кырс I 1. вспыльчивый, обидчивый, капризный; кыялы корс, өзү кырс характер у него грубый, сам вспыльчивый; кырс мүнөздүү вспыльчивого, строптивого характера; тил албай турган кырс адам неслух и обидчивый; 2. (точнее кырс муун) (о человеке и животном) со скованными членами; алты жылга оңолбос, кырс муун болгон чал экен фольк. он в таком положении, что члены скованы, и в течение шести лет он не поправится. кырс II звукоподражание хрусту; кырс эт- хрустнуть (напр. о лошади, щиплющей траву); шыбак менен күйрөктөн кырс этер бөлөк чөбү жок там, кроме полыни и чилиги (см.күйрөк), нет другой травы, чтобы щипнуть; аттар "кырс-кырс" ооздук чайнап жиберишти кони грызли удила, похрустывая.
I. сын. Ачуусу чукул, терс кыял, таарынчаак, кыйт этме. Карыя Алийманын мүнөзүнүн кырс экенин билүүчү («Жаш ленинчи»). Сырын чыгара бербеген, кээде кырс эткен терс мүнөздүү (Сыдыкбеков).
КЫРСIIтуур. Тырс эткендей чыккан басыңкы туюк дабыш. Муун-жүүнү кырс-кырс эте баштады (Сыдыкбеков). Чигитин кырс эттире тиштеп көрүп, Бир четте пахта жаят картац Капар (Абдыраманов).
1. лиса; талаа жердин кырсасы, сан жыйындын мырзасы фольк. он - лисица степная, господин большого сборища; 2. женск. лиса (ныне основное значение утрачено).
Ачуусу чукул, терс кыял, таарынчаак, кыйт этме. Карыя Алийманын мүнөзүнүн кырс экенин билүүчү. Сырын чыгара бербеген, кээде кырс эткен терс мүнөздүү (Сыдыкбеков).
кырсык I 1. беда, бедствие, несчастье, напасть; помеха, невезение, неудача; аны кырсык кармаптыр на него беды обрушились; шордууну кырсык чалып, көздөн айрылып калган экен на беднягу свалилось несчастье, и он лишился зрения; кырсык чалып койбосо если не случится какой-нибудь беды; 2. каприз, упрямство; кырсыгы бар несговорчивый, упрямый, капризный; кырсык айдап келгенин карачы? вот ещё нелёгкая-то принесла!; "кырсыкты кайдан" деп болобу? погов. на грех мастера нет; "кырсык" деген аяк астында беда сама тебя сыщет (букв. беда под ногами); кырсык басып! и дёрнуло же!; кырсыкты болжоп болбойт беду (заранее) не определишь; кырсык кескен предотвративший беду, предотвративший несчастье. кырсык- II 1. строить козни, чинить препятствия; 2. капризничать, упрямиться.
Iзат.1. Күтүүсүздөн болгон жамандык, кыйынчылык. Оолак болсун оорудан, Кетсин кырсык тооруган (Осмонов). Эгер аттардын бири кырсык болуп ылаңдап калса, Сейитказынын ичкен тамагы аш эмес («Жаш ленинчи»).
2. Кырс мүнөз, терс кыял. Кырсыгы бар. КЫРСЫКIIэтиш. Кырс мүнөз көрсөтүү, кырс кыялын карматуу.
Күтүүсүздөн болгон жамандык, кыйынчылык. Оолак болсун оорудан, Кетсин кырсык тооруган (Осмонов). Эгер аттардын бири кырсык болуп ылаңдап калса, Сейитказынын ичкен тамагы аш эмес. Кырсык каш-кабактын ортосунда.
КЫРСЫК БОНДУ – жүк кабыл алынып жатканда жүк
алуучунун же камсыздандыруучунун жалпы кырсыктын натыйжасында зыян тартып,
чыгымга кириптер болгондугу тууралуу жүк ташуучуга берген тилкаты. Диспашага
ылайык, жүк алуучу жүк кунун коюуга жана жалпы кырсык чыгымындагы өз үлүшүн
төлөп берүүгө милдеттенет. К. б. берилгенге жана ал толук камсыз болгонго чейин
жүк ташуучунун жүктү бербей турууга акысы бар.
КЫРСЫК КОМИССАРЫ – камсыздандырылган кеме же жүк боюнча зыяндын өлчөмүн, себебин жана мүнөзүн аныктоо ишин жүргүзгөн адам. К. к-нын аты-жөнү менен дайын-дареги камсыздандыруу баракчасында көрсөтүлөт. Камсыздандырылган кеме кырсыкка кабылганда аманатчы К. к-на кайрылат. К. к-нын иш-милдети аманатчынын нускамасы менен аныкталат. К. к. келтирилген зыяндын себебин, мүнөзүн, өлчөмүн аныктаган кырсык баракчасын түзүп, анын негизинде камсыздоочу камсыздандыруучунун чыгымын төлөп берүү чечимин кабыл алат, же анын талабын четке кагат.
страд. откырсыкта- оказаться в бедственном положении; эр жигит кырсыкталса, андан түңүлбөй карашкыла если молодец попал в беду, от него не отворачивайтесь, помогите.
КЫРСЫК ТАСТЫКТАМАСЫ – камсыздандырылган мүлккө келтирилген зыяндын өлчөмүн, себебин, мүнөзүн ырастаган документ. Ал кырсык комиссары тарабынан түзүлөт жана анын чыгымы менен сыйпулу төлөнгөндөн кийин, кызыкдар жакка берилет.
КЫРСЫК ТИЛКАТЫ – диспашага ылайык, жалпы кырсыкка кабылган учурда жүк
алуучунун өз үлүшүн төлөп бере тургандыгы тууралуу милдеттенмеси. Жалпы кырсыкка
чалдыккан кезде жүк алуучу депозит төлөгөнгө чейин (жалпы кырсык чыгымдары
боюнча өз үлүшүн камсыздоодо) же камсыздандыруучуга кепилдик кат бергенге чейин,
же кырсык бондуна кол койгонго чейин жүк ташуучу жүккө ээлик
кылат.
КЫРСЫК ТӨГҮМҮ – жалпы кырсык чыгымындагы
үлүшүн жабуу үчүн жүк алуучудан (жүк ээсинен) кеме ээси же анын атынан аракет
кылган жак тарабынан талап кылынган акча өлчөмү. Жүк алуучу кеме ээсинин К. т.
талап кылып жаткандыгын камсыздандыруучуга дароо билдирет. Эларалык
иш-тажырыйбада К. т. депозит деп аталат.