1. ель; еловый лес;
бай карагай большая развесистая ель;
кызыл карагай сосна;
Сибирдин кызыл карагайлары сибирские сосны;
2. (в языке старшего поколения) горный лес (в отличие от токой; см.);
карагай башы разг. лесник (лесной сторож);
сым карагай уст. телеграфный столб;
сым карагай жолу уст. телеграфная линия;
тилим шыдыр, түздүгү сым карагай жолундай стих. (поэт о себе) язык мой гладок, его стройность подобна телеграфной линии.
зат. Дайыма көгөрүп туруучу ийне жалбырактуу жыгач. Карагай, кайың, арча, шилбилери Көйкөлүп өнүп турган бак эмеспи (Шүкүрбеков).
¨ Бай карагай — бутактуу чоң карагай. Бай карагай балаты, Тамыры менен суурулуп («Семетей»). Карагай башы — токойчу, токой сакчысы (көбүнчө карагайлуу токойго карата). Сым карагай — электр жана телефондун сымдары керилген устун, багана. Термелтип поезд жүрдү арыш салып, Саналып сым карагай жатты калып (Турусбеков).
карагай
карагай башы (а. ч.)
Карагай сөзүн кара+гай бөлүктөрүнөн турат деп эсептесек, -гай мүчөсү ыргай деген сөздө да бар деп билебиз. Торгой, чакчыгай сыяктуу канаттуулардын аттарынын аягында да жогорку эле -гай мүчөсү бар дешке болот. Анткени моңголчо шаазгай сөзү кыргызча сагызган, моңголчо халхай сөзү кыргызча чалканга туура келет. Кыргызча сөз аягында келген н тыбышы моңголчо й тыбышына алмашкан. Ушундай алмашуу алгачкы караган сөзүндө да болгон деп эсептесек, азыркы карагай сөзү экөө тектеш болуп чыгат. Кыргыз тилиндеги караган деген бадал өсүмдүгү өңү-түсүнүн каралыгынан ошондой аталса, карагай сөзү болсо байыркы түркчө кара «бийик» сөзүнөн келип чыккан. Карагай менен караганды чаташтырбоо үчүн караган деген алгачкы омонимдин биринин аягындагы н тыбышын й тыбышына алмаштыруу аркылуу экөө эки башка формага келип калган.
Тоолуу беттерде өсүп, дайыма көгөрүп туруучу ийне жалбырактуу жыгач, токой өсүмдүгү. Карагай кыюу. Карагай даярдоо. Айланасы карагай, адам айран калгандай (Тоголок Молдо).
Токойчу, токой кайтара турган сакчы.
изобилующий елью; поросшее елью место, еловый лес; лесистый;
карагайлуу тоо гора, поросшая елью; лесистая гора.
сын. Карагайы бар, карагайы көп, карагайы калың. Ак кардуу чокулардан берки, карагайлуу кырлар.. көрүндү (Сыдыкбеков).
Карагайы көп, карагайы калың. Карагайлуу тоо. Карагайлуу бет. Жаңы дүйнөнүн эшиги ачыла бергендей карагайлуу беттер көрүндү (Сыдыкбеков).
зат. Токой кесүүчү, токойдо иштөөчү жумушчу (көбүнчө карагайлуу токойдо).
Карагай кескен, карагай даярдаган, топтогон киши.