~: дек-дек подражание отрывистому звуку, стуку; кыймылсыз жаткан тыңшап Мүзүретбек, зырп эте эт жүрөгү согуп "дек-дек" стих. Музуретбек, слушая, замер, сердце его трепещет "тук-тук"; негедир, этим чымыр, тамыр дек-дек стих. у меня почему-то по телу мурашки бегают, и пульс часто и напряжённо бьётся.
мн. (ед. декабрист м.) декабристтер (1825 жыли 14 декабрде Россияда жеке бийликке жана крепостной укукка каршы, колуна курал алып, чыгыл көтөрүлүшкө катышкан дворян революционерлер).
Он күн, он күн убакыт. Декабрь айынын биринчи декадасы. // Кандайдыр бир иш чараларын өткөрүүгө арналган он күндүк. Кыргыз искусствосунун Москвада болуп өткөн эки жолку декадасы улуу достуктун чыныгы символу болуп калды.
адаб. Батыш Европада, айрыкча Францияда XIX кылымдын акырында пайда болгон адабий агым. (Термин «чөккөн, ындыны өчкөн, үмүтсүздүккө жеңилген» деген сөздөн келип чыккан).
ср. лит., иск. декадентство (19 кылымдын аягында жана 20 кылымдын башында болгон буржуазиялык искусство менен адабияттагы реакциялык, ындыны өчкөн багыт).
XIX кылымдын аягында, XX кылымдын башында философияда, эстетикада, искусстводо жана көркөм адабиятта пайда болгон пессимисттик маанай, турмуштан – реалдуулуктан качуу, индивидуалисттик тенденция. Декаденттик искусствого экзистенциализм, сюрреализм, символизм, дадаизм агымындагы чыгармалар кирет.
ДЕКАН (лат. decanus , баштапкысы – 10 адамдын жетекчиси) – ЖОЖдогу факультет жетекчиси. Д. келишимдик-конкурстук негизинде 5 жылдык мөөнөткө, ЖОЖдун факультетинин профессордук-окутуучулар курамынын жалпы чогулушунда, илимий даражага ээ жана тийиштүү кесип менен дайардыктагы адистердин мүчөлөрүнөн жашыруун добуш менен шайланып, жетекчинин буйругу менен дайындалат. Д. факультетти баардык мамлекеттик органдарда, жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарында ж. б. уюмдарда өкүлчүлүк кылат; факультеттин кафедраларынын, лабораторияларынын ж. б. бөлүмдөрүнүн окуу, окуу-усулдук, илимий-изилдөөчүлүк, илимий-усулдук иштерине жетекчиликти жүзөгө ашырат, окуу жүрүмүнө, студенттердин практикалык иштеринин жүрүшүнө жана студенттердин арасындагы тарбиялык иштерге көзөмөл жүргүзөт жана КР мыйзамдарында жана ЖОЖдун уставында белгиленген иш милдеттерди аткарат.
ДЕКАН (лат. decanus , баштапкысы – 10 адамдын жетекчиси) – ЖОЖдогу факультет жетекчиси. Д. келишимдик-конкурстук негизинде 5 жылдык мөөнөткө, ЖОЖдун факультетинин профессордук-окутуучулар курамынын жалпы чогулушунда, илимий даражага ээ жана тийиштүү кесип менен дайардыктагы адистердин мүчөлөрүнөн жашыруун добуш менен шайланып, жетекчинин буйругу менен дайындалат. Д. факультетти баардык мамлекеттик органдарда, жергиликтүү өзалдынча башкаруу органдарында ж. б. уюмдарда өкүлчүлүк кылат; факультеттин кафедраларынын, лабораторияларынын ж. б. бөлүмдөрүнүн окуу, окуу-усулдук, илимий-изилдөөчүлүк, илимий-усулдук иштерине жетекчиликти жүзөгө ашырат, окуу жүрүмүнө, студенттердин практикалык иштеринин жүрүшүнө жана студенттердин арасындагы тарбиялык иштерге көзөмөл жүргүзөт жана КР мыйзамдарында жана ЖОЖдун уставында белгиленген иш милдеттерди аткарат.
этиш. Шашып жүгүрүү, тез жүрүү. Балдар Ашымдын айткандарын орундатышка декилдеп чуркашат (Сыдыкбеков). Татыбек жеткиче кайра декилдеп жолго түштү (Байтемиров).
