возвр. отбашта- II 1. формой головы быть похожим на кого-что-л.; бөрү башганган имеющий голову, как у волка; бала жолборс баштанган с головой тигрёнка; 2. взять наплравление; ак каңкыны жазданып, кыбыланы баштанып фольк. подложив под голову седло, (лёг) головой в сторону киблы (см.кыбыла); иш оңуна баштанды дело пошло на лад; 3. задумать, возыметь намерение; ата турган баштанып, мылтыгын бетине алыптыр фольк. с намерением выстрелить он приложил ружьё к своей щеке; урушчу баштанып турат он как будто намерен драться; кетпей калчу баштанып турам я начинаю подумывать о том, чтобы мне не уезжать; дал болгон баштанып как громом поражённый.
1. Башын белгилүү бир жакка баштап жатуу, башын коюу, багыт алуу. Калмак ээрди жазданып, Күн чыгышты баштанып, Алп уйкуну салыптыр («Манас). 2. Бир нерсенин кебете-кейпине окшоо, кейиптенүү. Бордоку күрпөң баштанып Кел эми мага тең келгин (Осмонкул). 3. Кандайдыр бир ишти иштөөгө, аткарууга пейилденүү. Ал уруша турган баштанып турат.
Башынан, башталышынан. Кайра баштан залимге, Кармалам деп чочунам (Токтогул). Айтылат баары бир баштан, Адамдардын мүнөзү (Тоголок Молдо). // Кайра башынан түшүү, кайта кайталоо. Ал ишти кайра баштан баштай турган болду.
Баштап жүрүп кетме, баштап кетүүгө шыктуу. Акийма баштанаак бээлер бир жакка баштап кетеби деген ой менен шектүү бээлерди алыстан түгөлдөп көрөт (Жантөшев).
Тегиз, баары, бардыгы, толугу менен. Болгон окуяны ал баштан аяк, шашпай айтып берди. Деле сүрүштүрүп тыяк-быяк, ата-жотолорубузду баштан аяк бүт билишет экен (Бейшеналиев).
к. БАШТАН ӨТКӨРҮҮ
Акындын жаштыгы катмар тоолордун ар жагындагы көрүнбөс дүнүйөдөй баштан кечирген кууралы, жыргалыменен алыстап далдоого сорулду (Бейшеналиев).
Турмуштун көп нерселерине (чоң кырсыкка, оор кайгыга, же жыргалчылыкка ж.б.) дуушар болду деген мааниде. Оор эмгек, кайгылуу турмушту баштан өткөрүп чоңойдум (Жантөшев). Көрдүк бейм баштан өткөрүп, Кесирлүү жаат урушун (Тоголок Молдо). В.: Баштан кечирүү. Акындын жаштыгы катмар тоолордун ар жагындагы көрүнбөс дүнүйөдөй баштан кечирген кууралы, жыргалы менен алыстап далдоого сорулду (Бейшеналиев).
Турмуштун көп нерселерине (чоң кырсыкка, оор кайгыга же жыргалчылыкка ж.б.) дуушар болду деген мааниде. Оор эмгек, кайгылуу турмушту баштан өткөрүп чоңойдум (Жантөшев). Көрдүк бейм баштан өткөрүп, Кесирлүү жаат урушун (Тоголок Молдо).
Баш аман калса болду, башканын кереги жок, кечтим, калганы эч нерсе эмес деген сыяктуу бирөөлөрдүн көңүлүн улоо же өзүн-өзү сооротуу маанисинде. Бир токол башыңдан садага, унчукпай тын дедиң. Тындым (Бейшеналиев). - Башыңыздан садага, бай, шумкардын канаты сыныптыр, араң эле жаны бар, -деди Кыяз (Эшмамбетов).
Баш аман калса болду, башканын кереги жок, кечтим, калганы эч нерсе эмес деген сыяктуу бирөөлөрдүн көңүлүн улоо, же өзүн-өзү сооротуу маанисинде. Бир токол башыңдан садага, унчукпай тын дедиң. Тындым (Бейшеналиев). – Башыңыздан садага, бай, шумкардын канаты сыныптыр, араң эле жаны бар, – деди Кыяз (Эшмамбетов). В.: Баштан кулак садага. – Суранбай ал атымдын жал-куйругун алтындап алып келсе да албаймын. Баштан кулак садага! (Сыдыкбеков). Башы-көздөн садага. Жоголсо мейли, баштан-көздөн садага, – деп, анын көңүлүн улап койду (Тойбаев). Башка садага. Мейли мал-башка садага («Кыргызстан маданияты»).
понуд. отбаштан- 1. заставить повернуть голову; 2. заставить взять какое-л. направление; кыбыланы баштантып фольк. повернув его голову в сторону киблы (см.кыбыла); 3. подложить что-л. под голову; положить голову на что-л.; башын жумшак баштантып фольк. положив его голову на мягкое.