этиш. Жел жүрүү. Күн желдей түшүп, мөндүр жаады.

yelle.

1. подниматься - о ветре;
күн желдей түшүп, мөндүр жаады погода стала ветреной, и пошёл град;
2. то же, что желден- 1;
желдеп келеличи давайте-ка немного проветримся, освежимся;
жуунуп муздак сууга, басты желдеп стих. умывшись холодной водой, он ходил (чтоб) проветриться;
3. перен. широко распространяться;
атагым журтка желдеген фольк. слава обо мне распространилась среди народа;
4. то же, что желден- 2;
тамыры желдеп турат тяньш. у него температура повышена.

желде-

1. Жел жүрүү, бир аз жел болуп туруу. Күн бүркөлүп, бир аз желдеп турат, Күн желдей түшүп, мөндүр жаады. 2. Бир аз салкындап, серүүндөп алуу, желге чыгуу. Сыртка чыгып, желдеп келдик.

ЖЕЛДЕЙБОЗ — эпизоддук кейипкер, Көз-камандардын бири. Кыргыздар чабылганда сүрүлүп кетип калмак болуп калган. Түбү кыргыз. Манастын аталаш туугандарынан. Манасты өлтүрүп келгиле деп Эсенкан атайын тапшырма менен жибергенде Ж. да тогуз уулу менен келген. Манаска алдап уу беришкенден кийин, Акаярды орго салып, Манастын ордосун талап алып, кытайга кайра качып баратышкан Көзкамандар Амбал тоону этектеп өргүп жатышканда кароолдо турган Ж. Бакай баштаган Манастын кырк чоросу аркасынан кууп жеткенин Көзкаманга кабарлайт. «Көзкамандар окуясынын» башында Чаңдуу аяк деген ат менен айтылып, Манаска уу беришкенден баштап Ж. делет (Саякбай Каралаев, «Семетей», 1. 189 — 210; Курама варианты, 1. 267—292). Сагымбай Орозбаковдун вариантында Көзкамандардын ичинде мындай ысымдагысы жок.

Көзгө илээшпей өтө тез жүрүү, чымын-куюн болуу. Оросул буйрук боюнча желдей учуп, кара кашка атка камчы үстүнө камчы басып, Чекирге баратат (Осмоналиев).

Көзгө илээшпей өтө тез жүрүү, чымын-куюн болуу. Оросул буйрук боюнча желдей учуп, кара кашка атка камчы үстүнө камчы басып, Чекирге баратат (Осмоналиев).

легко возбудимый, горячий;
семиз болсо кокустан, желдеме болуп желигет фольк. если (ловчая птица) невзначай разжиреет, становится легко возбудимой, горячится.

желдеме

этиш. Шамалга чыгып серүүндөө, шамалга, желге сергүү, салкындануу. Көйнөгүңдүн топчусун чыгарып желденип алсаңчы, балам («Советтик Кыргызстан»).

yellen.

1. обветриваться, подвергаться действию ветра; охлаждаться на ветру;
2. перен. возноситься, зазнаваться, мнить о себе;
желдеңге болуш болгон Семиз бала желденди, билемин деп, жалгыз даара стих. Семиз бала, став волостным управителем (рода) джелденг, зазнался, мол, я один всё знаю;
3. перен. стремиться, сильно желать; возбуждаться;
сен эмине желденип калгансың? что это ты так разошёлся?, что ты так беснуешься?
тамашаны көрүүгө желденгендер кыргыз арасында көп болот среди киргизов много таких, которые охочи посмотреть развлечения;
желденген кыз-келиндер, чогулуп, оюн салат охочие до забав девушки и молодухи собираются и устраивают игры.

желден-, желденбе-, желденген

1. желде этишинин өздүк мамилеси. Көйнөгүнүн топчусун чыгарып, бир аз желденди. 2. өт. Күүлөнүү, көкүрөгүн көтөрүп менменсинген абалда болуу, желигүү. Томуктай эт жебесе да тамашасын көрүүгө желденгендер көп болот эмеспи (Жантөшев). Жабыккан, кылар иш жок жигиттери, Желденип, өздөрүнчө бүркүт болот (Токомбаев).