1. проявлять нетерпение; "ал качан келет" деп, декилдеп турдук мы с нетерпением ждали его прибытия; 2. делать что-л. наспех, торопливо; торопиться; жөө декилдеп, газета ташыйт он бегом (быстро, торопливо) разносит газеты.
Шашкалактоо, энтеңдей жүрүү, тез-тез энтеңдей басуу же жүгүрүү. Балдарга жетем менен декилдеп келаткан Динар өз кыштагынан узап кеткенин байкабай калган (Сыдыкбеков). Нина декилдеп чуркап келип, Макеш менен көрүштү (Ашубаев).
Ырды, прозалык чыгармалардын үзүндүлөрүн көркөм окуу искусствосу, көркөм чыгармаларды үн кубултуп окуу. Нурийла ырды декламация менен айтууга талаптанып жүрөт (Таштемиров). Орус тилинде декламация да айтам,– деди Динар (Сыдыкбеков).
ДЕКЛАРАНТ (ЖАРНАКЧЫ) – КР бажы мыйзамдарына ылайык, товар менен унаа каражаттарын өз атынан жарнактаган, сунуштаган жана көрсөткөн товарларды которуштуруучу жак, ошондой эле бажы агенти (ортомчу, далдалчы).
ДЕКЛАРАНТ (ЖАРНАКЧЫ) – КР бажы мыйзамдарына ылайык, товар менен унаа каражаттарын өз атынан жарнактаган, сунуштаган жана көрсөткөн товарларды которуштуруучу жак, ошондой эле бажы агенти (ортомчу, далдалчы).
зат.1. Кандайдыр бир маселеге арналган официалдуу билдирүү; өкмөттүн же партиянын атынан закондуу чараларды салтанаттуу түрдө жарыялоо жана ошол чаралар жазылган документ.
2. Ар кандай керектүү маалыматтар жазылган, жарыяланган официалдуу документтердин наамы.
ж. декларация (1. өкмөттүн же партиянын атынан закондуу чараларды салтанаттуу түрдө жарыялоо; 2. кандайдыр бир эл аралык саясат жөнүндө бир же бир нече мамлекеттин билдирүүсү; 3. бажы салымдарын төлөөрдөгү товарлардын тизмеси катталган кулактандыруу; 4. эк. налог төлөөчү киши өзүнүн кирешесинин, мүлкүнүн ж.б. өлчөмү жөнүндө финансы органына берген маалыматы).
ДЕКЛАРАЦИЯ (ЖАРНАК) (фр. declaration – билдирүү) – 1) конституциялык укуктагы тийешелүү мамлекеттин тагдыры үчүн өзгөчө зарыл маани берүү менен, салтанаттуу мүнөз күтүү максатын көздөгөн саясий-юридикалык актынын аталышы (м.: КР мамлекеттик эгемендүүлүгү жөнүндөгү Д-сы). Кошумча мыйзамдык жөнгө салууну талап кыла тургандай, укук-ченемдик акты катары жалпылык менен так эмес мүнөз күткөндүгү – Д-н өзгөчөлүү белгиси болуп саналат; 2) эларалык укуктагы тараптардын жалпы көзкараш менен максаты бирдей чыккандыгын туюндура турган салтанаттуу акты. Ал милдеттүү түрдө аткарыла турган күчкө ээ эмес. Буга мамлекеттер тарабынан милдеттүү түрдө аткарыла тургандай күчкө ээ болгон 1948-жылы кабыл алынган Адам укугунун жалпы декларациясы гана кирбейт.
1. Кандайдыр бир маселеге арналган официалдуу билдирүү; өкмөттүн же партиянын атынан закондуу чараларды салтанаттуу түрдө жарыялоо жана ошол чаралар жазылган документ. 2. Ар кандай керектүү маалыматттар жарыяланган кээ бир официалдуу документтердин наамы. Соода декларациясы.
ДЕКЛАРАЦИЯ (ЖАРНАК) (фр. declaration – билдирүү) – 1) конституциялык укуктагы тийешелүү мамлекеттин тагдыры үчүн өзгөчө зарыл маани берүү менен, салтанаттуу мүнөз күтүү максатын көздөгөн саясий-юридикалык актынын аталышы (м.: КР мамлекеттик эгемендүүлүгү жөнүндөгү Д-сы). Кошумча мыйзамдык жөнгө салууну талап кыла тургандай, укук-ченемдик акты катары жалпылык менен так эмес мүнөз күткөндүгү – Д-н өзгөчөлүү белгиси болуп саналат; 2) эларалык укуктагы тараптардын жалпы көзкараш менен максаты бирдей чыккандыгын туюндура турган салтанаттуу акты. Ал милдеттүү түрдө аткарыла турган күчкө ээ эмес. Буга мамлекеттер тарабынан милдеттүү түрдө аткарыла тургандай күчкө ээ болгон 1948-жылы кабыл алынган Адам укугунун жалпы декларациясы гана кирбейт.
