этиш.1. Суюктукту чайпалтуу жолу менен аралаштыруу, чайпоо. Чаначтын булуңдары тирсийип, күлдүрт-күлдүрт чайкаганда, ууз кымыздын жыты бур дей түштү (Сыдыкбеков). Кетменди алып четинде, Эмгекчи жарма чайкаса (Бөкөнбаев).
2. Чайып тазалоо, чайпай жууп таза кылуу. Отурат тунук сууга жүзүн чайкап, Келбети ажарданат айдай толук (Абдыраманов). [Заматта] идиштерди чайкап жиберип, тумбочкага салып койдум (Касымбеков).
3. Чайпоо жолу менен каптоо. Бирин-бири кубалап келип.. кум чайкаган майда толкун (Сыдыкбеков). Түрмөктөлүп кум чайкап, Буйгаларга бурулган (Тоголок Молдо).
4. «Жок» же «билбейм» деген мааниде башты кыймылдатуу, баш ийкегенге карама-каршы аракет кылуу. Жакып башын чайкап, угулаар угулмаксан кобурады. (Бейшеналиев).
♦Жумурткачайкапкушкылуу — тарбиялап чыгаруу, өстүрүү. Жумуртка чайкап куш кылган, Журтуңа тийсин керегиң (Бөкөнбаев). Жумуртка чайкап чоң кылган, Чубалай көрпө тон кылган («Эр Табылды»). Калкчайкоо — калктын тынчын алуу. Калабалуу канкорум, Калк чайкаган анткорум («Манас»). Кесирчайкоо — кесир кылуу, кесирленүү. Кел, дыйкандар, керилбейли, жатпайлы, Кесир чайкап, төкпөйлү да чачпайлы (Осмонкул).
1. качать, колебать; баш чайка- качать головой (выражая отрицание, несогласие или удивление); кудайдын кылган ишине баш чайкабай макул де фольк. на божье дело не качай головой, а согласись; кымыз чайка- взбалтывать кумыс (чем больше взбалтывать кумыс, тем он становится лучше); чайкаган кымыз хорошо приготовленный кумыс, хороший кумыс; чайкаган кымыз таткандай (так приятно) будто попробовал хорошего кумыса; уу чайка- подмешать (в питьё) яду; бал чайка- подмешать (в питьё) мёду, сдобрить (питьё) мёдом; бал чайкаган кымыз хороший кумыс, сдобренный мёдом; сары казы, жал берип, кымызга чайкап, бал берип фольк. угостив жёлтым брюшным жиром и подгривным жиром, угостив кумысом, сдобренным мёдом; 2. полоскать, ополаскивать; чөөгүн чайка- ополаскивать чайник; кир чайка- полоскать или стирать бельё; бал менен оозун чайкаган (о человеке) мудрый и обаятельный в речах (букв. кто рот свой мёдом полощет); 3. тех. промывать; алтын чайка- промывать золото; 4. (точнее жумуртка чайка-) сидеть на яйцах, высиживать птенцов (переворачивая в гнезде яйца); 5. покрывать слоем чего-л., покрывать неровности; калай чайка- лудить; кыян арпанын кыйла жерин агызын, кыйла жерине кум чайкап калды паводок значительную часть (посева) ячменя смыл, значительную часть занёс песком; борошо бороп, жолду ширенди чайкайт метёт метелица, и дорогу покрывает плотный снег; кесир чайка- чваниться, привередничать; акча чайка- пускать деньги в оборот (гл. обр. занимаясь спекуляцией); алаканда чайка- обращаться с кем-л. как с пешкой; вертеть кем-л.; легко припереть кого-л. к стене (напр. в споре); ариптешкен адамда алаканда чайкаган фольк. человека, который ступал в спор, он без труда припирал к стенке; калк чайкаган 1) тот, кто руководит, повелевает народом; 2) тот, кто самоуправствует, кто вершит произвол над многими.
