этиш. 1. Желп-желп этип желге ыргалуу. Кең талаа, тым -тырс болду токтоп жели, Токтолду камыштардын желпингени (Үмөталиев). Бой теңешип эгин, кызылча, Желпинишет жерде өсүмдүк дүрүлдөп («Советтик Кыргызстан»).
2. Жеңилдик кылуу, мактанып, курулай күчөнүү, орду жок күүлөнүү. Кыйратып салган эмедей Кудаке сүйлөйт желпинип («Манас»). Желпинип катуу оолукту, Калыкбай менен Аманга (Тоголок Молдо).
возвр. от желпи- II
1. обмахиваться, овеваться;
2. перен. возбуждаться, горячиться;
эмне желпинесиң? ты что горячишься?
желпинбе! не горячись!;
жете келди эр Манас, желпине тосту кең Талас фольк. прибыл богатырь Манас, встретил его с душой весь Талас.
желпин-, желпинбе-, желпинген
желпин табак
1. желпи этишинин өздүк мамилеси. Бек көйнөгүн желпинип, скамейканы көздөй басты. (Каимов). 2. өт. Токтоно албоо, желпилдөө, жеңилдик кылуу, жеңил мүнөздө болуу, оолугуу, күүлөнүү. Оргу-баргы орой, желпинип жел өпкө, көпкөлөң, көйрөң болот (Убукеев). Кыйратып салган эмедей Кудаке сүйлөйт желпинип (Үсөнбаев). Желпинип катуу оолукту, Калыбай менен Аманга (Тоголок Молдо).
желпиниш I
и. д. от желпин-
возбуждение, сильное желание, стремление;
ылдам кадам - эпкин иш, зуулдаган желпиниш стих. быстрый шаг - ударная работа, стремительный бег.
желпиниш II
1. столкновение; встреча;
2. (чаще жердин түбү желпиниш или жер тугөнгөн желпиниш) край света, неизведанный страшный край (в эпосе, в сказках);
3. запад;
желпиниш менен күн чыгыш - өзүм чапкан жол эле фольк. запад и восток - это дорога, которую я сам проложил.
желпиниш- III
взаимн. от желпин-.
ЖЕЛПИНИШ — топоним. Эпосто күн батыш тагы жердин түгөнгөн чеги, бүтүшү:
Жер урунту Желпиниш
Ага кирип кетерсиң.
Канаты бардан жин жүрөт,
Кайраты бардан пил жүрөт
Андан бөлөк ким жүрөт? (Сагымбай Орозбаков, 3. 93)
— делип, жин-пери дөө сыяктуу жомоктук жандыктын жери катары сүрөттөлөт. Ж. барган жанды аман койбогон бороон-чапкын, шамалдын мекени, же түшкөн адам кайра чыга албаган туңгуюк маанисинде да айтылат. Сагымбай Орозбаковдун вариантында Ж. жетимурук деген мифтик элдин мекендеген жери, мифтик өлкө. «Жердин түбү Желпиништи жердеген Жаман элдин ээсине, Жарманас деген дөөсүнө» Манас карындашы Кардыгачты күйөөгө берет (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 259—279).
желпин этишинин аркылуу мамилеси.
понуд. от желпин-
проветривать;
жолборстон кежим жаптырып, жетелетип, желпинтип фольк. приказав покрыть (коня) тигровой попоной, водить его и охлаждать.
желпин этишинин кыймыл атоочу.