желдендир

желдендирүү

желдентүү

желденүү

ЖЕЛДЕҢБАЙ — кейипкер. Манаска келип кыргыз менен туруп калган калмак. Манасты баласындай көргөн Ж. «алты арам» Манастын бүлөсүн чапканда: «Калаабыз Манас барында, Көр Көбөш качан жан элең» — деп Көбөшкө каршы сөз айтат. Жга жинденген Көбөш аны карматып алып, мойнунан байлап сүйрөтүп өлтүрөт (Курама варианты, «Семетей», 14).

ар.
1. прям. , перен. палач;
падышалык желдеттер царские палачи;
2. ист. рында (оруженосец), драбант (в этом значении наиболее часто встречается в богатырском эпосе);
желдет менен кароолчу телохранители и стражи;
Эсенканга кат берип, чоң желдетти жөнөттү фольк. написав письмо Эсенхану, он отправил старшего телохранителя.

I зат. 1. Эзүүчүлөр тарабынан өлүм жазасына тартылгандарды өлтүрүү, уруп кыйноо кызматын аткарган адам, баш кесер. Желдеттерге кердирип, Сазайымды бердирип (Тоголок Молдо).
2. тар. Кандайдыр бир жогорку мансаптагы адамды, көбүнчө монархты кайтаруучу сакчы, аны ээрчиген, тейлеген адам. Үй көтөрүп, бээ союп, Желдеттерин ээрчитип (Тоголок Молдо).
3. өт. Ырайымсыз, таш боор, зулум. Биздин жерге желдеттин Буту эркин баса албайт! (Аалы).
ЖЕЛДЕТ II желде этишинин аркылуу мамилеси.

II. butcher ‘бучэ

celdet
cellât

cellat.

желдет (зат а.)

I. air эа;
ventilate ‘вэнтилэйт

желдет- (шамалдат-),
желдетти

ЖЕЛДЕТ (арабча жаллад) — аким, эмирлердин буйругу боюнча өлүм жазасына же башкача бир өкүмүн жүзөгө ашыруучу кызматкер. Эпосто ушул маанисинде жана кызматчы жигит маанисинде учурайт: «Анда желдет кеп айтат, Ачууланып бек айтат» (Сагымбай Орозбаков, 3. 358).

1. Эзүүчүлөр коомунда өлүм жазасына тартылгандарды өлтүрүп, уруп кыйноо кызматын аткарган адам, баш кесер. Бул кара мүртөз желдеттер өлтүрүп коюудан да кайра тартышпайт (Абдукаримов). Желе баскан желдеттер машкедей жойлошуп, Таабалдынын колу-бутун кишендешип түн катырып айдашты (Бектенов). 2. Кызматчы жигит. Желдет болуп барганы («Манас» С. О.). 3. тар. Кандайдыр бир жогорку мансаптагы адамды, көбүнчө монархты кайтаруучу сакчы, аны ээрчип, көбүнчө зордук-зомбулук көрсөтүүчү кызматкери, жигити. Желдеттер тепсеп кетпесин, Алтын такка тура тур («Эл адабияты»). Үй көтөрүп бээ союп, Желдеттерин ээрчитип (Тоголок Молдо). Кырк вазир, кырк жигит, Кырк желдетиң дагы бар (Токтогул). Кандын желдеттери «алал зекет», «түндүк зекет» дедиртип налогдорун жыйнашкан («Ала-Тоо»). Атын желдет алганы («Манас» С. О.). 4. өт. Киши өлтүрүүдөн да кайра тартпаган ырайымсыз, таш боор, канкор. Биздин жерге желдеттин, Буту эркин баса албайт! (Токомбаев). Чоң желдетин жиберип («Манас» С. К.).

желде этишинин аркылуу мамилеси. Үйдүн ичин желдетип алды.

желдеткич (тех.)

1. Бөлмөнүн абасын жаңыртып туруу үчүн жасалган терезенин ачылып-жабылган көзү. 2. Ысык кезде бөлмөдөгү абаны салкындатууга атайын арналып жасалган курал, вентилятор. 3. Өндүрүш орундарын желдетүүдө аэропровод же трубопроводдор менен ташууда ж. б. абаны же башка газдарды жылдырып отуруп орун алмаштыруу үчүн алардын ашык кысымын туудура турган курал.

cellatlık.

желдеттирүү

желдетүү

вентиляционные системы и оборудование