той I пир, пиршество; празднество; көп менен көргөн - той погов. на миру и смерть красна (букв. что испытал вместе с многими - это пир); тойго барсаң, тоюп бар погов. если идёшь на пир, то иди насытившись (на пиру можешь и голодным остаться); уул тою этн. обряд обрезания; пир по случаю обрезания мальчика; кыз тою свадьба; свадебный пир; келин тою заключительный свадебный пир в доме жениха; зор той или кәттә той южн.этн. свадебный пир в ауле невесты; пата той южн.этн. свадебное угощение в доме жениха после того как проведен кеңешме (совет родственников, устанавливающий, кто и какую помощь окажет каких гостей примет); кан тою или ка0лың кара той роскошный (букв. ханский) пир; калайыкты чогултуп, кан тою кылып берербиз фольк. собрав народ, мы устроим роскошный пир; жер тою иссык-кульск, этн угощение во время сенокоса, перед созреванием хлебов; тойго той улансын! пусть за пиром следует пир! (пожелание присутствующих на пиршестве); той-сой всякого рода пиршества; той сой- резать скот, готовясь к пиру; атын "Айсулуу" деп коёлу, аябай тойду соёлу стих. дадим ей имя Айсулу, скота на пир зарежем много; той же- угощаться на пиру; той жедир- или той бер- устраивать пир; тоюңду берээр перен. он тебе задаст жару; он тебе покажет; эми качан бизге той жедиресиң? когда же ты нам пир устроишь? той-аш пиры и тризны; всякого рода пиры и празднества. той- II насыщаться; пресыщаться; этке тойдум я насытился мясом; адам ойго тойбойт, бөрү койго тойбойт погов. человек мыслью не насытится (всё думает и думает), волк овцами не насытится; эненин колунан кыз тойбойт, эрдин колунан куш тойбойт погов. из рук матери дочь не насытится (в старом быту девушке не полагалось быть полной), из рук молодца ловчая птица не насытится (её следует держать впроголодь); Карынбай малга тойбойт, Улукман жашка тойбойт погов. (библейский богач-скряга) Карун скотом не насытится, (древний мудрец) Лукман жизнью не насытится (хотя жил он очень долго); ушунча тойгон-татканы менен тура турушсун пусть они пока довольствуются этим (кто насытился, а кто только попробовал); дүйнөгө көзү тойбогон корыстолюбивый, жадный до наживы; көзү тойбогон байлар жадные богачи; өнөрүнөн жан тойгон их умение доставило удовольствие; сенден тойдум ты мне надоел; ты мне опротивел; жаныман тойдум мне осточертело.
Iзат. Бала төрөлгөндө, кыз бергенде, келин алганда ж. б. эл чакырылып, ар кандай оюн-тамаша болуп тамак берилүүчү салтанат; кандайдыр бир салтанаттуу датага карата болгон майрам. Эртеси Шопок бир кой союп, Дүйшөнкулдун бешик тоюн берди (Бөкөнбаев). Тойго эмне союлат, келинчегим не киет, аны өзүм билем (Сыдыкбеков). Советтик гимн ойнолуп, Салтанаттуу той болуп, Сайранга мекен толгон күн (Нуркамал).
ТОЙIIэтиш.1. Тамактанып, азыктанып, жем-чөп жеп ж. б. ачкалыгын басуу, кардын тойгузуу, канааттанганча тамактануу, жеп-ичүү. Курсагы тойгон соң, Ок жетпесин ээрчитип, Динар далайга гүл терди (Сыдыкбеков). Эненин колунан кыз тойбойт, эрдин колунан куш тойбойт (макал).
2. Бир нерседен же бирөөдөн жадоо, аша кечүү. Сенден тойдум.
понуд. оттой- II насыщать; пресыщать; көз тойдур- то же, чтокөз тойгуз- (см.тойгуз-); душмандын көзүн тойдур- (своим жалким видом) доставить удовольствие врагу.
Бала төрөлгөндө, кыз бергенде, келин алганда ж. б. эл чакырылып, ар кандай оюн-тамаша болуп тамак берилүүчү салтанат, кандайдыр бир салтанаттуу күнгө карата болгон майрам. Тойго союп кырылып («Манас» С. К.). Торконун көркү уз болот, Тойдун көркү сөз болот (Калмырза). Эртеси Шопок бир кой союп Дүйшөнкулдун бешик тоюн берди (Бөкөнбаев). Тойго эмне союлат, келинчегим не киет, аны өзүм билем (Сыдыкбеков).
