ЖЫНЫСТЫК КОЛТИЙБЕСТИК – кишини укукка сыйбаган баардык сексуалдык кол салуулардан коргоочу, адамдын жеке колтийбестигинин ажырагыс бөлүгү. Ж. к. кылмыш-жаза мыйзамдары менен корголот. КР нике жана үйбүлө мыйзамына ылайык ата-эне (алардын бири) эгерде балдарына зомбулук кылса, а. и. алардын Ж. к-гине колсалса, ата-энелик укугунан ажыратылышы мүмкүн.
(анат.) жыныстык система; жыныс органдарынын системасы. Мунун эки түрү белгилүү: п. с. самок — ургаачылардын жыныстык системасы, п. с. самцов — эркектин жыныстык системасы.
ж. 1. жарым, жарты; половина работы уже сделана жумуштун жарымы аткарылды; пройдено больше половины пути жолдун жарымынан көбү басып өтүлдү; в половине двенадцатого он экиге жарым саат калганда, саат он бир жарымда; в первой половине января январдын биринчи жарымында; 2. уст. (часть помещения) чоң үйдүн бир бөлүгү (мис. эски өзбек турмушунда - ичкери, тышкары); парадная половина дома үйдүн мейманкана жагы.
ж. 1. уменьш. отполовина 1. жарым, жарты; дай мне половинку яблока алманын жарымын мага берчи; 2. (дверная) эшиктин бир жагы (экиге ачылма эшиктин бир жагы).
половой I, ая, -ое пол 1-ге т.; половые доски пол тактайлары; половая тряпка пол жуугуч чүпүрөк; половая щётка пол тазалоочу щётка. половой II, ая, ое пол 2-ге т.; жыныстык; половые органы жыныстык мүчөлөр; половая зрелость жыныстык жетилгендик, балагатка жеткендик. половой III м.уст.разг. (слуга в трактире) трактирде же кичинекей гостиницада тамак, ичкилик берүүчү киши.
(биол.) жыныстык тандоо; бир жыныстуу айбандар экинчи жыныстагы айбандарды тандоодо күнүлөшүп, кагышып, күчтүүлөрү гана жыныстык катышууга татыктуу болот.
ср. 1. (местонахождение) турган орун, турган жер; определить положение планеты планетанын турган ордун аныктоо; 2. (поза, позиция) абал; читать в лежачем положении жатып окуу, жатып алып окуу; стрелять из ружья с положения стоя туруп туруп мылтык атуу; 3. (состояние; обстоятельство) абал; международное положение эл аралык абал; положение больного стало лучше оору адамдын абалы жакшы болуп калды; найти выход из затруднительного положения кыйын абалдан чыгууга жол табуу; 4. абал, ал-жай; семейное положение үй-бүлөлүк абал; 5. (распорядок, режим) абал; на военном положении согуш абалында; 6. (свод правил) жобо; 7. (утверждение, тезис) ой, мазмун, жобо; основные положения книги китептин негизги мазмуну; быть в положении разг. боюнда болуу; войти в чьё-л. положение бирөөнүн абалын түшүнүү.
ЖОБО – ченемдик укуктук акт, анда белгилүү бир мамлекеттик органдардын, уюмдардын жана мекемелердин же бир тектүү органдар, мекемелер, уюмдар тутумунун укуктук статусу, уюштурулушу, иш тартиби толук белгиленет, ошондой эле алардын башка органдар, мекемелер, уюмдар, жарандар менен өзара мамилелери аныкталат. Ж. мыйзам чыгаруучу органдар эле эмес, башка укук түзүүчү органдар (м.: өкмөт) тарабынан да бекитилиши мүмкүн.
разг. 1. вводн. сл. (допустим) мейли, дейлик, маселен; положим, что вы правы сиздики чын эле дейлик; положим, что уже утро таң атты дейлик; 2. межд. койсоң, андай эмес, дагы көрө жатарбыз; ну, это ещё положим! коё тур, дагы көрө жатарбыз!
МУНАЙЗАТ ЖАНА/ЖЕ ГАЗ КЕНДЕРИН ИШТЕТҮҮНҮН (ӨНДҮРҮҮ) ЖАКШЫ ТАЖРЫЙБАСЫ – мунай газ тармагындагы, лицензиялык макулдашуунун (контракттын) негизинде мунай жана газды чалгындоонун жана иштетүүнүн (өндүрүүнүн) коопсуздугун жана экономикалык натыйжалуулугун камсыз кылуучу эларалык эрежелер.
нареч. 1. (утвердительно, одобрительно) макул таап, жактырып; ответить положительно макул деп жооп берүү; 2. разг. (совершенно, совсем, решительно) таптакыр, дегеле, түк да, эч бир; он положительно ничего не сделал ал таптакыр эч нерсе кылган жок.
