кант I ар. сахар (обычно - рафинад); машине кант разг. сахар пилёный; чакмак кант сахар кусковой или пилёный; кант токоч разг. печенье кондитерское; кант кайнатуу сахароварение. кант- II, канет- (т произносится мягко) как поступить, что сделать; атты кантти? как он поступил с лошадью? что он сделал с лошадью? куда он девал лошадь? кантер экен? как-то он поступит? что он будет делать? куда денет? кантем? как мне быть? как мне поступить? куда мне девать? куда мне деваться? канетип или кантип как, каким образом; кантип эле билбейин! а как же мне не знать-то (конечно же, знаю) !; кантип эле ушундай болсун?! да не может быть?! (вопрос с оттенком удивления); кантели эми? что нам делать?, как поступить теперь? канткенде да как бы там ни было; во всяком случае; канткенде жакшы болот? как лучше сделать? как сделать, чтобы было лучше? капаланып калгамы, кантерин билбей турганы фольк. (вот) он опечалился и не знал, как поступить; кантерге айла табалбай, келе жатат ашыгып фольк. не зная, какой найти выход, едет он спешно; кантиш керек? как нужно поступить? что нужно сделать?
Iзат.1. Кийимдин жээгине же тигишине бастырылган түстүү жип.
2. Сүрөттүн, таблицанын жээгине рамка сыяктуу жабыштырылган тилке,
КАНТIIзат.1. Кызылчадан жана кант камышынан иштелип чыгуучу, ак түстүү кристалл түрүндөгү азык-түлүк катарында колдонулуучу таттуу зат. Сыргажан казган кызылча Заводдон чыгып кант болду (Осмонкул). Планын ашык толтуруп, Буттап шекер кант алган (Нуркамал).
2.өт. Таттуу, ширин, кызык. Эң назик.. сага окшогон орой эмес, Жүзү ачык, сөздөрү алтын, тили кант-бал (Осмонов). Кайгыны мынча не салдың, Кант уйкумдан ойготуп (Тоголок Молдо).
КАНТIIIэтиш. Кандай Кылуу, эмне кылуу, кандай этүү. Атты кантти?
1. Кызылчадан же кант камышынан иштетилип алынган, ак кристалл түрүндөгү таттуу азык заты. Кары кемпир, чалдарга кант салган кара чай кызык (Токтогул). Эт, сары май, сүт берип, Кантты, нанды бүт берип (Үмөталиев). Балдары аман болуп, тукуму өсүп, Кант, шекер, бал татысын ичкен чайы (Осмонов). 2. өт. Өтө таттуу, ширин, даамдуу. Өзөгү – бал, өзү – кант, Чөбү сонун Суусамыр (Барпы).
кантала I ир. клоп. кантала- II покраснеть, получить кровоподтёк (напр. от побоев); налиться кровью (о глазах от долгого сна или злобы); бети канталаган у него лицо в крови; башы, көзү канталап, качып барат анталап фольк. голова и глаза его окровавлены, он стремительно бежит.
Башка организмдин канын соруп жашоочу кичинекей мите. Канталага талатып, Кашынгандар андан көп (Казыбек). Кантала, бүргө уктатпайт, Сүлүктөй сорду канымды (Бөкөнбаев).
Катуу нерсенин тийишинен, кан тамырлары жарылып, кандын жайылышынан улам дене кызарып көрүнүү. Аттын тиши тийген жерди чечип көрдү, канталай түшүптүр (Байтемиров). Кызарып бети канталап, Коңурбай турат анталап («Манас»). Көзүнүн агы кыпкызыл болуп канталап турганын байкады («Ала-Тоо»).
диал. Топ чүкөнүн бирөөнү «кан» кылып, калгандарын бөк-бөк, чик-чик, алчы-алчы, таа-таа кылып атып, «кан» таа түшсө, талап ойногон оюндун аты. Келгиле, канталамай ойнойлу.
~: кантемир огу камень, который, по поверью, падает с молнией; кантемир огун сүрттүрүп, кабылдаган жараны кайра таңып салды эми фольк. приказав натереть кантемир'ом, он опять перевязал разболевшуюся рану.