атак I 1. слава, известность; атагы чыккан он получил известность, он прославился; атагы жер жарган он приобрёл громкую славу; 2. звание. атак- II то же, чтоатык-; Айшанын аты жоголуп "Чоң катын" атагып кеткен имя Айши исчезло, она стала называться "Старшая жена".
зат.1. Даңк. Кыргыздынбаатыр уулу деп, Ардактуу атак алып кел! (фольклор).
2. Наам, ат. Сынчы деп бул адамга атак конгон (Тоголок Молдо). Жүз бээден алып жүз кулун, Баатыр деп атак коюптур (Үсөнбаев).
Кыргыз тилинде атак сөзү ат сөзү менен бирдей маани берип да калат. Мисалы: Жоону сайса, эр сайды, аты калды Манаска (макал). Атагың чыкпаса, жер өрттө (макал). Ушуга караганда атак сөзү ат+ак бөлүктөрүнөн турат деп эсептөөгө болот. Ат уңгусуна кошулган -ак мүчөсүн уңгуга жаңы маани кошумчалай албай турган мүчө деп кароого болот.
1. Даңк. Атак – эмгекте. Биз атакты ошону менен гана чыгарабыз (Сыдыкбеков). Атагың чыкты белгилүү Кыргыз элден, Токтогул (Барпы). 2. Наам, ат. Сынчы деп бул адамга атак конгон (Тоголок Молдо). Жүз бээден алып жүз кулун Баатыр деп атак коюптур (Үсөнбаев). Энеси өлгөн жетим деп, Кем атакка калыптыр (Тоголок Молдо).
ж. атака (душманга катуу умтулуп кол салуу); штыковая атака штык менен жасалган атака; воздушная атака абадан жасалган атака; идти в атаку атакага баруу, атака жасоо; отбить (отразить) атаку атаканы кайтаруу; повести атаку на что-л. бир нерсеге атака жасоо.
Атасына жалбаруу же атасын урматтоо иретинде айтылат. – Айланайын атаке, Алдыңда турган Сыргамын (Бөкөнбаев). Эл үчүн каза таап жоо огунан, Бүкөндүн атакеси кайтпай калган (Осмонов).
Атага сый-урмат менен мамиле кылуу, эркелеп кайра-кайра «атаке» деп айтуу. Ата жытын көрбөгөн, Атакелеп эркелеп, Астында ойноп жүрбөгөн («Сейтек»), Атакелеп, ой-боюна койбой сурана берди («Ала-Тоо»).
понуд. отатекеле-; же түтүн чыгарып үй күтпөдүм, же атакелетип бала өппөдүм! ни дома, из которого бы шёл дым, я не имел, ни ребёнка, который бы меня называл тятенькой, я не целовал!
сын. Даңктуу, атагы чыккан; белгилүү. Алтымыштай атактуу, Балбандар чыкты шахтадан (Осмонкул). Үч-Таш — Какшаал тараптагы жайлоолордун атактуусу (Жантөшев). Атактуу чоң шаар.
Атагы чыккан, даңктуу, элге кеңири белгилүү. Ар-намысын бербеген, Атактуу орус шер менен (Үмөталиев). Конушу тегиз, жайыты кенен, абасы салкын, атактуу Муз-Төр ушул (Каимов).
АТАКУЛ — эпизоддук кейипкер, манжулук калмактардын айыл башчысы. Манас Кортукту өлтүрүп салганда кун алмакчы болгон алтайлык калмактар адегенде манжулуктардын айылын талап, андан кийин Жакыптын жылкысын тийип кетмек болот. Ошондо А. «жылкыны алтайлык тийип кетсе, азабын манжулуктар тартпайбы» (Сагымбай Орозбаков, 1. 138, 139),— деп алтайлыктарды токтотууга аракеттенет.