~, ая, -ое 1. (утвердительный) оң, жактырган, макул тапкан (болгон); дать положительный ответ оң жооп берүү; 2. (хороший; выражающий одобрение, согласие) оң, жакшы, дурус, түзүк, ийгиликтүү; положительный человек жакшы киши, дурус адам; положительный герой романа романдын оң герою (баатыры); положительные явления түзүк кубулуштар; положительная оценка жактырган баа; положительный результат жакшы натыйжа; 3. мат. оң; положительная величина оң чоңдук; положительная степень сравнения грам. сын атоочтун негизги формасы; положительный невежда разг. барып турган наадан.
сов. кого-что, чего салуу, жаткыруу, коюу; положить бельё в чемодан ич кийимди чемоданга салуу; положить в кашу масла боткого май салуу; положить ребёнка спать баланы уктоого жаткыруу; положить основание чему-л. бир нерсеге негиз салуу; положить начало чему-л. бир нерсеге негиз салуу, баштоо; положить конец чему-л. бир нерсени чечүү, бүтүрүү; положить жизнь за кого-что-л. бирөө же бир нерсе үчүн жанын курман кылуу; положить все силы на служение родине бардык күчтү родинага кызмат кылуу үчүн жумшоо; положить себе за правило өзүнө адат кылып алуу; положа руку на сердце чын жүрөктөн, чын көңүл менен айтканда, чынын айтканда; положить на обе лопатки см.лопатка II; положим, что ты прав айталык, сеники чын, сеникин эле чын деп коёлук.
м. (мн. полозья) 1. (у саней) чананын таманы; 2. (брус) полоз (оор салмактыктарды тоголотуп төмөн түшүрүүдө, кемелерди сууга түшүрүүдө ж.б. колдонулуучу брус).
(Elaphe) даракчыл соймондор; уусуз жыландардын бир уруусу, буларга төмөнкү түрлөр кирет: полоз амурский (Е. schrenki) — Амур соймону, п. закавказский (Е. hohenackeri) — Кавказ соймону, п. красноспинный — күрөң жон соймон, п. леопардовый (Е. situla) — темгилдүү соймон, п. малочешуйчатый (Е. quadrivirgata) — чала түрпүлүү соймон, п. мандариновый (Е. mandarina) — мандарин соймону, п. островной (Е. taeniura) — ичке куйрук соймон, п. узорчатый (Е. diono) — наардуу соймон, п. четырехполосый (Е. quatuorlineata) — төрт түшкүндүү соймон, п. Шренка — к. п. амурский, п. японский (Е. japonica) — жапон соймону.
(Coluber) накта соймондор (уруу); суужыландардын же уусуз жыландардын бир уруусу, булардын төмөнкү түрлөрү белгилүү: полоз желтобрюхий (С. jugularis) — сары боор соймоң, п. Карелина — к. п. поперечнополосатый п. краснополосый (С. rhodorachis) — кызыл жон соймоң, п. оливковый (С. najadum) — сур соймон, п. поперечнополосатый (с. Karelini) — кадимки соймоң, Карелин соймоңу, п. пятнистый (С. tyria) — чаар соймоң, п. разноцветный (С. ravergieri) — ала соймон, п. черный (с. constrictor) — кара соймоң.
полок I м. (в русской бане) полок, тактай текче (мончодо - бууга чамынуу үчүн үстүнө чыгып отура турган тактай тектир). полок II м. (телега) араба (чачыла турган буюмдарды ташый турган, үстү жалпак араба).
ж. 1. тилке, узун тилим; разрезать бумагу на полосы кагазды тилке-тилке кылып кесүү; полоса железа тилке темир; 2. (зона) тилке; чернозёмная полоса кара топурактуу жер тилкеси; лесная полоса токой тилкеси; 3. уст. (земельный участок) тилке жер; 4. полигр. полоса (бир беттеги терилген оттиск); 5. перен. (период) кез, доор, мезгил, учур, убак; самая счастливая полоса его жизни анын өмүрүндөгү эң эле бактылуу мезгил; дождь прошёл полосой жаан бир жак менен жаап өттү.
