ар. материя, вещество; сущность: существо; жарылма заттар или чартылдак заттар взрывчатые вещества; уу зат отравляющее, ядовитое вещество; адамдан заты бир бөлөк фольк. он лучший из людей (букв. его сущность особая от людей); узун чачтын ыктуусу, зайып заттын мыктуусу фольк. самая проворная из длинноволосых, самая выдающаяся из женщин; бедөө тулпар аттары, перизаттай заттары фольк. кони их - быстроходные бедуины, сами они - периподобные существа; зат атооч грам. имя существительное; абстракттуу зат атооч грам. отвлечённое имя существительное.
зат. Жалпы эле нерсе, буюм; кармап же көрүп билүүгө, сезүү органдары аркылуу туюп-билүүгө боло турган нерселердин жана алардын тегинин жалпысынан аталышы, жалпы жыйындысы.
¨ Зататооч — грам. заттардын, буюмдардын, окуялардын, кубулуштардын аттарын билдирүүчү сөз түркүмү.
1. Болмуш, нерсе, буюм. 2. өт. Маңыз, сапат, касиет. Токсон тогуз миң заты («Манас» С. О.). Жеңесинин муңайым, зарлагандай айтып бергенине караганда – аябагандай аялуу зат (Абакиров).
ЗАТАЕВИЧ Александр Викторович (1869, Волхов шаары—1936, Москва) — музыка изилдөөчү, этнограф жана композитор. Казак ССРинин эл артисти (1923), Кыргыз ССРинин эл артисти (1925). Казак, Орто Азия, Сибирь элдеринин обондорун, күүлөрүн жыйноочу. 3. 1928-ж. Кыргызстанга келип, атактуу комузчулардын аткаруусундагы обондорду, күүлөрдү жазып алат.
Жыйнаган обон, күүлөрдүн ичинде Токтобек Багишевден «Манастын», Субанкул
Жыйнакта кайсы күү, обон кандай аткарылып, айтыларын, кимден жазылганы, анын шыгын билдирген илимий мүнөздөгү кыскача түшүндүрмө да берилген. Алардын обондорун төкмөлүк ырааттуулук менен айтылышын, угумдуулугун өзгөчө бөтөнчөлүгүнө ой жүргүзөт. 3. музыка изилдөөчүлөрдүн ичинен биринчи жолу «Манас» эпосунун обонун нотага түшүрөт.
сов. что 1. (скрыть) жашыруу, катуу, сактап жүрүү, сактоо; затаить обиду таарынычын ичинде сактоо; затаить злобу кек сактоо; 2. (приглушить) сыртка чыгарбоо; затаить дыхание демин чыгарбоо, демин ичине алуу.
сов.разг. 1. что (износить) кийип жыртуу, кийип эскиртүү, кийип тоздуруу; тамтыгы чыкканча кийүү, тытылганча кийүү; затаскать пальто пальтону тамтыгы чыкканча кийүү; 2. что, перен. (опошлить) даамын кетирүү, мокотуу; затаскать остроту курч сөздүн даамын кетирүү, курч сөздү мокотуп жиберүү; 3. кого (измучить) сүйрөп жүрүп кыйноо; затаскать по судам сотко сүйрөй берип жадатуу.
Зат атоочтор жалпы жана энчилүү аттар болуп экиге топко бөлүнөт.
Жалпыаттар - бир тектүү заттардын, жаныбарлардын, товарлардын, көрүнүштөрдүн ж.б. түшүнүктөрдүн жалпы аталышы. Мисалы: смартфон, интернет, компьютер, автомобиль, университет, кыял, ж.б.
Энчилүү аттар – жалпы аттардын ичинен бирөөсүн өз алдынча бөлүп көрсөтүү үчүн колдонулат. Мисалы, смартфон – бул телефондордун жалпы аталышы, ал эми - Samsung Galaxy S20, iPhone 12, Pixel 5, Xaoimi MI 11 – энчилүү аталыштар.
Зат атоочтун морфологиялык талданышы. Телефон сөзүнүн мисалында:
сов.разг. 1. что (занести) көтөрүп баруу, сүйрөп баруу, көтөрүп келүү, сүйрөп келүү; затащить шкаф в комнату шкафты үйгө көтөрүп киргизүү; 2. кого (привести) зордоп ээрчитип баруу, зордоп ээрчитип келүү; я затащил его к себе мен аны зордоп өз үйүмө ээрчитип келдим.
сов. чего 1. (выучить наизусть) жаттоо, кайталап жаттоо, жаттап алуу, бышыктоо; затвердить стихи ырды жаттап алуу; 2. (начать твердить) кайта-кайта айта берүү, кайталай берүү; затвердить одно и то же бир сөздү кайта-кайта айта берүү.