КИРЕШЕЛЕР ЖӨНҮНДӨ ЖАРНАК – мамлекеттик кызмат орундарын ээлеген кызмат адамдары өзүнүн жана жакын туугандарынын менчигиндеги КРде жана чет өлкөлөрдө жайгашкан мүлктөрү жөнүндөгү төмөндөгүдөй маалыматтар: а) кыймылсыз мүлк; б) кыймылдуу мүлк – транспорт каражаттары, акча каражаттары (улуттук жана чет өлкөлүк валюта менен), баалуу кагаздар, уюмдардагы аларга тийешелүү үлүштөр, баалуу жана жарым баалуу металлдардан, баалуу жана асыл таштардан жасалган зергер буюмдар, мал-жаны жана көңүлгө алынбай тургандардан башка жандыктары, жарандарга жана юридикалык жактарга болгон мүлктүк талаптар, ошондой эле мыйзам чегинде маданий байлык, байыркы буюм деп таанылган нерселерди чагылдырат.
ЖАРНАКТОО – мамлекеттин бажы чегарасы аркылуу өткөн товар менен унаа каражаттарынын ары-бери жүрүшү тууралуу бажы органдарына билдирүү. Ж. бажы максаты үчүн зарыл болгон товар менен унаа каражаттары, алардын бажы тартиби дагы башка керектүү маалыматтар жөнүндө так маалымат берүүнүн белгиленген таризи боюнча жүргүзүлөт.
~, ай, -ое таптык мүнөзүн жоготкон, табынан ажыраган (өз табы менен байланышын үзгөн жана башка эч бир тапка кошулбаган, коомдук өндүрүшкө такыр катышпаган, моралдык жагынан төмөн түшкөн, бузулган адам).
1. Бир нерсени кооздоого, көркүнө чыгарууга пайдаланылуучу, керектелүүчү. Фрунзе шаарынын өзүнө гана 200 миң түп декоративдик жана жемиш бактарын тигүү белгиленген («Айыл чарба») 2. Сахнанын жабдылышына таандык, декорацияга керектүү.
декоративдик менен бирдей. Мектептин алдына сквер курушуп, аны жашыл декоративдүү жана жемиш берүүчү бак-дарактар менен көрккө келтиришкен («Кыргызстан пионери»).
~, ая, -ое 1. (служащий для украшения) декоративдик, кооздогуч (кооздоо үчүн колдонулуучу); декоративные растения декоративдик өсүмдүктөр; 2. перен. (внешне эффектный) сырты гана жылтырак, сырты эле кооздолгон; 3. театр. декорация-га т.; декоративные мастерские декорация мастерскаялары.
зат.1. Сахнада көрсөтүлгөн окуянын ордуна, айлана-чөйрөсүнө карата живописттик же архитектуралык мүнөздө берилген жасалга.
2. өт. Ички мазмунун, кемчиликтерин боёмолоп, сырт көрүнүшүн кооздоп көрсөтүү, ичи калтырак, сырты жалтырак абал, көрүнүш.
1. Сахнада көрсөтүлгөн окуянын ордуна, айлана-чөйрөсүнө карата живописттик же архитектуралык мүнөздө берилген жасалга. 2. өт. Ички мазмунун, кемчиликтерин боёмолоп, сырт көрүнүшүн кооздоп көрсөткөн, ичи калтырак, сырты жалтырак абал, көрүнүш.
зат. Жогорку бийликтин кандайдыр бир маселе боюнча кабыл алган закондук күчү бар токтому; указ, закон. Советтердин II съезди В. И. Лениндин доклады боюнча декрет кабыл алды («Коммунист»).
Жогорку бийликтин кандайдыр бир маселе боюнча кабыл алган закондук күчү бар токтому; указ, закон. Советтердин II съезди тынчтык жана жер жөнүндө декрет кабыл алды.
КЫЛМЫШ АРЫЛТКЫСЫ – кылмыш катары жазалана турган жосунду юридикалык кайра жиктештирип, аны административдик, тартипке чакыруу сыяктуу ж. б. укук бузуу тармагына которуу.