикаларда – президент (кээде шарттуу түрдө – өкмөт башчысы). КРде КР ЖКнын макулдугу менен КР Президенти тарабынан дайындалуучу КР Премьер-министри А. б. б. болуп саналат.
instruction (noun)
An action statement in any computer language, most often in machine or assembly language. Most programs consist of two types of statements: declarations and instructions.
АТКАРУУ ДОКУМЕНТТЕРИ – алар: а) соттордун чечиминин, өкүмүнүн, аныктамасы менен токтомдорунун сот тарабынан бекитилген тынчтык макулдашууларынын, эларалык жана чет өлкө сотторунун жана арбитраждарынын чечимдеринин негизинде сот тарабынан берилген аткаруу баракчалары; сот буйруктары; б) доону камсыз кылуу тартибиндеги сот аныктамалары; в) нотариалдык органдардын аткаруу жайгаруусу; г) төлөм эсебинде акча каражатынын жок экендиги тууралуу банк жана башка кредит мекемелеринин белгиси коюлган инкассо тапшырмасы; д) эрезеге жетелектердин иштери боюнча комиссия тарабынан берилүүчү акча төлөтүп алуу чарасы жөнүндөгү токтом; е) административдик тартип бузуу иштерин кароого ыйгарым укук берилген органдар (кызмат адамдары) тарабынан чыгарылган токтом; эмгек талаштары боюнча комиссиянын жана кесипкөйлөр бирлик органдарынын чечиминин негизинде берилген күбөлүк; з) туракжайды өзалдынча ээлеп алган же урап түшчү абалдагы үйдө жашаган жарандарды административдик тартипте көчүрүү жөнүндөгү прокурордун токтому; и) башка органдардын мыйзамда каралган учурлардагы актылары.
АТКАРУУ ЖАЙГАРУУСУ – карыздоо документинин түпнускасында карызкордон карыз берүүчүнүн пайдасына алынуучу акча өлчөмү же мүлк жөнүндө жазыла турган нотариустун же консулдук мекеменин ыйгарым укуктуу кызмат адамынын тескемеси. Ал боюнча карыздар талашсыз, б. а. А. ж-нун негизинде өндүрүлүп алына турган документтердин тизмеси КР Өкмөтү тарабынан аныкталат. А. ж. аркылуу өндүрүү сот чечимин аткаруу тартибинде жүргүзүлөт. А. ж. аткаруу документтерине кирет.
АТКАРУУНУН МҮМКҮН ЭМЕСТИГИ – карыздар үчүн анын күнөөсү менен милдеттенмеде көрсөтүлгөн аракеттерди аткаруусунун мүмкүн эместиги. КР жарандык мыйзамдарына ылайык тараптардын бири да жооп бербеген кырдаалдан келип чыккан милдеттенмени карыздар аткара албаган учурда кредитор карыздардан милдеттенме боюнча аткарууну талап кылууга укуксуз. Милдеттенмени аткарган тарап аткаруунун кайтарымын талап кылууга акылуу. Кредитордун терс аракеттеринен улам карыздардын милдеттенмени аткаруусу мүмкүн болбосо, кредитор андан милдеттенме боюнча аткарылгандын кайтарымын талап кылууга укуксуз.
АТКАРУУ ӨНДҮРҮШҮ – бузулган же талашка түшкөн укукту же мыйзам тарабынан корголуучу укуктарды реалдуу коргоону камсыз кылуу максатында сот актыларын жана бейтарап соттордун чечимдерин мажбурлап ишке ашыруунун мыйзамда белгиленген тартиби. А. ө. – жарандык процесстин корутунду баскычы, анын чегинде жарандарга, уюмдарга же баардык деңгээлдеги бюджеттерге акча каражаттарын жана башка мүлктү башка жарандарга, уюмдарга берүү боюнча милдеттерди жүктөөгө же алардын пайдасына белгилүү аракетти жасоого же ушул аракеттерди жасоодон баш тартууга укугу бар орган тарабынан чыгарылган юрисдикциялык акт жүзөгө ашырылат.
АТКАРУУЧУ – 1) КР кылмыш-жаза мыйзамы боюнча түздөнтүз кылмыш жасаган башка адамдар менен бирге кылмыш жасоого катышкан адам, ошондой эле мыйзам боюнча кылмыш-жаза жоопкерчилигине тартылбай турган башка адамдарды пайдалануу менен кылмыш жасаган адам. Кылмыштын катышуучусунун бири болуп эсептелет; 2) КР Жарандык кодекси боюнча тапшырыкчынын тапшырмасында шартталган белгилүү иш-аракетти жүргүзүүгө келишим боюнча милдеттенген адам; 3) керектөөчүнүн укуктарын коргоо жөнүндө КР мыйзамынын аныктамасы боюнча менчигинин түрүнө карабастан түзүлгөн уюм, ошондой эле акысыз келишим боюнча иш аткаруучу же керектөөчүлөргө кызмат көрсөтүүчү жеке ишкер; 4) автордук жана аралаш укуктар жөнүндө КР мыйзамына ылайык – роль аткаруучу, ырдоочу, музыка аспаптарында же башка түрдө адабият жана искусство чыгармаларын аткаруучу (а. и. эстрадалык, цирк же куурчак номерлерин) артист, ырчы, музыкачы, бийчи же башка жактар, ошондой эле оюн коюучу режиссер менен дирижер.
саяс. Мамлекеттик бийликтин бир бутагы. Адам укугунун жана эрикиндигинин корголушун, аракеттеги мыйзамдардын аткарылышын, мамлекеттик ички жана тышкы ишмердигин уюштуруп жана багыттап турат.
АТКАРУУЧУНУН ЭКСЦЕССИ (лат. excessus – чыгуу, чегинүү) – аткаруучу тарабынан башка кошо катышуучулардын ниетинде болбогон жана алардын макулдашуусунун чегинен чыккан аракеттердин жасалышы.
возвр.-страд. отаткар- быть исполняемым, выполняемым; исполняться, выполняться; алган милдеттенме аткарылды взятое обязательство выполнено; өкүм аткарылды приговор приведён в исполнение; тилеги аткарылды его желание исполнилось.
Кимдир бирөөлөрдүн аткаруусунда иш жүзүнө ашырылуучу. Элдик оюндар, каада-салт, ырым-жырым, аш-тойлордо аткарылуучу оюн-тамашалардан театрдын көп элементтерин көрөбүз (Борбугулов). Мугалим аткарылуучу тапшырма боюнча алдын-ала түшүндүрмө берди.
To-Do Bar (proper noun)
An area within the Outlook application window that can be enabled to show an overview of the user's schedule, tasks and frequent contacts.