ир.
1. ист. золотая монета пятирублёвого достоинства;
2. золото;
сары дилде, ак күмүш фольк. жёлтое золото, белое серебро;
далай дилде чачылган фольк. много золота было истрачено (букв. разбросано);
атка салган дилдейсиң (вместо дилдедейсиң) ачылган кызыл гүлдөйсүң фольк. ты (красива), как золото (как сбруя, украшенная золотом) на коне, как расцветший красный цветок.
зат. Алтын, алтын акча, алтын буюм. Дилдени төөгө жүктөтүп, Жибектен аркан тарттырып («Эр Төштүк»). Дилде жүгөн каттырган («Манас»).
дилде (алтын)
дилде тиш (диал.)
ДИЛДЕ (иранча тилля — алтын)— 19-кылымда Чыгыш Түркстан менен Орто Азиядагы кандыктарда акча бирдиги катары колдонулуп келген алтын тыйын.
Дилдени санап сан кылып,
Бай Көкөтөй өлдү деп,
Дүнүйөгө даң кылып,
Жети кылым эл жыйып (Сагымбай Орозбаков, 3. 11).
Бир Д. орустун төрт күмүш сомуна барабар болгон. Эпосто кээде жалпы эле алтын деген мааниде да колдонула берет.
1. тар. Алтын акча, тыйын. Жигит дилделерди кармалап келе жаткан эле (Токомбаев). Кул болсом да баалашсам, Жети дилде пул болдум («Кедейкан»). 2. Алтын. Сексен төөгө дилде артып, Темирканга баралык («Манас»). Жүк бурчу бакан ачалуу, Купасын чагжан дилдеден («Саринжи-Бөкөй»). Дилдеден оймок билегим (Барпы). Алтын, жакут дилде артып («Манас» С. К.). Кызыл алтын дилдеден («Манас» С. О.). Көрбөйсүңбү, Саринжи, Сакадай болгон дилдени («Эл адабияты»).
ДИЛДЕБУРУШ — эпизоддук кейипкер, Каныкейдин нөкөрү. Манас Каныкейге күйөөлөп баргандагы ат чаап жар тандоо салтында аты отуз алтынчы болуп келип Жабыке тагдырына буюрган Д-ка үйлөнөт (Сагымбай Орозбаков, 2. 419, 427).
ир.-кирг.
испытывающий одинаковое с кем-л. чувство;
дилдеш дос сердечный, близкий друг.
Ой-тилеги бирдей, тилектеш, жүрөктөш. Дилдеш дос.