м. 1. затвор (ар түрдүү машиналарда жана мылтык сыяктуу куралдарда жабыла турган механизм); затвор винтовки винтовканын затвору; 2. (дверей, ворот) жапкыч, жаап салма (эшик жана дарбазаны).
сов. 1. (закрыться) жабылуу; дверь с шумом затворилась эшик тарс жабылды; 2. перен. (уединиться) бекинип алуу; он затворился в своём кабинете ал өз кабинетине бекинип алды.
м. 1. затворник (көр азабынан коркуп, өз бөлмөсүнөн чыкпастан ибадат кылууга ант айткан киши); 2. перен. элден безген; он живёт затворником ал элден безип, жалгыз тиричилик кылып жүрөт.
нареч. 1. (потом) анан кийин, андан кийин, анын үстүнө, жана; я сначала позанимаюсь, а затем погуляю оболу мен окуп алам, анан кийин бир аз эс аламын; 2. (для того) ошол үчүн; я пришёл затем, чтобы закончить начатое дело мен ошол баштаган ишти бүтүрүш үчүн келдим.
сов. что 1. (сделать тёмным) караңгы кылуу; карартуу; затемнить фон картины картинанын фонун карартуу; 2. (замаскировать освещение) караңгылоо; затемнить город шаардын ичин караңгылоо; 3. перен. (сделать непонятным) караңгылатуу; затемнить сознание акыл-эсти караңгылатуу.
сов. 1. что (стереть) сүрүп өчүрүү, ышкып өчүрүү; затереть надпись жазууну сүрүп өчүрүү; 2. кого-что (сдавить) кысуу, туш-туштан кысуу; судно затёрто льдами кеме муз ортосунда кысылып калды; в толпе меня затёрли калың эл мени кысып салды; 3. перен.разг. (помешать выдвинуться) атайын тоскоол кылуу, өстүрбөй ылдый басуу.
~, ая, -ое 1. прич. отзатерять; 2. прил. жоголгон, жоголуп кеткен, түшүп калган; 3. прил.перен. (заброшенный) унутулган, биротоло эстен чыгарылган; не чувствовать себя затерянным өзүн биротоло унутулуп кеткен кишидей сезбөө.
сов. 1. (влиться) агып кирүү, сарыгып кирүү; вода затекла в уши кулакка суу кирип кетти; 2. (онеметь) уюу, уктап калуу (мис. кол, бут); 3. (заплыть) шишип чыгуу, шишик алуу, томпоё түшүү; у него глаз затёк анын көзү шишиди; нога затекла бут шишиди; у меня затекла рука менин колум шишиди.
ж. 1. (замысел, предприятие) ниет, ой, ойлоп чыгарган иш; неудачная затея ордунан чыкпаган иш, жөнү келбеген иш; 2. (забава, развлечение) тамаша, көңүл ачуу; ребячьи затеи балдардын оюну; попросту, без затей шаан шөкөтсүз эле, бейил күтпөстөн эле.
сов. что 1. (задумать) иш баштоо, ойлоп чыгаруу; они что-то затеяли алар бир жорукту баштаганы жатышат; 2. (устроить) чыгаруу, баштоо; затеять игры оюн баштоо; затеять драку уруш чыгаруу.
ср. жымжырттык, мелтиреп тим жатуу, мелмирөө; затишье перед грозой чагылгандуу жааң алдындагы мелмирөө; затишье после боя салгылашуудан кийинки жымжырттык.
ср. 1. астр. тутулуу, караруу; затмение солнца күн тутулуу; лунное затмение ай тутулуу; 2. перен.разг. акыл чаташуу; на меня какое-то затмение нашло менин акылым кандайдыр чаташып калды.
сов. 1. что (скрыть) жаап калуу, далдалап калуу; тучи затмили всё небо кара булут асманды бүт жаап калды; 2. кого-что, перен. (превзойти) басып өтүү, ашып түшүү; затмить чью-л. славу бирөөнүн даңкын басып кетүү.
затопить I сов. 1. (разжечь огонь) отжагуу; затопить печь мешке от жагуу; 2. (начать топить) от жага баштоо. затопить II сов. 1. (залить) жайпоо, жайпап кетүү, каптоо, каптап кетүү; разлившаяся река затопила берега суу кирип жээкти каптап кетти; 2. (потопить) сууга чөгөрүп жиберүү; затопить суда кемелерди сууга чөгөрүп жиберүү.
сов. 1. что таптап тегиздөө, таптап жоготуу, таптап салуу; затоптать следы издерди таптап салуу, издерди тапгап жоготуу; 2. кого-что (задавить) басып өлтүрүү, тепсеп өлтүрүү; 3. что (испачкать) басып булгоо; затоптать пол грязными сапогами ылайлуу өтүгү менен басып, полду булгап салуу; затоптать кого-л. в грязь бирөөнү жаман атты кылуу.