ЧЕКТЕП БЕРҮҮ ТИЛКЕСИ – 1) темиржол транспортунун жер төшөөлөрү, жасалма курулмалары, линиялык-жол жана башка имараттары, темиржол байланыш жабдуулары, темиржол бекеттери, коргоочу токой тилкелери жана жолду камсыздоо жабдуулары ээлеген, ошондой эле мамлекет тарабынан темиржол транспортунун келечектеги өнүгүшү үчүн бөлүнгөн же сакталып коюлган жер аянттары; 2) автомобиль жолдорундагы тийиштүү долбоордук элементтерди жана инженердик курулмаларды, ошондой эле автомобиль жолдорун пайдалануу үчүн зарыл болгон имараттарды, курулмаларды, коргоочу жана көрктөндүрүүчү токой тилкелерин жайгаштыруу үчүн бөлүнгөн жер аянттары. Жалпы пайдалануудагы автомобиль жолдорун долбоорлоодо Ч. б. т-нин өлчөмү анын категориясына жараша, стандарттарга ылайык аныкталат.
(Blaenopteridae) жаянкиттер; эң ири киттердин бир тукуму, булардын уруулары жана түрлөрү бар: полосатик Брайда (Balaenoptera edeni) — Брайд жаянкити, п. большой — к. кит синий, уюк Китообразные, п. малый северный (Balaenoptera acutorostata) — түндүк кидик жаянкит, п. малый южный (В. bonaerensis) — түштүк кидик жаянкит, Бони жаянкити, полосатики настоящие (Balaenoptera) — накта жаянкиттер (уруу).
несов. 1. (плескаться в воде) чайкануу, шапшынып сууга түшүү; 2. перен. (колебаться от ветра) термелүү, чайкалуу, кыймылдоо; знамя полощется от ветра туу шамалдан чайкалат.
несов. 1. что, тех. узун тилке кылып кесүү; 2. кого-что, разг. так салуу, так түшүрүү; абдан жанчып, так салып уруу (уруп денесинин көп жерине так түшүрүү).
ж. 1. анат. көңдөй (жаныбарлардын организминде - ички органдардын көңдөй жери); брюшная полость ич (курсак) көңдөйү; 2. (покрывало в экипаже) жабуу (арабада же чанада бутка оролуучу жылуу жапкыч).
(эмбр.) амниондук көңдөй; чөп көңдөйү, тон көңдөйү, түйүлдүк, күмөн суусунда калкып жаткан көңдөй. П. брюшная — к. Брюшная полость; п. Гайморова — к. Гайморова полость; п. Гастроваскулярная (анат.) — гастроваскулус көндөйү; гидроид медузалардын курсак—тамыр көңдөйү, п. грудная — к. Грудная полость; п. жаберная — к. Жаберная полость; п. мантийная — к. Мантийная полость; п. носовая — к. Носовая полость; п. околожаберная — к. Околожаберная полость; п. околосердечная (анат.) — жүрөк кабынын көңдөйү, жүрөктү сыртынан каптап турган чарым челдин көңдөйү, мында жүрөк жатат; п. — Полость околосердечная; п. пищеварительная (анат.) — ичегарын көңдөйү, тамак өтүүчү, орун алуучу, эрүүчү, сиңүүчү, калдыктары сыртка чыгуучу көңдөй; п. предротовая (анат.) — уурт көңдөйү, тиштердин, жаактардын сыртында, эриндердин, уурттардын ичинде жаткан көңдөй; п. ротовая — к. Ротовая полость; п. суставная (анат.) — муун көңдөйү, муун кабынын ичиндеги көңдөй, мында жиликтердин ашташкан баштары жана синовий сары суусу жатат; п. тазовая (анат.) — уча көңдөйү, желиндүү айбандардын курсак көңдөйүнүн артындагы көңдөй, мында табарсык, түз чучук, жатын, кийин (ургаачы айбандыкы) ж. у. с. органдар жатат; п. тела вторичная — к. Вторичная полость; п. т. несегментированная (морф.) дененин сегменттелбеген көңдөйү, айбандардын ички көңдөйү сегменттерге бөлүнбөй калышы; п. т. первичная (эмбр.) — дененин мурунку көңдөйү. дененин адепки көңдөйү, түйүлдүк өөрчүү процессинде денесинде биринчи жаралган көңдөй; п. т. сегментированная (морф.) — дененин сегменттелген көңдөйү, омурткасыз айбандардын кээ бирлеринин ички көңдөйү сегменттерге бөлүнгөн.
зат.1.текст. Кендирден согулган ийи майда кездеме.
2. Сүрөтчү тарткан сүрөт. Айтиев «Акындар» деген чоң полотнону тартып бүттү («Ала-Тоо»). Маңдайы ачык, шайыр жаштарды сүрөттөгөн кыргыз художнигинин полотнолору (Аалы).
1. Кендирден согулган кездеме. 2. Сүрөтчү тарткан сүрөт. Айтиев «Акындар» деген чоң полотнону тартып бүттү («Ала-Тоо»). Маңдайы ачык, шайыр жаштарды сүрөттөгөн кыргыз художнигинин полотнолору (Токомбаев).