I этиш. 1. Ныгыруу, тегиздөө, тапталтуу үчүн бир нерсенин үстүнөн тебелөө, салмактуу нерсе (мис., моло таш) менен бастыруу.
Кырман тапта. Жол тапта.
- 2. Жуулган кирлерди бүктөп, бырыштарын алакан менен басып тегиздөө. Жылдызкан түнү менен көйнөк-көнчөгүн жууп, кургатып, таптап алат (Байтемиров).
- 3. Кетмен, соконун тиши, чалгы ж.б. куралдардын мизин жукарта чаап курчутуу.
ТАПТА II этиш. Табына келтирүү, жаратуу (алгыр куш, бүркүт же күлүктөргө карата).
тапта- I
1. тренировать;
буркүтүн түлкү этине таптаган он тренировал своего беркута, кормя его мясом лисы;
2. гладить, поглаживать; хлопать (напр. ладонью по плечу или вальком по белью);
кир тапта- катать (или гладить) бельё;
далысын таптады он его (одобрительно) похлопал по плечу;
сол тизесин каккылай таптап койду он похлопал его по левому колену и погладил;
Эркин Кумайыкты таптап-таптап койду Эркин погладил Кумайыка;
3. делать острым (закалять, оттачиватъ, отбивать);
таш көмүргө таптаган, как ыргайга саптагаи фольк. (секиру) он закалил на каменном угле, насадил на ирговую (см. ыргай) рукоятку;
айкөлүм, Акбалтанын Чубагы таптап койгон болотун фольк. мой великодушный (Манас), Чубак, сын Акбалты,- твой острый булат;
орок тапта- отбивать и точить серп;
күздүн күнү болгондо орогун уста таптаган стих. когда наступала осень, серп ему закалял кузнец;
кетмен тапта- отбивать кетмень;
4. подмять, придавить;
ырсаңдаган түлкүнү таптап койду Кумайык фольк. оскалившуюся лисицу смял (пёс) Кумайык;
5. перен. настраивать, восстанавливать против кого-л.;
бурутту минтип курут - деп, таптап жүрөт ылама фольк. лама ездит и подзуживает, мол, так вот уничтожайте киргизов;
чай тапта- приготовить чай (с молоком и солью).
тапта- II
замахнуться, нацелиться.
Бул сөз тап+та деген бөлүктөрүнөн куралган. Тап уңгусу – азыркы кыргызча теп этишиния чувашча формасына туура келген варианты. Ошол теп этишине -ла мүчөсүн жалгаганда көп кайталанган кыймыл-аракетти билдирип калат. Казылган жердин топурагын тапташ үчүн бир нече жолу тебелөө керек.
Кийин тапта этишинин мааниси кеңип, бут менен тебелеп-тепсөөгө байланышпаган кыймыл-аракетти да түшүндүрүп калган. Алсак, дубалды таптаганда атайын аспап колдонулат, баланы таптаганда кол жумшалат.
1. Ныгыруу, тегиздөө, тапталтуу үчүн би р нерсенин үстүнөн тебелөө, салмактуу нерсе (мис. моло таш) менен бастыруу. Кырман тапта. Жол тапта. 2. Жуулган кирлерди бүктөп, бырыштарын алакан менен басып тегиздөө. Жылдызкан түнү менен көйнөк-көнчөгүн жууп, кургатып, таптап алат (Байтемиров). 3. Кетмен, соконун тиши, чалгы ж. б. куралдардын мизин жукарта чаап курчутуу.
Табына келтирүү, жаратуу (алгыр куш, бүркүт же күлүктөргө карата).
1. точно-точно, чётко;
буйрукту таптак аткарды он точно выполнил приказ;
2. резкое отрывистое движение;
таптак көтөр- поднять сразу, резким движением;
жакасынан алды дейт, атынан таптак көтөрүп, оң такымга салды дейт фольк. за воротник его взял, с коня сорвал и положил себе (на седло) под правый подколенок;
таптак ыргы- или таптак секир- делать резкие прыжки.
тапта этишинин туюк мамилеси.
1. возвр.-страд. от тапта- I
быть тренируемым, тренироваться;
2. страд. от тапта-I 2.
быть утаптываемым, утаптываться (напр. о дороге);
перен. быть угнетаемым, угнетаться;
бактысыз жүрдүм башында, бай-манапка тапталып стих. сначала я жил несчастливо, был угнетаем баями и манапами.
тапта этишинин туюк мамилеси.
таптан- I
возвр. от тапта- II
1. тренировать для себя (скакуна);
алты миңдей аттанып, күлүк атын таптанып фольк. своих скакунов вытренировав, около шести тысяч (наездников) сели на коней;
2. быть в полной готовности, во всеоружии;
кылычын кынай таптанып, туш-тушунан жоо чыгып фольк. враги со всех сторон появились, крепко взяв мечи на изготовку.
таптан- II
возвр. от тапта- II,
то же, что тапта- II.
тапта этишинин аркылуу мамилеси.
понуд. от тапта- I
1. заставить тренировать (коня, ловчую птицу);
аргымак, буудан таптатып, алыстан Көкүм келди дейт стих. вытренировав аргамаков и боевых коней, говорят, Кокум прибыл издалека;
2. заставить сделать острым (закалить, наточить, отбить);
артык болот зулпукор Бөлөкбайга таптаттың фольк. свой превосходный булат зулпукор (см.) ты дал закалить Болекбаю.
тапта этишинин аркылуу мамилеси.
тапта этишинин кош мамилеси.
взаимн. от тапта- I;
заяпкер атын тапташып, мергендер мылтык чапташып фольк. берейторы коней тренируя, стрелки ружья заряжая;
эки дос бири бирин далыга тапташып, кээде өбүшө кете жаздашып, ынак болуп кетишти два друга то похлопывая один другого по плечу, то почти лобызаясь, стали закадычными (друзьями).
тапта этишинин кош мамилеси.