1. Суюктукту чайпалтуу жолу менен аралаштыруу, чайпоо. Чайпалса аяк төгүлөр (макал). Чаначтын булуңдары тирсийип, күлдүрт-күлдүрт чайкаганда, ууз кымыздын жыты бур дей түштү (Сыдыкбеков). Кетменди алып четинде, Эмгекчи жарма чайкаса (Бөкөнбаев). Чайкап сүйлөгөнчө, байкап сүйлө (макал). 2. Чайып тазалоо, чайпай жууп таза кылуу. Отурат тунук сууга жүзүн чайкап Келбети ажарданат айдай толук (Абдыраманов). Заматта идиштерди чайкап жиберип, тумбочкага салып койдум (Касымбеков). 3. Чайпоо жолу менен каптоо. Бирин бири кубалап келип кум чайкаган майда толкун (Сыдыкбеков). Түрмөктөлүп кум чайкап, Буталарга бурулган (Тоголок Молдо). 4. «Жок» же «билбейм» деген мааниде башты кыймылдатуу, баш ийкегенге карама-каршы аракет кылуу. Жакып башын чайкап, угулаар угулмаксан кобурады (Бейшеналиев).
чайкалуу I и. д. отчайкал- качание, колебание. чайкалуу II взболтанный (напр. о кумысе); суусунуна чайкалуу кымыз менен сугартып стих. он поил (его) питьём - взболтанным (т.е. хорошим) кумысом.
зат. диал. Ак кирлерди чайкоодо колдонулуучу көк боёк. Кире берер жерден баарыбызга ак жуулган, чайкамага чайкап, жеткире тапталган бирден эндей ак жамынчы кийгизди (Убукеев).
диал. Ак нерселерди чайкоодо колдонулуучу көк боёк. Кире берер жерден баарыбызга ак жуулган, чайкамага чайкап, жеткире тапталган бирден эндей ак жамынчы кийгизди (Убукеев).
зат. Чай жана тамак-аш ичилүүчү жай. Станциянын артындагы чайканада адам көп (Жантөшев). Чайкананын төрүндөгү чарпаяда жыйырмадай киши отурат (Жантөшев).
в отриц. обороте: чайканды келбей калды или чайканды болбой калды свободно поместилось; анын курсагына бир кило эт чайканды болбойт для его брюха кило мяса - ничто; жүз грамм менин оозума чайканды болбой калды сто граммов для меня - только облизнуться; Суусамыр өрөөнүнүн жайлоосу эчен миндеген малды чайканды келтирбей батырып жатат летнее пастбище Сусамырской долины свободно вмещает тысячи голов скота.
Өтө эле аз болуп калуу, арзырлык, алымсынарлык абалда болбоо. Анча бала-чакалуу боло элек жаңы тирдик кез, экөөбүздүн кенедей оокатыбыз ушул үйгө да чайканды келбей калган («Кыргызстан маданияты»).
Өтө эле аз болуп калуу, арзырлык, алымсынарлык абалда болбоо. Анча бала-чакалуу боло элек жаңы тирдик кез, экөөбүздүн кенедей оокатыбыз ушул үйгө да чайканды келбей калган («Кыргызстан маданияты»).
понуд. отчайка- 1. заставить качать, колебать; 2. заставить полоскать, заставить ополаскивать; 3. сажать (птицу) на яйца; бүгүндөн калбай бастырып, эртең чайкатып, бүрсүгүнү жардырып, кырк балапаны менен тоокту менин астыма кайра жеткирсин (из сказки) пусть сегодня же посадит (курицу на яйца), чтобы завтра зародились (букв. чтобы курица начала переворачивать яйца), чтобы послезавтра проклюнулись, и пусть доставит мне курицу с сорока цыплятами.
взаимн. отчайка-; аттар баштарын чайкашты кони покачивали головами; кээде күлүп, кээде башты чайкашат то они смеются, то (неодобрителъно) покачивают головой; кантын салып, кызыл чайын чайкашат стих. положив сахару, они помешивают (вращая в руке пиалу) крепкий чай.