баса I опять, ещё, повторно; баса бир аяк сунду он предложил ещё чашку. баса II 1. да, так, конечно; баса, десеңиз ну, ясно; вот ведь как; 2. да, кстати; да, к слову; баса, Ли, ал адамың келдиби? да, кстати, Ли, а тот твой человек пришёл? 3. да-да!, так-так! (возглас утверждения, одобрения); "баса, чором, баса" - деп, басалгалуу Семетей, Таластын суусун кечти эми фольк. (под одобрительные возгласы) "так-так, молодец!" степенный Семетей переправился через реку Талас.
мод. Эске түшө калган ойду, сөздү кошо кыстара кетүү, кошо баяндоо учурунда колдонулат. Баса, биздин уулдун жакында үйлөнүү тою болгону жатат («Ала-Тоо»).
Эске түшө калган ойду, сөздү кошо кыстара кетүү, кошо баяндоо учурунда колдонулат. Баса, Нурматты кайдан сүйө койду экен дедим да (Жантөшев). Баса, менин бир сөзүм калыптыр (Каимов).
(в произношении басааган) 1. шатун (тот, кто ходит, бродит без особого дела); 2. тот, у кого хваткие, загребущие руки; бармактарың барбайтып, басаган элең, жыргалым стих. растопырив свои огромные пальцы, ты, моя радость, (при жатве) много захватывал (стеблей рукой - так говорит крестьянка, оплакивая мужа).
и. д. отбасайт-. басалгалуу степенный, спокойный; басалгалуу киши степенный человек; басалгалуу кыз степенная девица; басалгалуу жакшы ат экен спокойная лошадь; Манас-тын уулу эр Семең, басалгалуу эр немең фольк. Манаса сын твой Семе (тей) - степенный молодец.
1. өтө муктаж болгон, абдан керектүү нерсени көргөндө эт-бетинен кетүү, үзүлүп түшүү, башы менен кирип кетүү. Ал дегениң дүкөндө турабы, азыр. Кырылышып, баса калып талап албайбы, турса (Абакиров). өңгөчө аялдар баса калат базардан, таза болсо, дандуу, ири болсо, тим эле жерге тийгизбей талап кетет (Абакиров). 2. Колдон келет кылуу, басмырлай берүү, өкүмдүгүн, зордугун көрсөтүү. Дөөт балбан баштаган, каардуу Калпа ажынын жасоолдору бейкут жаткан айылдарды аралап, бейкүнөө бечараларды баса калып, кыңк эткен бирөөң болбосун! Белиңер омурулат, – деп күпүлдөштү (Бейшеналиев).
1. Өтө муктаж болгон, абдан керектүү нерсени көргөндө эт-бетинен кетүү, үзүлүп түшүү, башы менен кирип кетүү. Ал дегениң дүкөнгө турабы, азыр. Кырылышып, баса калып талап албайбы, турса (Абакиров). Өңгөчө аялдар баса калат базардан, таза болсо, дандуу, ири болсо, тим эле жерге тийгизбей талап кетет (Абакиров). 2. Колдон келет кылуу, басмырлай берүү, өкүмдүгүн, зордугун көрсөтүү. Дөөт балбан баштаган, каардуу Калпа ажынын жасоолдору бейкут жаткан айылдарды аралап, бейкүнөө бечаларды баса кылып, кыңк эткен бирөөң болбосун! Белиңер омкорулат - деп күпүлдөштү (Бейшеналиев).
Басындыруу, өкүм мамиле кылуу, тоотпой мамиле жасоо. Татыбек чакырбаса деле баса көктөп бара бере турган (Байтемиров). Кален эки жолдошун баштап улук үстүнө баса көктөп кирип барды («Кыргызстан маданияты»).
Эч нерсеге карабай, өз билгендей, уруксатсыз иштөө, зордоп, өкүм мамиле жасоо. Жол бербегендерди сүрүп ташап, баса көктөп келе берди («Ала-Тоо»). Мал айдатып бара жаткан бир купец, баса көктөп, айыл үстүнө малын каптатып жиберет (Баялинов). Кален эки жолдошун баштап улук үстүнө баса көктөп кирип барды («Кыргызстан маданияты»),
Оор басырыктуу, токтоо, салмактуу. Манастын уулу эр Семетей Басалгалуу эр немең («Семетей»). Басалгалуу сөз айтып, басып жүрдүң чыйырыңды («Эл адабияты»).
БАСАНКУЛ (түрк-моңголчо басаң — бешинчи күн, жума жана кул — эркектердин ысымына жалганчу мүчө) — эпизоддук кейипкер, Нескара арык каздырган алты миңден ашуун кишинин башчысы. Ары-бери өткөн жолоочуну кармап алып, атын союп салып, өздөрүнө тыным бербей иштетет. Арык чапкандар да Б-дан коркуп турушат. Манасты өлтүрүп, Жакыптын сан жылкысын тийип кетмекчи болуп, Нескара ал жердеги адамдарды түп көтөрө чогултуп Алтайга жөнөйт. Адашып маңгулдарга өтүп кеткен Нескаранын аскерлери Жакыптыкы деп маңгул байы Жайсаңбайдын жылкысын тийип алат. Жакып деп кармап алмакчы болуп Жайсаңбайды кууп келаткан Б-ду Таноо деген калмак атып өлтүрөт (Сагымбай Орозбаков, 1. 194, 211 — 215).
Акырындоо, басаюу, басаңча тартуу. Чырак бирде басаңдай түшүп, бирде өтө эле жарык болуп кетет (Абдукаримов). Күндүзү басаңдап шыбыргактаткан ак жаан төртүнчү суткада араң басылды (Бейшеналиев).
Мурдагыга караганда басаюу, акырындоо, төмөндөө, басаңча тартуу, басаңдоо. Эшикте шамал басаңчалап, айлана кандайдыр тынчтангансып турган (Сасыкбаев). Элдин уу-дуусу бир азга басаңчалады (Сыдыкбеков).
: орунбасар — кызматы боюнча өзүнөн жогору турган адамдын (начальниктин же башка жетекчинин) ордуна калып иштөө укугуна ээ болгон кызматкердин официалдуу наамы. Директордун орун басары. Министрдин орун басары.