1. (точнее үстүнкү таңдай) нёбо; 2. (точнее астынкы таңдай) подъязычная часть вместе с подъязычкой уздечкой; таңдайды так эттир- прищёлкнуть языком (от удовольствия); 3. нёбо, как орган красноречия и источник умных слов; балдыратып сүйлөтүп, таңдайды алдың карылык ты, старость, отняла у меня нёбо и вынудила бормотать (неясно говорить); ак таңдай белое нёбо; кызыл таңдай красное нёбо; жез таңдай медное нёбо - эпитеты нёба, дающего высшую степень красноречия и мудрости (красноречие и мудрость неотделимы); чечендин көркү таңдайда фольк. красота красноречивого в нёбе; акылдуу болчу жигиттин таңдайынан билинет фольк. парень, которому суждено стать умным, познаётся по нёбу; мактабайбы ырчылар, безетип кызыл таңдайды? стих. разве не восхвалят певцы, наладив свои красные нёба? ак таңдай акын искусный и мудрый акын; таңдайы айрылган чечен выдающийся оратор; ак таңдай кыл- заставить много говорить (напр. уговаривая кого-л.); таңдайынан чаңчыгарып мыкты сөз айтты он говорил очень красноречиво и убедительно; 4. насос (болезнь лошадей); каз таңдай (или казтаңдай) 1) тысячелистник обыкновенный; 2) вид орнамента.
зат. Ооз көңдөйүнүн жаа формасында ийилген үстү жагы, тилдин үстүңкү жагы. Таңдайы кургап, тил катып Күндөп, түндөп жол тартып («Манас»).
♦ Казтаңдай — 1) тегерек баштуу чөп, 2) сайманын түрү. Жезтаңдай — кыраакы чечен адамдарга же жеткилең мыкты акындарга айтылуучу эпитет. Актаңдай — акындыгы жеткилең, мыкты акындарга айтылуучу эпитет.
таңдайлаш I (об орнаменте) симметричный и красивый; көк топу сайдым таңдайлаш, көрүнө жүрдүң маңдайлаш фольк. синюю тюбетейку вышила я красиво, мы (с тобой) открыто встречались друг с другом. таңдайлаш- II 1. (об орнаменте) быть симметричным и красивым; таңдайлашкан сайма красивая вышивка; 2. уговариваться, разговаривать (прим.см.маңдайлаш-); 3. лингв. палатализоваться.
красноречивый (букв. обладатель нёба); адамзаттан таңдайлуу, адамдан чолпон маңдайлуу фольк. самый красноречивый (и мудрый) из сынов человеческих, самый привлекательный из всех людей.
Абдан суусоо, тили оозуна батпоо, тили кургоо. Таңдайым катып, басууга да дарманым келбей калды («Ала-Тоо»). В.: Таңдайы кургоо. Кыдырбайдын таңдайы кургап, тили шуудурап, каны каткансыды (Сыдыкбеков).
Уккулуктуу кылып, куюлуштуруп, өтө чебер, чечен сүйлөө, кыйын сүйлөө. Сөз кезегин таңдайынан бал тамган чечендерибизге берсек деген ой бар («Ленинчил жаш»),
Такылдап сүйлөө, чечекейи чеч болуу, шакылдап сүйлөө. Сабиранын таңдайынан чаң чыгып, мыкты сөз айтты (Сыдыкбеков). Ал сүйлөгөндө таңдайынан чаң чыгып, элди өзүнө тартчу («Ала-Тоо»).
Такылдап сүйлөө, чечекейи чеч болуу, шакылдап сүйлөө. Сабиранын таңдайынан чаң чыгып, мыкты сөз айтты (Сыдыкбеков). Ал сүйлөгөндө таңдайынан чаң чыгып, элди өзүнө тартчу («Ала-Тоо»). В.: Тилинен чаң чыгуу. Эки колду жая салып, тилинен чаң чыгып, барган сайын кызый берди («Ала-Тоо»).
1. к. ТАҢДАЙЫ КАТУУ
Керели кечке машыгып, чарчап-чаалыкканыңда таңдайың так катып, тамчы суу ууртасам дейсиң (Абакиров). 2. Абдан суктануу, эңсөө. Сонунбаланын кыз кезинде далай жигиттердин таңдайы так каткан деген сөз эмдигиче айтылып жүрөт (Осмоналиев). Анын кыздардыкындай сүлуу сымак келген ажарына, сыпаа мүчөсүнө нечен кыздардын таңдайы так каткан (Ашымбаев).
1. к. таңдайы катуу. Керели кечке машыгып, чарчап-чаалыкканыңда таңдайың так катып, тамчы суу ууртасам дейсиң (Абакиров). 2. Абдан суктануу, эңсөө. Сонунбаланын кыз кезинде далай жигиттердин таңдайы так каткан деген сөз эмдигиче айтылып жүрөт (Осмоналиев). Анын кыздардыкындай сулуу сымак келген ажарына, сыпаа мүчөсүнө нечен кыздардын таңдайы так каткан (Ашымбаев).