чалма I сухой комок глины; чалма менен урду он ударил комком глины; ак чалма или боз чалма глинистая вода (в половодье). чалма II 1. аркан (для ловли лошадей или (ист.) для захвата неприятеля); чалма чал- или чалма ур- накинуть аркан, заарканить; азоого чалма ургандай (о безвыходном положении) будто на строгую (лошадь) аркан накинули; чалма уруучу мастер накидывать аркан; чалма салдыр- 1) заставить накинуть аркан; 2) оказаться с накинутым на шею арканом; башка чалма салдырып, байлоого түшүн калбайлы фольк. как бы нам не накинули аркан, да как бы нам не попасть в плен; 2. (в борьбе) удар подножкой; кол чалма один из приёмов борьбы; илме-чалма 1) выкрутасы; 2) махинации; чалма этек см.этек.
Iзат. Ылай, тоголоктошкон ылай.
♦Акчалма — чополуу ылай же суу аралаш жуурулушкан чопо.
ЧАЛМАIIзат.1. Ыргытып илиндирип алуу жолу менен көбүнчө азоо малды кармоо үчүн колдонулуучу илмек аркан. Жумаш жүрөт тал укурук сүйрөтүп, Азоолорду чалма салып үйрөтүп (Осмонкул). Чалма уруучу шыктуусу, Айбалта чапчу ыктуусу («Манас»).
2. Күрөштө чалуу ыгы, ыкмасы. Чалмасы бар.
1. Ыргытып илиндирип алуу жолу менен көбүнчө азоо малды кармоо үчүн колдонулуучу илмек аркан. Жумаш жүрөт тал укурук сүйрөтүп, Азоолорду чалма салып үйрөтүп (Осмонкул). Чалма уруучу шыктуусу, Айбалта чапчу ыктуусу («Манас»). 2. Күрөштө чалуу ыгы, ыкмасы. Чалмасы бар. 3. Душманды, каршылашты жыгуу, колго түшүрүү үчүн жасалган аркан. Чалма уруучу мыктуусу («Манас» С. К.).
зат.1. Сүткө ж. б. суюктукка талкан ж. б. кошуп аралаштырып чалынган түрү. Кымызга талкандан чалмакей кылып ичти. 2. Чалуунун, чалып жыгуунун ыгы, ыкмасы, чалма. Чалмакейи бар киши. 3.өт. Баш аламан, иретсиз, аралаш.
1. Сүткө ж. б. суюктукка талкан ж. б. кошуп аралаштырып чалынган даам түрү. Кымызга талкандан чалмакей кылып ичти. 2. Чалуунун, чалып жыгуунун ыгы, ыкмасы, чалма. Чалмакейи бар киши. 3. өт. Баш аламан, иретсиз, аралаш.
зат.1. Чалма ыргытууга, чалма салууга устат.
2. Кыйын чала турган, жакшы чалуучу, чалганга шыктуу. Алай, Арканы басып чыккан Арпачы чалмачы деген мен эмес белем («САЖИ»).
1. Чалма ыргытууга, чалма салууга устат. 2. Кыйын чала турган, жакшы чалуучу, чалганга шыктуу. Алай, Арканы басып чыккан, Арпачы чалмачы деген мен эмес белем («САЖИ»).
Өзүнө тартуу, жакындатуу маанисинде көз кырын салып акмалоо, байкоо. Бой тарткан боз уландар астыртан чалма ыргытып, коңшу айылдын кыздарына көз кырларын салышат (Абакиров). Андан аз күн өтүп төмөнкү айылдагы бирөөнө чалма ыргытышса, Ыскактын жашын угуп айнып калыптыр (Исмаилов).
Өзүнө тартуу, жакындатуу маанисинде көз кырын салып акмалоо, байкоо. Бой тарткан боз уландар астыртан чалма ыргытып, коңшу айылдын кыздарына көз кырларын салышат (Абакиров). Андан аз күн өтүп төмөнкү айылдагы бирөөнө чалма ыргытышса, Ыскактын жашын угуп айнып калыптыр (Исмаилов).
Оокат-тиричиликке анча жок, жыйнагы жок, жүдөө, илээнди. Алма этекти алам деп, Чалма этектен айрылдым (фольк.). В.: Эндей этек. Түрүңө караганда бир эндей этекке жолуккансың го («Ала-Тоо»).