1. Тамактанып, азыктанып ачкалыгын басуу, кардын тойгузуу, канааттанганча тамактануу, жеп-ичүү. Курсагы тойгон соң, Ок жетпесин ээрчитип, Динар далайга гүл терди (Сыдыкбеков). Эненин колунан кыз тойбойт, эрдин колунан куш тойбойт (макал). 2. Бир нерседен же бирөөдөн жадоо, аша кечүү. Сенден тойдум.
этиш. Тойдо болуу, той салтанатына катышуу, бир тойдон экинчи тойго барып кыдырып жүрүү. Тойду бирге тойлогон, Ойду бирге ойлогон (Үмөталиев). Биз, бүгүндө шаңдуу тыптынч өлкөнүн, Тууган күнүн шаттуу тойлоп жатабыз (Аалы).
пировать; ездить или ходить по пирам; айыл айылдап, той тойлоп разъезжая по аулам и угощаясь на пирах; ит үйүндү тойлоп жатпасын (смотри) как бы собака не натворила чего у тебя в доме (чтоб не съела чего-нибудь).
Тойдо болуу, той салтанатына катышуу, бир тойдон экинчи тойго барып кыдырып жүрүү. Тойду бирге тойлогон, Ойду бирге ойлогон (Үмөталиев). Биз, бүгүндө шаңдуу тыптынч өлкөнүн Тууган күнүн шаттуу тойлоп жатабыз (Токомбаев).
понуд. оттойло-; Биринчи Май, бүт ааламды ойготтуң, ураан чачып, ыйлаганды соороттуң; кыр көрсөтүп жер-жерлерге душманга, эмгекчинин уул, кызын тойлоттуң стих. ты, Первое Мая, пробудило весь мир, бросив призывы, ты утешило плачущих; выступив в разных местах против врага, ты устроило празднество для сынов и дочерей трудящихся; атамдын жалгыз кызы болсом, той тойлотпой туруп, босогодон аттабаймын я, единственная дочь у отца, не переступлю порога (т.е. не выйду замуж) без свадебного пира (букв. не потребовав свадебного пира); карга-кузгунга той тойлот- устроить пир для ворон и воронов (напр. на поле брани).
(о маленьком и полненьком) делать весёлые, жизнерадостные, резвые движения; тойпоңдогон балдар резвящиеся дети; мектепти көздөй тойпоңдоп жүгүрүп баратышкан балдар дети, резво бегущие в сторону школы; тоюп алса боткого, топчу тумшук торопой ойноп кетет тойпоңдоп энесине жолобой стих. когда поросята, с рылом пуговкой, наедятся каши, они резво играют, не подходя к матери.
взаимн. оттойпоңдо-; балдар тойпоңдошуп ойноп жатышат дети весело резвятся; тойпоңдошуп чурулдап, торпок минген балдар көп стих. много ребят, которые весело резвятся, сидя на бычках.
Айран-тойрон «всякого рода кислое молоко» (Юдахин 1965:742) деген кош сөздүн курамынан кездешкен бул сөз азыр өз алдынча колдонулбайт. Айран сөзү айыр+ан (айыр+ган) деген бөлүктөрдөн турат (ЭСТЯ 1974:111), анткени мурун майды уютулган сүттөн алышкандыктан, айран «майы бөлүнүп (ажыратылып) алынган суюктук» дегенге жакын маани берген. Кийин бышылбаган болсо деле айран делип аталып кеткен» (Сейдакматов 1988 :16). Ушул сыяктуу эле тойрон да той этишинен келип чыгышы мүмкүн: той+ур (аркылуу мамиленин мүчөсү) +ан ( = той+гуз+ган). Азыркы түрк тилинде дойуран деген сөз «насыщающий» деген мааниде термин катары колдонулат.
Бул кош сөздүн курамындагы топур иран тилдериндеги тофр «көп» деген сөз болушу мүмкүн жана мунун туундусу тофре «көбөй» деген маанини билдирет (Малаев 2011:154). Мындан тышкары опур-топур деген кош сөздүн курамынан да кездешет.
присматривать, распоряжаться, управлять; тоо толгон дүйнө таланды, иним, тойторуп алар ээси жок фольк. несметные богатства разграблены, брат мой, нет хозяина, который бы присмотрел (за этим).
Кыргыз тилинин түндүк диалектисинде, тагыраак айтканда, Нарын говорунда колдонулуп, «той-тамаша» деген маанини билдирет (Мукамбаев 2009:922). Бул кош сөздүн курамындагы торопо азыр өз алдынча колдонулбайт жана сөздүктөрдөн да кездешпейт. Сыягы, бул айт-арапа дегенге уйкаштырылып айтылып калса керек, анткени илгери айт-арапада да үй кыдырып тамак ичишкен жана ат чабыш, күрөш сыяктуу оюндар өткөрүлгөн (Мукамбаев 2009:90).