кылда I кылда башында то же, чтокылды башында (см.кылды). кылда- II выбирать волос (напр. из шерсти); кийизин аппак кылдаган кошму его сделали из чистой шерсти (выбрав из неё волос); кылдап кылган ак үзүк сделанный из чистой шерсти үзүк (см.үзүк I). кылда- III разделять на сорта, сортировать; кылдап ал- брать разных сортов.
кылда башында (учунда) кылдын кырында кылдын учунда кыл жегичтер (зоол.) кыл жугузбоо кыл жукпас кыл жүн (а. ч.) кыл жуугуч кыл жылдырбоо кыл көпүрө кыл куйрук кыл курт кыл-кыбыр кыл кыяк кыл мая кыл менен чечүү кыл моюн кыл мурут кыл өтпөс (ок өтпөс соот кийим) кыл тамак кыл торко кыл үстүндө кыл учунда кыл чайнашуу кыл чоку кыл чыгарбас кылы коробоо кылы кыйшайбоо кылына кара санабоо кылына тийбөө
(кылда учунда, кылда чокусунда) Эң башында, эң чокусунда. Уста газетанын кылда учундагы эң чоң тамгаларга көзүн жабыштырды (Бейшеналиев). Ак бараңдан, беш атардан аткан менен – Эзелден кылда учуна ок жетпеген (Үмөталиев). Ай тоолордун үстүнө келди салаңдап, жарыгы муздак мунарыктап, мөңгүлүү чокунун кылда чокусунда турду (Айтматов). Тоо боорун түбөлүккө мекен кылган карагайлардын кылда учтары сакалдары самсаалаган булуттарды тешип өттү (Жангазиев).
Такыр жакпай калуу, эч нерсеси туура келбөө, такыр төп келбөө. Көңүлүнө кылдай жакпай калган жоруктары үчүн Кожон иттерин адамды сөккөндөй шылып сөгөт (Абдыраманов).
Бирөөгө эч качан жамандык ойлобоо, жаманчылык кылбоо. -Ата-энемдин арбагын сыйлаган ак байбичеге кылдай кара санаба, катын! - дейт ал коркуп, үңкүйүп Зуураканга (Сыдыкбеков).
Бирөөгө эч качан жамандык ойлобоо, жаманчылык кылбоо. – Ата-энемдин арбагын сыйлаган ак байбичеге кылдай кара санаба, катын! – дейт ал коркуп, үңкүйүп Зуураканга (Сыдыкбеков). В.: Кылына кара санабоо. Бирөөнүн кылына кара санабаган ал кишини мен билемин, – деди («Ала-Тоо»). Кылча кара санабоо. Бирөөгө кылча кара санабаган бечара, – деп ичинен аны аяды (Ашымбаев).
Эч күнөөсүз, айыпсыз, таза, аруу. Ашырбай өзүндө кылдай кыйкым жок экенин, күнөөнүн баарысы тең Керим менен Кундузда экенин кайра-кайра айтып келет (Акматов).
Эч күнөөсүз, айыпсыз, таза, аруу. Ашырбай өзүндө кылдай кыйкым жок экенин, күнөөнүн баарысы тең Керим менен Кундузда экенин кайра-кайра айтып келет (Акматов).
к. КЫЛДАН КЫЙКЫМ ТАБУУ
Эң жакшысы кылдан кыйкым, жумурткадан кыр издеген душмандарыңыздын ушак-айың кебинен калас болосуз -бул ушул тапта ашкере зарыл (Касымбеков).
Болбогон жерден күнөө коюу, жок жерден кемчилик табуу, эч негизсиз эле кине коюу, чыр чыгаруу, же айыптоо. Кийинчерээк кылдан кыйкым таап, «уйкучу» деп илылтоолоп, кышында жылаңайлак төркүнүнө жөнөтөт (Көчкөнов). Үйүнөн келини кеткенден бери Орозбай жылкычысына оң карабай, кылдан кыйкым таап кордогондун үстүндө (Өгөбаев). Кылдан кыйкым таап урушуп турсаң, үйдө кайсы береке болсун (Бердикеев).