м. 1. (задержка в движении) жолду бөгөө, бөгөп салуу, камалыш; скопление машин вызвало затор машиналардын шыкалып туруп калышы жолду бөгөп салды; 2. (льда) үйөр (муз жарылып аккан кезде анын ар кайсы жерге үйүлүп калышы).
сов. что на что каражаттоо, чыгымдоо, жумшоо, сарыптоо; затратить средства на оборудование жабдууга каражат жумшоо; затратить много усилий көп аракетти жумшоо.
сов. 1. кычырай баштоо, чыртылдай баштоо, кырчылдай баштоо; лёд под ним затрещал ал баскан муз чыртылдай баштады, анын алдындагы муз кырчылдай баштады; 2. чырылдай баштоо; кузнечики затрещали чегирткелер чырылдай баштады; 3. перен.разг. (начать болтать) быдылдап сүйлөй баштоо.
сов. кого-что 1. (задеть) чырпып өтүү, тийип өтүү; пуля затронула кость ок сөөккө тийип өтүптүр; у него затронуты лёгкие анын өпкөсун дарт чалган; 2. перен. тие өтүү, козгой өтүү, эскертип өтүү; затронуть чьи-л. интересы бирөөнүн кызыкчылыгына зыян келтирүү; затронуть больное место бирөөнүн жарасына тийип коюу; затронуть самолюбие намысына тийүү; затронуть вопрос маселе козгоо.
ср. 1. (препятствие, помеха) кыйынчылык, кедерги, тоскоолдук; устранить затруднение кыйынчылыкты четтетүү; 2. (трудное положение) оордук, оор абал, кыйналуу; материальные затруднения оокат жагынан кыйналуу; быть в затруднении оор абалда калуу; вывести из затруднения кыйын абалдан чыгаруу; выйти из затруднения оор абалдан чыгуу, кыйынчылыктан кутулуу.
сов. 1. кого (обременить) оордоштуруу, кыйын абалга салуу, оңойсуздандыруу; если вас не затруднит сизге кыйын болбосо, сизге кыйынчылык келтирбесе; 2. что (осложнить) кыйындатуу; затруднить доступ куда-либо бир жерге кирүүнү кыйындатуу.
несов. 1. см.затрудниться; затрудняюсь вам ответить сизге жооп берүүдөн кыйналып турам; не затрудняйтесь! убара болбоңуз!, убара болбой эле коюңуз!; 2. страд. к затруднять.
сов. 1. (покрыться туманом) тумандануу, тунарыктоо; горизонт затуманился горизонтту туман басты; 2. перен. тунаруу; глаза затуманились слезами жаш басып көз тунарды; 3. перен. (сделаться неясным) түшүнүксүз болуу; смысл затуманился мааниси түшүнүксүз болуп калды.
сов. 1. (покрыть тушью) туштоо, тушь менен карартуу; 2. перен. (сделать менее заметным) жылмалоо, жымсалдоо, жууп-чаюу; он старался затушевать его ошибки ал анын каталарын жымсалдатууга аракет кылды.
ж. 1. бүкшүгөндүк, көк жыттангандык, борсугандык; затхлость нежилого дома киши турбаган үйдүн көк жыттанышы; 2. перен. (косность) былгыгандык, быкшыгандык.
ж.разг. 1. тыгын; затычка из тряпки чүпүрөк тыгын; 2. перен. (о человеке) кыстырынды, кыпчынды; бирөөнүн ордуна кыпчый коюлган киши; атка жеңил, тайга чак.
~, ая, -ое кечигип кеткен, узарып кеткен, көпкө созулган; затяжная болезнь көпкө созулган дарт; затяжной прыжок с парашютом парашютту узакка чейин жайбай секирүү.
сов. 1. что (туго стянуть) тартып байлоо, бек тартуу, таңуу; затянуть узел түйүнчөктү бек тартып байлоо; затянуть петлю илмекти бек тартуу; 2. кого-что соруу, соруп кетүү; лошадь затянуло в трясину атты сормо соруп кетти; 3. кого, перен. (завлечь) ээликтирүү, желиктирүү; приятели затянули его к себе аны достору ээликтирип үйлөрүнө алып кетишти; 4. что (покрыть) жаап калуу, каптап калуу, чүмкөө, бүркөө; небо затянуло тучами асманды кара булут каптап каяды; 5. безл. перен. (о заживлении) бүтүү, айыгуу; рану затянуло жара бүттү; 6. что, перен. (задержать, замедлить) токтотуу, кечиктирүү; затянуть дело ишти кечиктирүү; затянуть песню ыр ырдай баштоо.