Болбогон жерден күнөө коюу, жок жерден кемчилик табуу, эч негизсиз эле күнөө коюу, чыр чыгаруу, же айыптоо. Кийинчерээк кылдан кыйкым таап, «уйкучу» деп шылтоолоп, кышында жылаңайлак төркүнүнө жөнөтөт (Көчкөнов). Үйүнөн келини кеткенден бери Орозбай жылкычысына оң карабай, кылдан кыйкым таап кордогондун үстүндө (Өгөбаев). Кылдан кыйкым таап урушуп турсаң, үйдө кайсы береке болсун (Бердикеев). В.: Кылдан кынтык табуу. Кийин кайненесинин катаалдыгы күчөгөндөн күчөп, «кылдан кынтык таап» дегендей, каран күн башына түшкөн учурда ага жан тартчу болду (Медетов). Кылдай жерден кыйкым табуу. Кылдай жерден кыйкым таап, обу жок корсулдаганына караганда эптеп эле Сылыйды кетирүү максатын көздөгөнсүйт (Исмаилов). Кылдан кыйкым чыгаруу. – Кылдан кыйкым чыгарып коңшу урууну барымталап талаганды оңой көрүшөт (Касымбеков). Кылдан кыйкым, жумурткадан кыр издөө. Эң жакшысы кылдан кыйкым, жумурткадан кыр издеген душмандарыңыздын ушак-айың кебинен калас болосуз – бул ушул тапта ашкере зарыл (Касымбеков).
Эптеп айыптоонун, күнөө коюунун шылтоосун издөө. Кечээ бирөө үйүндөгү жигиттерге эски эт түгөнө элек деп, жаш мал соё албаган экен, кылдан кыйкым таппай араң турган жигиттер аны камчыга алып аябай сабашты (Үмөталиев). Кылдан кыйкым таппай ыйлаак болуп кетти (Өмүрбаев). Жанагы кылдан кыйкым таппаган немеси далайды иренжитпесе экен (Ашымбаев).
к. КЫЛДАН КЫЙКЫМ ТАБУУ
Кийин кайненесинин катаалдыгы күчөгөндөн күчөп, «кылдан кынтык таап» дегендей, каран күн башына түшкөн учурда ага жан тартчу болду (Медетов).
Жөнү жок жерден күнөө коюу, кылт эттирбей күнөөлөй берүү, эч мүмкүнчүлүк бербөө, кыңк дегизбөө. Кылдан кыя бастырбай күнүгө уруша берип жадатып жиберди («Ала-Тоо»). Бийиңердин өлгөн баласын биз өлтүргөнсүп кылдан кыя бастырбайсыңар («Ала-Тоо»).
Жөнү жок жерден күнөө коюу, кылт эттирбей күнөөлөй берүү, эч мүмкүнчүлүк бербөө, кыңк дегизбөө. Кылдан кыя бастырбай күнүгө уруша берип жадатып жиберди («Ала-Тоо»). Бийиңердин өлгөн баласын биз өлтүргөнсүп кылдан кыя бастырбайсыңар («Ала-Тоо»).
кылдат I ир. 1. (точнее кылдат уста) искусный мастер (гл. обр. по поделке мелких предметов); 2. (точнее кылдат киши) тактичный; кылдат сүйлөгөн киши человек, говорящий степенно, тактично. кылдат- II понуд. откылда- II; ак кийиз басып кылдатып сваляв белую кошму из чистой шерсти. кылдат- III понуд. откылда- III.
Iсын. Чебер, этият. Өз ишине кылдат карап барк кылган, Кызылчанын мол түшүмүн арттырган (Осмонкул). Омордун ар кыймылын кылдат байкап шүк олтурган Нина Леонтьевна (Сыдыкбеков).
КЫЛДАТIIкылда этишинин аркылуу мамилеси.
кирг.-ир. то же, чтокылдат I; кылдаткерге көрдүргөн, кызматына миң нарды тартуусуна бердирген фольк. (боевой топор) он велел осмотреть искусному мастеру, за работу (мастеру) велел дать в дар тысячу одногорбых верблюдов.